tum mihi non dubiis auctoribus incipit aestas,
et tepidi finem tempora veris habent.
Idibus ora prior stellantia tollere Taurum
Indicat. Huic signo fabula nota subest.
605 Praebuit, ut taurus, Tyriae sua terga puellae
Iuppiter et falsa cornua fronte tulit.
Illa iubam dextra, laeva retinebat amictus,
et timor ipse novi causa decoris erat.
Aura sinus implet, flavos movet aura capillos:
610 Sidoni, sic fueras aspicienda Iovi.
Saepe puellares subduxit ab aequore plantas,
et metuit tactus adsilientis aquae;
saepe deus prudens tergum demisit in undas,
haereat ut collo fortius illa suo.
615 Litoribus tactis stabat sine cornibus ullis
Iuppiter inque deum de bove versus erat.
Taurus init caelum: te, Sidoni, Iuppiter implet,
parsque tuum terrae tertia nomen habet.
Hoc alii signum Phariam dixere iuvencam,
620 quae bos ex homine est, ex bove facta dea.
Tum quoque priscorum Virgo simulacra virorum
mittere roboreo scirpea ponte solet.
625 Fama vetus tum, cum Saturnia terra vocata est,
talia fatidici dicta fuisse Iovis:
‘falcifero libata seni duo corpora, gentes
mittite, quae Tuscis excipiantur aquis:’
donec in haec venit Tirynthius arva, quotannis
630 tristia Leucadio sacra peracta modo;
illum stramineos in aquam misisse Quirites:
Herculis exemplo corpora falsa iaci.
623 Corpora post decies senos qui credidit annos
missa neci, sceleris crimine damnat avos.
633 Pars putat, ut ferrent iuvenes suffragia soli,
pontibus infirmos praecipitasse senes.
635 Thybri, doce verum. Tua ripa vetustior Urbe est,
principium ritus tu bene nosse potes.
Thybris harundiferum medio caput extulit alveo
raucaque dimovit talibus ora sonis:
‘haec loca desertas vidi sine moenibus herbas:
640 pascebat sparsas utraque ripa boves,
et quem nunc gentes Tiberim noruntque timentque,
tunc etiam pecori despiciendus eram.
Arcadis Euandri nomen tibi saepe refertur:
ille meas remis advena torsit aquas.
645 Venit et Alcides, turba comitatus Achiva
(Albula, si memini, tunc mihi nomen erat):
excipit hospitio iuvenem Pallantius heros,
et tandem Caco debita poena venit.
Victor abit, secumque boves, Erytheida praedam,
650 abstrahit. At comites longius ire negant.
Magnaque pars horum desertis venerat Argis:
montibus his ponunt spemque laremque suum.
Saepe tamen patriae dulci tanguntur amore,
atque aliquis moriens hoc breve mandat opus:
655 “mittite me in Tiberim, Tiberinis vectus ut undis
litus ad Inachium pulvis inanis eam.”
Displicet heredi mandati cura sepulcri:
mortuus Ausonia conditur hospes humo,
scirpea pro domino Tiberi iactatur imago,
660 ut repetat Graias per freta longa domos.’
Hactenus, et subiit vivo rorantia saxo
antra: leves cursum sustinuistis aquae.
Clare nepos Atlantis, ades, quem montibus olim
edidit Arcadiis Pleias una Iovi,
665 pacis et armorum superis imisque deorum
arbiter, alato qui pede carpis iter,
laete lyrae pulsu, nitida quoque laete palaestra,
quo didicit culte lingua docente loqui,
templa tibi posuere patres spectantia Circum
670 Idibus: ex illo est haec tibi festa dies.
Te, quicumque suas profitentur vendere merces,
ture dato, tribuas ut sibi lucre, rogant.
Est aqua Mercurii portae vicina Capenae;
si iuvat expertis credere, numen habet.
675 Huc venit incinctus tunica mercator et urna
purus suffita, quam ferat, haurit aquam.
Uda fit hinc laurus, lauro sparguntur ab uda
Omnia, quae dominos sunt habitura novos;
spargit et ipse suos lauro rorante capillos
680 et peragit solita fallere voce preces:
‘Ablue praeteriti periuria temporis,’ inquit
‘ablue praeteritae perfida verba die.
