奧維德《歲時記》第六卷1-100行

Hic quoque mensis habet dubias in nomine causas:
quae placeat, positis omnibus ipse leges[1].
Facta canam; sed erunt qui me finxisse loquantur
nullaque mortali numina visa putent.
5 Est deus in nobis; agitante calescimus illo:
impetus hic sacrae semina mentis habet.
Fas mihi praecipue voltus vidisse deorum,
vel quia sum vates, vel quia sacra cano.
Est nemus arboribus densum, secretus ab omni
10 voce locus, si non obstreperetur aquis.
Hic ego quaerebam coepti quae mensis origo
esset, et in cura nominis huius eram.
Ecce deas vidi, non quas praeceptor arandi
viderat, Ascraeas cum sequeretur oves,
15 nec quas Priamides in aquosae vallibus Idae
contulit: ex illis sed tamen una fuit.
Ex illis fuit una, sui germana mariti;
haec erat (agnovi) quae stat in arce Iovis.
horrueram tacitoque animum pallore fatebar;
20 tum dea, quos fecit, sustulit ipsa metus.
Namque ait ‘o vates, Romani conditor anni,
ause per exiguos magna referre modos,
ius tibi fecisti numen caeleste videndi,
cum placuit numeris condere festa tuis.
25 Ne tamen ignores volgique errore traharis,
Iunius a nostro nomine nomen habet.
Est aliquid nupsisse Iovi, Iovis esse sororem:
fratre magis, dubito, glorier, anne viro.
Si genus aspicitur, Saturnum prima parentem
30 feci, Saturni sors ego prima fui.
A patre dicta meo quondam Saturnia Roma est:
haec illi a caelo proxima terra fuit.
Si torus in pretio est, dicor matrona Tonantis,
iunctaque Tarpeio sunt mea templa Iovi.
35 An potuit Maio paelex dare nomina mensi,
hic honor in nobis invidiosus erit?
Cur igitur regina vocor princepsque dearum,
aurea cur dextrae sceptra dedere meae?
An facient mensem luces, Lucinaque ab illis
40 dicar et a nullo nomina mense traham?
Tum me paeniteat posuisse fideliter iras
in genus Electrae Dardaniamque domum.
Causa duplex irae: rapto Ganymede dolebam,
forma quoque Idaeo iudice victa mea est.
45 Paeniteat, quod non foveo Carthaginis arces,
cum mea sint illo currus et arma loco:
paeniteat Sparten Argosque measque Mycenas
et veterem Latio subposuisse Samon:
adde senem Tatium Iunonicolasque Faliscos,
50 quos ego Romanis succubuisse tuli.
Sed neque paeniteat, nec gens mihi carior ulla est:
hic colar, hic teneam cum Iove templa meo.
Ipse mihi Mavors “commendo moenia” dixit
“haec tibi. Tu pollens urbe nepotis eris.”
55 Dicta fides sequitur: centum celebramur in aris,
nec levior quovis est mihi mensis honor.
Nec tamen hunc nobis tantummodo praestat honorem
Roma: suburbani dant mihi munus idem.
Inspice quos habeat nemoralis Aricia fastos
60 et populus Laurens Lanuviumque meum;
est illic mensis Iunonius. Inspice Tibur
et Praenestinae moenia sacra deae;
Iunonale leges tempus. Nec Romulus illas
condidit: at nostri Roma nepotis erat.’
65 Finierat Iuno. Respeximus: Herculis uxor
stabat, et in voltu signa vigoris erant.
‘Non ego, si toto mater me cedere caelo
iusserit, invita matre morabor’ ait.
‘Nunc quoque non luctor de nomine temporis huius:
70 blandior, et partes paene rogantis ago
remque mei iuris malim tenuisse precando,
et faveas causae forsitan ipse meae.
Aurea possedit socio Capitolia templo
mater et, ut debet, cum Iove summa tenet.
75 At decus omne mihi contingit origine mensis:
unicus est, de quo sollicitamur, honor.
