tum mihi non dubiis auctoribus incipit aestas,
et tepidi finem tempora veris habent.
Idibus ora prior stellantia tollere Taurum
Indicat. Huic signo fabula nota subest.
605 Praebuit, ut taurus, Tyriae sua terga puellae
Iuppiter et falsa cornua fronte tulit.
Illa iubam dextra, laeva retinebat amictus,
et timor ipse novi causa decoris erat.
Aura sinus implet, flavos movet aura capillos:
610 Sidoni, sic fueras aspicienda Iovi.
Saepe puellares subduxit ab aequore plantas,
et metuit tactus adsilientis aquae;
saepe deus prudens tergum demisit in undas,
haereat ut collo fortius illa suo.
615 Litoribus tactis stabat sine cornibus ullis
Iuppiter inque deum de bove versus erat.
Taurus init caelum: te, Sidoni, Iuppiter implet,
parsque tuum terrae tertia nomen habet.
Hoc alii signum Phariam dixere iuvencam,
620 quae bos ex homine est, ex bove facta dea.
Tum quoque priscorum Virgo simulacra virorum
mittere roboreo scirpea ponte solet.
625 Fama vetus tum, cum Saturnia terra vocata est,
talia fatidici dicta fuisse Iovis:
‘falcifero libata seni duo corpora, gentes
mittite, quae Tuscis excipiantur aquis:’
donec in haec venit Tirynthius arva, quotannis
630 tristia Leucadio sacra peracta modo;
illum stramineos in aquam misisse Quirites:
Herculis exemplo corpora falsa iaci.
623 Corpora post decies senos qui credidit annos
missa neci, sceleris crimine damnat avos.
633 Pars putat, ut ferrent iuvenes suffragia soli,
pontibus infirmos praecipitasse senes.
635 Thybri, doce verum. Tua ripa vetustior Urbe est,
principium ritus tu bene nosse potes.
Thybris harundiferum medio caput extulit alveo
raucaque dimovit talibus ora sonis:
‘haec loca desertas vidi sine moenibus herbas:
640 pascebat sparsas utraque ripa boves,
et quem nunc gentes Tiberim noruntque timentque,
tunc etiam pecori despiciendus eram.
Arcadis Euandri nomen tibi saepe refertur:
ille meas remis advena torsit aquas.
645 Venit et Alcides, turba comitatus Achiva
(Albula, si memini, tunc mihi nomen erat):
excipit hospitio iuvenem Pallantius heros,
et tandem Caco debita poena venit.
Victor abit, secumque boves, Erytheida praedam,
650 abstrahit. At comites longius ire negant.
Magnaque pars horum desertis venerat Argis:
montibus his ponunt spemque laremque suum.
Saepe tamen patriae dulci tanguntur amore,
atque aliquis moriens hoc breve mandat opus:
655 “mittite me in Tiberim, Tiberinis vectus ut undis
litus ad Inachium pulvis inanis eam.”
Displicet heredi mandati cura sepulcri:
mortuus Ausonia conditur hospes humo,
scirpea pro domino Tiberi iactatur imago,
660 ut repetat Graias per freta longa domos.’
Hactenus, et subiit vivo rorantia saxo
antra: leves cursum sustinuistis aquae.
Clare nepos Atlantis, ades, quem montibus olim
edidit Arcadiis Pleias una Iovi,
665 pacis et armorum superis imisque deorum
arbiter, alato qui pede carpis iter,
laete lyrae pulsu, nitida quoque laete palaestra,
quo didicit culte lingua docente loqui,
templa tibi posuere patres spectantia Circum
670 Idibus: ex illo est haec tibi festa dies.
Te, quicumque suas profitentur vendere merces,
ture dato, tribuas ut sibi lucre, rogant.
Est aqua Mercurii portae vicina Capenae;
si iuvat expertis credere, numen habet.
675 Huc venit incinctus tunica mercator et urna
purus suffita, quam ferat, haurit aquam.
Uda fit hinc laurus, lauro sparguntur ab uda
Omnia, quae dominos sunt habitura novos;
spargit et ipse suos lauro rorante capillos
680 et peragit solita fallere voce preces:
‘Ablue praeteriti periuria temporis,’ inquit
‘ablue praeteritae perfida verba die.
Sive ego te feci testem, falsove citavi
non audituri numina magna[1] Iovis,
685 sive deum prudens alium divamve fefelli,
abstulerint celeres improba dicta Noti,
et pateant veniente die periuria nobis,
nec curent superi siqua locutus ero.
Da modo lucra mihi, da facto gaudia lucro,
690 et fac, ut emptori verba dedisse iuvet.’