Sive ego te feci testem, falsove citavi
non audituri numina magna[1] Iovis,
685 sive deum prudens alium divamve fefelli,
abstulerint celeres improba dicta Noti,
et pateant veniente die periuria nobis,
nec curent superi siqua locutus ero.
Da modo lucra mihi, da facto gaudia lucro,
690 et fac, ut emptori verba dedisse iuvet.’
Talia Mercurius poscenti ridet ab alto,
se memor Ortygias subripuisse boves.
At mihi pande, precor, tanto meliora petenti,
in Geminos ex quo tempore Phoebus eat.
695 ‘Cum totidem de mense dies superesse videbis
quot sunt Herculei facta laboris’ ait.
‘dic’ ego respondi ‘causam mihi sideris huius.’
causam facundo reddidit ore deus:
‘Abstulerant raptas Phoeben Phoebesque sororem
700 Tyndaridae fratres, hic eques, ille pugil.
Bella parant repetuntque suas et frater et Idas,
Leucippo fieri pactus uterque gener.
His amor ut repetant, illis ut reddere nolint,
suadet; et ex causa pugnat uterque pari.
705 Effugere Oebalidae cursu potuere sequentes,
sed visum celeri vincere turpe fuga.
Liber ab arboribus locus est, apta area pugnae:
constiterant illo (nomen Aphidna) loco.
Pectora traiectus Lynceo Castor ab ense
710 non exspectato volnere pressit humum.
ultor adest Pollux et Lyncea perforat hasta,
qua cervix umeros continuata premit.
Ibat in hunc Idas, vixque est Iovis igne repulsus,
tela tamen dextrae fulmine rapta negant.
715 Iamque tibi, Pollux, caelum sublime patebat,
cum “mea” dixisti “percipe verba, pater:
quod mihi das uni caelum, partire duobus;
dimidium toto munere maius erit.”
Dixit et alterna fratrem statione redemit.
720 Utile sollicitae sidus utrumque rati.’
Ad Ianum redeat, qui quaerit Agonia quid sint:
quae tamen in fastis hoc quoque tempus habent.
Nocte sequente diem canis Erigoneius exit:
est alio signi reddita causa loco.
725 Proxima Volcani lux est, Tubilustria dicunt:
lustrantur purae, quas facit ille, tubae.
Quattuor inde notis locus est, quibus ordine lectis
vel mos sacrorum vel fuga regis inest.