Quid grave, si titulum mensis, Romane, dedisti
Herculis uxori, posteritasque memor?
Haec quoque terra aliquid debet mihi nomine magni
80 coniugis; huc captas adpulit ille boves,
hic male defensus flammis et dote paterna
Cacus Aventinam sanguine tinxit humum.
Ad propiora vocor. Populum digessit ab annis
Romulus, in partes distribuitque duas:
85 haec dare consilium, pugnare paratior illa est;
haec aetas bellum suadet, at illa gerit.
Sic statuit, mensesque nota secrevit eadem:
Iunius est iuvenum; qui fuit ante, senum.’
Dixit. Et in litem studio certaminis issent,
90 atque ira pietas dissimulata foret:
Venit Apollinea longas Concordia lauro
nexa comas, placidi numen opusque ducis.
Haec ubi narravit Tatium fortemque Quirinum
binaque cum populis regna coisse suis
95 et lare communi soceros generosque receptos,
‘his nomen iunctis Iunius’ inquit ‘habet.’
Dicta triplex causa est. At vos ignoscite, divae:
res est arbitrio non dirimenda meo.
Ite pares a me. Perierunt iudice formae
100 Pergama: plus laedunt, quam iuvat una, duae.

[1] leges=lege

本月名稱的各種解釋同樣難取捨,[1]
我全部列出,任你自行選擇。
我將據實吟唱,但有人會說我杜撰,
認為諸神不可能向凡胎顯現。
5 我們心中皆有神,他喚醒我們的熱情,
神聖的靈感正源於這種悸動。
我尤其可能見到諸神的真容,或許
因我是詩人,或許因題材之故。
有一處茂密的樹林,萬籟俱寂,唯有
10 淙淙的水聲反襯它的清幽。
我就在此地探究剛開始的月份從哪裡
發源,反覆思量名字的玄機[2]
我看見幾位女神,並非農耕的勸諭師
在阿斯克拉牧羊時目睹的繆斯,[3]
15 也非帕里斯在溪流遍布的伊達山谷
評判的諸女神[4]:但有一位光顧。
沒錯,的確有一位,她與弟弟成了婚,
我認出她就站在朱庇特的峰頂[5]
我驚悚無言,但慘白的臉色透露了情緒,
20 女神和藹地驅除她喚起的恐懼。
因為她說,“詩人,羅馬曆法的吟唱者,
你敢用卑微的曲調記述偉業,
當你希望以詩行頌讚天神的節日,
就已為自己贏得見面的權利。
25 然而,怕你因無知墮入庸眾的謬見,
我宣布,六月從我的名字發源[6]
與朱庇特成親、做祂的姐姐,豈是等閑?
但哪層關係更光榮,我難以決斷。
若考慮門第,薩圖爾努斯是因我初次
30 做父親,我是他年歲最長的後裔[7]
羅馬曾由我父親得名薩圖爾尼亞,
這是他在天庭外新覓的家[8]
若看重婚姻,我則是雷霆之神的主婦,
我與朱庇特的神廟毗鄰而居。
35 如果連一位情婦[9]都可為五月命名,
難道人竟然不肯給我此殊榮?
倘若這樣,為何稱我為眾神的王后,
為何將黃金權杖置於我右手?