Talia Mercurius poscenti ridet ab alto,
se memor Ortygias subripuisse boves.
At mihi pande, precor, tanto meliora petenti,
in Geminos ex quo tempore Phoebus eat.
695 ‘Cum totidem de mense dies superesse videbis
quot sunt Herculei facta laboris’ ait.
‘dic’ ego respondi ‘causam mihi sideris huius.’
causam facundo reddidit ore deus:
‘Abstulerant raptas Phoeben Phoebesque sororem
700 Tyndaridae fratres, hic eques, ille pugil.
Bella parant repetuntque suas et frater et Idas,
Leucippo fieri pactus uterque gener.
His amor ut repetant, illis ut reddere nolint,
suadet; et ex causa pugnat uterque pari.
705 Effugere Oebalidae cursu potuere sequentes,
sed visum celeri vincere turpe fuga.
Liber ab arboribus locus est, apta area pugnae:
constiterant illo (nomen Aphidna) loco.
Pectora traiectus Lynceo Castor ab ense
710 non exspectato volnere pressit humum.
ultor adest Pollux et Lyncea perforat hasta,
qua cervix umeros continuata premit.
Ibat in hunc Idas, vixque est Iovis igne repulsus,
tela tamen dextrae fulmine rapta negant.
715 Iamque tibi, Pollux, caelum sublime patebat,
cum “mea” dixisti “percipe verba, pater:
quod mihi das uni caelum, partire duobus;
dimidium toto munere maius erit.”
Dixit et alterna fratrem statione redemit.
720 Utile sollicitae sidus utrumque rati.’
Ad Ianum redeat, qui quaerit Agonia quid sint:
quae tamen in fastis hoc quoque tempus habent.
Nocte sequente diem canis Erigoneius exit:
est alio signi reddita causa loco.
725 Proxima Volcani lux est, Tubilustria dicunt:
lustrantur purae, quas facit ille, tubae.
Quattuor inde notis locus est, quibus ordine lectis
vel mos sacrorum vel fuga regis inest.
Nec te praetereo, populi Fortuna potentis
730 Publica, cui templum luce sequente datum est.
Hanc ubi dives aquis acceperit Amphitrite,
grata Iovi fulvae rostra videbis avis.
Auferet ex oculis veniens aurora Booten,
continuaque die sidus Hyantis erit.
[1] magna=vana
某些我信任的权威认为,夏天由此日
开始,温暖的春天已经消逝。
望日前一日,公牛头部的众星升起,[1]
关于此星座,有一则著名的故事。
605 朱庇特化身为牛,驮起推罗[2]的姑娘,
一对弯角长在伪装的额头上。
她右手揪着鬃毛,左手按着长裙,
胆怯的模样增添了额外的风韵。
风鼓起她的衣襟,拂动她金色的头发:
610 西顿[3]公主,这就是神流连的图画。
她不时从海中抬起少女的足踝,畏惧
波浪涌动,与她的肢体相触;
朱庇特不时刻意地将背部浸入水中,
好让她更用力地抱紧自己的脖颈。