Nec te praetereo, populi Fortuna potentis
730 Publica, cui templum luce sequente datum est.
Hanc ubi dives aquis acceperit Amphitrite,
grata Iovi fulvae rostra videbis avis.
Auferet ex oculis veniens aurora Booten,
continuaque die sidus Hyantis erit.
[1] magna=vana
某些我信任的權威認為,夏天由此日
開始,溫暖的春天已經消逝。
望日前一日,公牛頭部的眾星升起,[1]
關於此星座,有一則著名的故事。
605 朱庇特化身為牛,馱起推羅[2]的姑娘,
一對彎角長在偽裝的額頭上。
她右手揪着鬃毛,左手按着長裙,
膽怯的模樣增添了額外的風韻。
風鼓起她的衣襟,拂動她金色的頭髮:
610 西頓[3]公主,這就是神流連的圖畫。
她不時從海中抬起少女的足踝,畏懼
波浪涌動,與她的肢體相觸;
朱庇特不時刻意地將背部浸入水中,
好讓她更用力地抱緊自己的脖頸。
615 抵達岸邊,朱庇特立刻站起身,雙角
消失了,從公牛變回神的榮耀。
牛升入天空;西頓公主,朱庇特充滿你,
大地的三分之一以你為名字[4]。
有人說此星座乃是帕洛斯的母牛,原是人,
620 後來變成牛,然後從牛變成神[5]。
此日維斯塔貞女也會從橡木橋上[6]
拋擲古代人物的蘆葦仿像[7]。
625 根據古老的傳說,此地叫薩圖爾尼亞[8]
之時,預言的朱庇特曾說這番話:
“各部族,向台伯河中獻祭兩具屍體,
以安撫那位以鐮刀為武器的神祇[9]。”
這個陰森的儀禮一直以琉卡斯的方式[10]
630 沿襲,直到提林斯的英雄[11]來此地;
他把稻草製成的羅馬人扔進水裡,
使用模型由海格力斯開始[12]。
623 有人相信我們的祖先會處死年過
六旬的老人,並譴責他們的邪惡[13]。
633 還有人提出,年輕人將衰弱老者推下橋,
是為了選舉不受他們的干擾[14]。
635 台伯河[15],請吐露真相。你的岸比城市古老,
此風俗的起源,你當有機會知曉。
河神從水道中央抬起蘆葦覆蓋的頭,
用沙啞的嗓音說出如下緣由:
“這裡曾是荒涼的草場,沒有城牆,
640 兩岸都只能看見稀疏的牛羊,
現在我是邦國稱頌且畏懼的台伯河,
那時就連牲口都不屑看我。
人們經常提到阿卡迪亞的埃萬德,
他到達之時,曾劃破我的水波。
645 海格力斯也曾與希臘同伴到此地
(那時阿爾布拉似是我名字):
帕蘭堤溫的英雄[16]熱情接待年輕人,
卡庫斯終於遭到應有的嚴懲[17]。
勝利者帶着從厄律提亞[18]奪得的群牛
650 離開,可他的同伴不肯再遠走。
他們大半拋下了阿戈斯,來到異域,
懷抱希冀在這些山間定居,
但甜蜜的故國之思常觸動他們的心靈,
有人在臨終前便有此簡短的命令:
655 ‘將我葬於台伯河,好讓台伯河的波浪
載着我空幻的骨灰返回故鄉[19]。’
繼承人不願為這樣的遺囑大費周章,
死去的異鄉人仍在意大利安葬,
蘆葦紮成的模型替主人進了台伯河,
660 漂洋過海,追尋希臘的家國。”[20]
說完,他向下進入自己濕漉漉的溶洞:
輕快的河水也肅然停止流動。
降臨吧,阿特拉斯的外孫,仙女昔日[21]
在阿卡迪亞山間為神王誕下你。
665 你為天庭與地府的諸神宣諭和平
與戰爭,以飛翔之足穿越旅程;
你酷愛彈奏里拉琴,喜歡抹油的摔跤館[22],
在你調教下,舌頭習得了雄辯[23]。
元老院為你敬獻了面朝賽車場的神殿,
670 從此在望日便有了你的慶典。
誰若想靠出售貨物贏利,都會向你
獻上乳香,祈求你賜他財氣。
有一處墨丘利之泉[24],毗鄰卡丕納城門,
據說極靈驗,若我們相信見證人。
675 商人潔凈自己後,纏着腰帶來此地,
從泉里取水,裝入芳香的罐子,
回家將月桂浸沒其中,等枝條濕漉漉,
再用它澆灑所有將易主的貨物,
也讓自己的頭髮灑上月桂的水滴,
680 以慣於欺詐的聲音誦念禱詞:
“請洗去我過往年月所有虛假的誓言,
洗去我昨日花言巧語的誆騙。
無論我是求你做見證,還是裝作召喚
大神朱庇特(盼望祂不會聽見),
685 還是故意以別的男神女神為防禦,
讓迅疾的南風捲走一切妄語!
讓新的一天繼續向我的謊言敞開,
願我說謊,諸神也不會理睬!
只要給我錢就行,給我賺錢的快樂,
690 讓我從坑騙顧客中獲得愉悅!”[25]
墨丘利從高空聽見禱告,不禁竊笑:
提洛島的牛[26]也曾被自己偷盜。
可是我所求的遠比這些高尚,告訴我,[27]
太陽究竟何時進入雙子座?