月由日組成,我的名號‘盧契娜’便源於
40 ‘日子’,我卻沒任何月份的榮譽[10]
真如此,我便要後悔當初擱下憤怒,
原諒厄勒克特拉的子孫和民族[11]
那憤怒有兩重:我憤恨蓋尼米得被劫[12]
也惱怒帕里斯對我美貌的判決[13]
45 我會希望我未曾放棄迦太基的城堞,
那裡有我的武器,我的戰車[14]
我會懊悔將斯巴達、阿戈斯、我的邁錫尼
和古老的薩摩斯交給意大利統治[15]
懊悔曾容忍敬拜朱諾的塔提烏斯[16]
50 和法利斯齊人向羅馬稱臣屈膝。
可是,別讓我懊悔,這民族於我最親密:
我會受敬拜,與朱庇特共享神祠。
馬爾斯親口對我說,‘我將城牆交給你,
在孫兒的城市,你將顯赫無比。’
55 他言出行隨:有百座祭壇專門敬拜我,
同樣的尊榮是以我命名六月。
然而,不只是羅馬獻上如此的榮譽,
周邊的市鎮也贈我這份禮物。
你看看勞倫頓,還有森林城阿里齊亞[17]
60 我的拉努維昂[18]有怎樣的曆法,
那裡都有朱諾月。你看看提布爾,還有
普萊內斯特女神的威嚴城樓,
你也能見到朱諾的季節[19]。但羅慕路斯
只建了羅馬,並未建這些城市。”
65 神後已說完。我回頭,海格力斯的妻子[20]
在那裡,臉上漾着青春的活力。
“即使母親命令我拋舍天庭,”她說,
“我也不會拂她意,有片刻耽擱。
現在,我也不是為此月的名稱爭奪,
70 而是婉勸,幾乎像一位請願者,
我寧可通過祈禱來維持自己的權利,
或許我竟能贏得你的支持。
母親有金色的卡皮托山,與至高朱庇特
共享神廟,她自然有此資格。
75 可是我,六月的名稱凝聚了全部的榮耀[21]
他們奚落我,‘這是你唯一的驕傲。’
羅馬人,將六月贈給海格力斯的妻子,
後世也認可,這樣做豈會傷害你?
因為我偉大的丈夫,意大利對我有虧欠,
80 他曾把俘獲的牛趕往此間,
在這裡,雖有父親[22]賜予的火焰保護,
卡庫斯還是血染阿文丁的泥土。
我要說更晚近的事。羅慕路斯依年齒
將所有民眾歸入兩大群體:
85 一些人提供智謀,另一些貢獻武力,
一些人籌劃戰爭,另一些實施[23]
他如此立法,也如此區分相鄰的月份:
六月歸青年,前面的五月歸老人。”[24]
她的這番話本可能引發激烈的爭辯,
90 親情或許被憤怒的情緒遮掩,
幸而頭戴阿波羅月桂的“和諧”已到臨,
她是仁慈君上的神靈和作品[25]
她講述塔提烏斯和英勇的奎里努斯
如何讓兩個王國和民族合一[26]
95 岳父和女婿如何被迎進共同的家庭,
最後說,“六月因他們的聯合得名。”[27]
已經有三種解釋。可是女神們,饒恕我:
此事斷不能憑我的意見來裁奪。
走吧,我不偏不倚。帕里斯毀滅了特洛伊,
100 一位神襄助,怎敵兩位神的恨意? [28]

[1] 1-100行是本卷序詩。
[2] Pasco-Pranger(2000)指出,《歲時記》中有兩種提供信息的模式在發生作用,一是神聖先知的模式,二是察古模式。在這裡,奧維德對神聖先知模式的借用是令人驚訝的,一方面他用與先知相匹配的幽靜背景和不容置疑的聲音宣告了詩中信息的神聖性,一方面卻又拒絕像先知那樣給出唯一確定的答案。這種姿態固然是對神聖先知模式的某種質疑,但對於察古模式卻是合理而有效的。以類似學術的方式考察古代的學者往往並不追求唯一的答案,眾聲喧嘩對於以窮竭前人研究為目的的察古模式反而是一種理想情形。
[3] “農耕的勸諭師”指古希臘詩人赫希俄德,因為他寫過《工作與時日》。阿斯克拉(Ascra)是他的故鄉,他在《神譜》(Theogony 22)中宣稱看見了繆斯。Volk(1997)特別提醒我們,奧維德在這裡使用了一個狡猾的互文策略,因為在赫希俄德的詩里,繆斯一見到他,就說:“我們知道如何把許多虛構的故事說得象真的,/ 但是如果我們願意,我們也知道如何述說真事。”將這兩行詩和《歲時記》第六卷開篇聯繫起來,就會發現奧維德在玩“自解構”的遊戲。