695 “當你發現,本月剩下的日子正好
與海格力斯的任務相等[28],”他答道。
“此星座由何而來,”我說,“請講給我聽。”
神張開雄辯的嘴,繪色繪聲:
“那對孿生子,一位善騎術,一位善格鬥[29],
700 昔日將菲比姐妹強行擄走[30]。
伊達斯兄弟[31]準備以戰爭奪回未婚妻,
他們的准岳父都是琉喀波斯。
一方因為愛索討,一方因為愛拒絕,
同樣的力量驅使他們對決。
705 俄巴羅斯的後裔[32]本可憑速度拋開
追逐者,但速逃取勝似乎不光彩。
有一處叫阿皮德納[33]的地方,遠離樹林,
適合決鬥,他們在那裡對陣。
卡斯托爾被林叩斯的劍刺透胸膛,
710 轟然倒地,喪命於意外之傷。
珀魯克斯趕上來複仇,林叩斯雙肩
和頸項交界的部位被長矛捅穿。
伊達斯發動猛攻,朱庇特的雷火勉強
擊退他,但雷霆未奪去他手裡的投槍。
715 高天已經為你敞開了,珀魯克斯,
當你說,‘父親,垂聽我的禱詞:
你曾將星空允諾我一人,現在請平分;
比起全部,一半是更珍貴的饋贈。’[34]
言畢,他交換位置,贖回了兄弟的性命。
720 兩人都成為遇險船隻的福星[35]。”
誰若問“阿戈尼亞”是什麼,請回到一月,[36]
但在曆書中,它也牽扯此時節。
第二天晚上,厄里戈涅的犬星會消失:[37]
我在別處解釋過星座的來歷。
725 下一日屬於伏爾甘,叫“圖比盧斯特里亞”: [38]
火神鍛造的喇叭在此日凈化。
然後是四個首字母的日子,按順序誦念,[39]
指祭司國王的“逃跑”或祭祀習慣。
我也不會略過你,強大民族的“公共[40]
730 時運”,下一日你曾收穫神宮。
當此日沉入安菲特里忒[41]的深闊海水,
朱庇特鍾愛的褐鳥[42]將露出嘴喙。
翌日黎明牧夫座將移出我們的視線,[43]
第二天畢星團又將在天空出現。[44]
[1] 603-662行是5月14日(羅馬標記法為F PR. EID. MAI. C)。這裡的“眾星”或許指畢星團。
[2] 推羅代表腓尼基,“姑娘”指腓尼基公主歐羅巴(Europa)。
[3] 仍指腓尼基。
[4] 指以歐羅巴命名的歐洲,在亞非歐三洲中佔據其一。
[5] “帕洛斯的母牛”指朱庇特愛上的伊俄(Io),與埃及女神伊西斯(Isis)混同。帕洛斯(Pharos)是尼羅河口的一座島,代指埃及。朱庇特為了保護她,將她變成母牛,但朱諾派了一隻牛虻,將她從歐洲趕到了亞洲。按照奧維德的說法,她最終成了神(星座)。
[6] 這座橋在台伯河上,叫“樁橋”(Pons Sublicius),據說是羅馬城的第一座橋,羅馬的祭司負有維護修繕此橋的任務,所以叫“造橋者”(pontifex)。
[7] 這些蘆葦仿像叫做“阿爾蓋”(Argei)。在儀式開始前,它們分別存放於27座神祠(sacra Argeorum)中。
[8] 古代抄本中623-624行的位置不合理,這裡根據上下文做了調整,放到第632行和第633行之間。薩圖爾尼亞(Saturnia)指農神薩圖爾努斯統治下的意大利。
[9] 指薩圖爾努斯。
[10] 琉卡斯(Leucas)傳說是薩福自殺的地方。當地有一個避邪儀式,將罪犯從崖頂扔下去,但周圍會掛上各種鳥類的翅膀來阻止他下墜,參考斯特拉波(Strabo)的《地理志》(Geographica 10.2.9)。
[11] “提林斯的英雄”(Tirynthius)指海格力斯,因為他在提林斯(Tiryns)長大。
[12] 以上是奧維德的第一種解釋。
[13] 第二種解釋:古人殘忍地處決仍然佔用資源的老人。
[14] 這是第三種解釋。因為羅馬老人不用承擔任何義務,卻仍然有投票權,所以年輕人嫉妒他們。古代羅馬人走到圍起來的投票點(septa)之前需經過一座“橋”(pons,其實就是木板),年輕人就在此時將他們推下“橋”,阻止他們投票。
[15] 原文的呼格Thybri指台伯河。
[16] “帕蘭堤溫的英雄”指埃萬德,因為帕蘭堤溫(Pallantium)是阿卡迪亞的城市。
[17] 關於卡庫斯,參考本書第一卷547-578行的記述。
[18] 厄律提亞(Erythea)是西班牙的一個小島,海格力斯在這裡偷走了革律翁(Geryon)的牛。
[19] “故鄉”的原文是litus Inachium(伊納科斯的河岸),伊納科斯是阿戈斯的一條河。
[20] 這是奧維德想象的第四種解釋,唯一的依據是阿戈斯人的希臘說法是Argeioi,比較接近“阿爾蓋”(Argei)。
[21] 663-692行是5月15日(羅馬標記法為G EID. MAI. NP),後面的5月16日、17日、18日和19日分別標記為H XVII KAL. IUN. F、A XVI KAL. IUN. C、B XV KAL. IUN. C和C XIV KAL. IUN. C。“阿特拉斯的外孫”指墨丘利,“仙女”指阿特拉斯的女兒邁婭。墨丘利(Mercurius)的名字與拉丁語“商品”(merx)有關,所以他是貿易的保護神。
[22] 摔跤館(palaestra)不只是摔跤的場所,也是練習賽跑和拳擊等運動的場所。西方古人在從事這些運動時,身上都會抹油。
[23] 這裡奧維德概括了墨丘利(尤其是對應的希臘神赫耳墨斯)的四重職責:神的信使以及文藝、體育和雄辯術的贊助神。參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina)第一部第十首。
[24] 除了這裡,現存的古代作品沒有提到這處泉水。
[25] Harries(1989)提醒我們,如果墨丘利是小偷和騙子的保護神,他在《歲時記》其他地方對真相的神聖承諾、作為神使的見證又是否可靠?
[26] “提洛島的牛”的原文是Ortygias boves(奧爾圖吉亞的牛),奧爾圖吉亞是提洛島的古名,這些牛屬於阿波羅。
[27] 693-720行是5月20日(羅馬標記法為D XIII KAL. IUN. C)。
[28] 即十二日(按古羅馬的數法)。
[29] 指麗達和朱庇特的兒子卡斯托爾(Castor)和珀魯克斯(Pollux)。
[30] “菲比姐妹”指菲比(Phoebe)和希萊拉(Hilaira),她們是琉喀波斯(Leucippus)的女兒,本已訂婚,被卡斯托爾兄弟劫走,魯本斯曾以此為題材畫過一幅著名的畫。
[31] “伊達斯兄弟”指菲比姐妹的未婚夫伊達斯(Idas)和林叩斯(Lynceus)。
[32] “俄巴羅斯的後裔”指卡斯托爾兄弟,因為他們名義上的父親廷達瑞俄斯(Tyndareus)的父親就是俄巴羅斯(Oebalus)。
[33] 阿皮德納(Aphidna)是斯巴達的一個地方。
[34] 珀魯克斯天生是神,卡斯托爾卻是人,這裡珀魯克斯祈求與他平分自己的神性。
[35] 兄弟倆都變成水手的保護神。Boyd(2000)指出,第五卷中有不少兄弟姐妹的對應關係,例如拉里斯兄弟與屋大維、許阿斯與七姐妹、羅慕路斯與雷穆斯、卡斯托爾與珀魯克斯等。
[36] 721-722行是5月21日(羅馬標記法為E XII KAL. IUN. NP AGON[IA])。關於“阿戈尼亞”,參考本書第一卷317-336行的討論。
[37] 723-724行是5月22日(羅馬標記法為F XI KAL. IUN. N)。參考本書第四卷第939行的注釋。
[38] 725-726行是5月23日(羅馬標記法為G X KAL. IUN. NP TVB[ILVSTRIVM]。“圖比盧斯特里亞”(Tubilustria)的意思就是“喇叭凈化節”。
[39] 727-728行是5月24日(羅馬標記法為H IX KAL. IUN. Q. R. C. F)。“四個首字母”指Q. R. C. F,按照瓦羅的解釋,它們代表Quando Rex Comitiavit Fas,意思是“當祭司國王開會宣布某日是閉日還是啟日的時候”。奧維德給出的是另一種理解:Quando Rex Comitio Fugerat,意思是“當祭司國王從會場逃跑的時候”。顯然第一種解釋更合理。
[40] 729-732行是5月25日(羅馬標記法為A VIII KAL. IUN. C)。關於“公共時運”,參考本書第四卷第375行的注釋。
[41] 安菲特里忒(Amphitrite)是海王涅普頓的王后,這裡代指海。
[42] 朱庇特鍾愛的鳥是鷹,這裡指天鷹座(Aquila)。
[43] 733行是5月26日(羅馬標記法為B VII KAL. IUN. C)。
[44] 734行是5月27日(羅馬標記法為C VI KAL. IUN. C),後面的5月28日、29日、30日和31日分別標記為D V KAL. IUN. C、E IV KAL. IUN. C、F III KAL. IUN. C和G PR. KAL. IUN. C。