[4] 指角逐金蘋果的朱諾、維納斯和密涅瓦。
[5] 指朱諾。卡皮托山頂有獻給朱諾、朱庇特和密涅瓦的神廟。
[6] 六月(Iunius)的第一種詞源解釋:來自朱諾(Iuno)的名字。
[7] 朱諾是薩圖爾努斯的長女。
[8] 參考本書第一卷235-238行。
[9] 指朱庇特的情人、墨丘利的母親邁婭。
[10] 關於“盧契娜”,參考本書第三卷第255行的注釋。
[11] “厄勒克特拉的子孫”指特洛伊人(以及他們的後代羅馬人)。原文的Dardaniam domum(達爾達諾斯的家)也指特洛伊。
[12] 參考本書第二卷第145行的注釋。
[13] 參考本書第一卷第265行的注釋。
[14] 朱諾曾經站在羅馬敵人迦太基一邊,參考維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 1.16-7)。
[15] 這些都是敬拜朱諾的中心,此時都已經被羅馬征服。
[16] 薩賓國王塔提烏斯將朱諾(Iuno Curitis)崇拜帶到了羅馬,在每個庫里亞都設立了她的祭壇。
[17] 在阿里齊亞(Aricia)有名為Iunonius的朱諾月。
[18] 在拉努維昂(Lanuvium)有一座獻給“保護者朱諾”(Iuno Sospita)的神廟。
[19] 普萊內斯特(Praeneste)既有朱諾神廟,也有朱諾月。
[20] 指青春女神赫柏(Hebe),朱庇特和朱諾的女兒,海格力斯的妻子。
[21] 赫柏暗示,六月(Iunius)的名稱來自“青春”(iuventas)或者“年輕”(iuvenis)。
[22] 指火神伏爾甘。
[23] 分別指老年人和青年人。
[24] Littlewood(2006)指出,在這場爭辯中,朱諾和和青春女神如同法庭辯論的雙方,她們的演說都採用了羅馬雄辯術的典型技巧和結構,而奧維德則相當於法官,但他拒絕扮演這個角色。
[25] “和諧”(Concordia)女神的祭壇是屋大維設立的。
[26] 指在羅慕路斯時代羅馬民族和薩賓民族的聯合,參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.13)和本書第三卷215-230行的記述。
[27] 奧維德提出的另一種解釋:六月(Iunius)來自拉丁語動詞iungo(聯合)。
[28] Harries(1989)評論道,如同在第五卷開頭,奧維德再次放棄了“自信先知”的角色,拒絕向讀者提供權威的解釋。不僅如此,他還將這個角色與帕里斯這個引發特洛伊悲劇的反面形象聯繫起來。Newlands(1995)認為三位女神的爭論如同第五卷開頭諸繆斯的爭論一樣,代表了奧維德先知形象的崩潰,以及《歲時記》從樂觀走向幻滅的趨勢。Volk(1997)卻相信,這樣的處理具有喜劇色彩,奧維德將屬於學術考證的文體(以多元性為特徵)挪移到了先知靈感詩歌(以權威性為特徵)的體裁中,造成了一種出位的滑稽感。只有在這些片段,奧維德才戳穿了作品的神話幻象,現出元詩的裂縫。Mazurek(2010)指出,三位女神的爭論可以理解為哀歌體和史詩體的爭論,並特別提到,這段文字與《女傑書簡》(Heroides)第十六首53-88行有密切關聯。在那裡,帕里斯親口講述他如何在三位女神之間裁決。這裡朱諾選取的素材和風格都具有史詩風格,而赫柏突出的是自己作為海格力斯妻子的身份,從而與密涅瓦對應,扮演了與朱諾競爭的史詩角色,與她採用的哀歌式勸說風格產生了衝突。最後出場的和諧女神則對應於維納斯,她是爭論的勝者,意味着史詩體與哀歌體可以共存,薩賓與羅馬合併的故事也同時包含了愛情與戰爭這兩個元素。