615 抵达岸边,朱庇特立刻站起身,双角
消失了,从公牛变回神的荣耀。
牛升入天空;西顿公主,朱庇特充满你,
大地的三分之一以你为名字[4]。
有人说此星座乃是帕洛斯的母牛,原是人,
620 后来变成牛,然后从牛变成神[5]。
此日维斯塔贞女也会从橡木桥上[6]
抛掷古代人物的芦苇仿像[7]。
625 根据古老的传说,此地叫萨图尔尼亚[8]
之时,预言的朱庇特曾说这番话:
“各部族,向台伯河中献祭两具尸体,
以安抚那位以镰刀为武器的神祇[9]。”
这个阴森的仪礼一直以琉卡斯的方式[10]
630 沿袭,直到提林斯的英雄[11]来此地;
他把稻草制成的罗马人扔进水里,
使用模型由海格力斯开始[12]。
623 有人相信我们的祖先会处死年过
六旬的老人,并谴责他们的邪恶[13]。
633 还有人提出,年轻人将衰弱老者推下桥,
是为了选举不受他们的干扰[14]。
635 台伯河[15],请吐露真相。你的岸比城市古老,
此风俗的起源,你当有机会知晓。
河神从水道中央抬起芦苇覆盖的头,
用沙哑的嗓音说出如下缘由:
“这里曾是荒凉的草场,没有城墙,
640 两岸都只能看见稀疏的牛羊,
现在我是邦国称颂且畏惧的台伯河,
那时就连牲口都不屑看我。
人们经常提到阿卡迪亚的埃万德,
他到达之时,曾划破我的水波。
645 海格力斯也曾与希腊同伴到此地
(那时阿尔布拉似是我名字):
帕兰堤温的英雄[16]热情接待年轻人,
卡库斯终于遭到应有的严惩[17]。
胜利者带着从厄律提亚[18]夺得的群牛
650 离开,可他的同伴不肯再远走。
他们大半抛下了阿戈斯,来到异域,
怀抱希冀在这些山间定居,
但甜蜜的故国之思常触动他们的心灵,
有人在临终前便有此简短的命令:
655 ‘将我葬于台伯河,好让台伯河的波浪
载着我空幻的骨灰返回故乡[19]。’
继承人不愿为这样的遗嘱大费周章,
死去的异乡人仍在意大利安葬,
芦苇扎成的模型替主人进了台伯河,
660 漂洋过海,追寻希腊的家国。”[20]
说完,他向下进入自己湿漉漉的溶洞:
轻快的河水也肃然停止流动。
降临吧,阿特拉斯的外孙,仙女昔日[21]
在阿卡迪亚山间为神王诞下你。
665 你为天庭与地府的诸神宣谕和平
与战争,以飞翔之足穿越旅程;
你酷爱弹奏里拉琴,喜欢抹油的摔跤馆[22],
在你调教下,舌头习得了雄辩[23]。
元老院为你敬献了面朝赛车场的神殿,
670 从此在望日便有了你的庆典。
谁若想靠出售货物赢利,都会向你
献上乳香,祈求你赐他财气。
有一处墨丘利之泉[24],毗邻卡丕纳城门,
据说极灵验,若我们相信见证人。
675 商人洁净自己后,缠着腰带来此地,
从泉里取水,装入芳香的罐子,
回家将月桂浸没其中,等枝条湿漉漉,
再用它浇洒所有将易主的货物,
也让自己的头发洒上月桂的水滴,
680 以惯于欺诈的声音诵念祷词:
“请洗去我过往年月所有虚假的誓言,
洗去我昨日花言巧语的诓骗。
无论我是求你做见证,还是装作召唤
大神朱庇特(盼望祂不会听见),
685 还是故意以别的男神女神为防御,
让迅疾的南风卷走一切妄语!
让新的一天继续向我的谎言敞开,
愿我说谎,诸神也不会理睬!
只要给我钱就行,给我赚钱的快乐,
690 让我从坑骗顾客中获得愉悦!”[25]
墨丘利从高空听见祷告,不禁窃笑:
提洛岛的牛[26]也曾被自己偷盗。
可是我所求的远比这些高尚,告诉我,[27]
太阳究竟何时进入双子座?
695 “当你发现,本月剩下的日子正好
与海格力斯的任务相等[28],”他答道。
“此星座由何而来,”我说,“请讲给我听。”
神张开雄辩的嘴,绘色绘声:
“那对孪生子,一位善骑术,一位善格斗[29],
700 昔日将菲比姐妹强行掳走[30]。
伊达斯兄弟[31]准备以战争夺回未婚妻,
他们的准岳父都是琉喀波斯。
一方因为爱索讨,一方因为爱拒绝,
同样的力量驱使他们对决。
705 俄巴罗斯的后裔[32]本可凭速度抛开
追逐者,但速逃取胜似乎不光彩。
有一处叫阿皮德纳[33]的地方,远离树林,
适合决斗,他们在那里对阵。
卡斯托尔被林叩斯的剑刺透胸膛,
710 轰然倒地,丧命于意外之伤。
珀鲁克斯赶上来复仇,林叩斯双肩
和颈项交界的部位被长矛捅穿。
伊达斯发动猛攻,朱庇特的雷火勉强
击退他,但雷霆未夺去他手里的投枪。
715 高天已经为你敞开了,珀鲁克斯,
当你说,‘父亲,垂听我的祷词:
你曾将星空允诺我一人,现在请平分;
比起全部,一半是更珍贵的馈赠。’[34]
言毕,他交换位置,赎回了兄弟的性命。
720 两人都成为遇险船只的福星[35]。”
谁若问“阿戈尼亚”是什么,请回到一月,[36]
但在历书中,它也牵扯此时节。
第二天晚上,厄里戈涅的犬星会消失:[37]
我在别处解释过星座的来历。
725 下一日属于伏尔甘,叫“图比卢斯特里亚”: [38]
火神锻造的喇叭在此日净化。
然后是四个首字母的日子,按顺序诵念,[39]
指祭司国王的“逃跑”或祭祀习惯。
我也不会略过你,强大民族的“公共[40]
730 时运”,下一日你曾收获神宫。
当此日沉入安菲特里忒[41]的深阔海水,
朱庇特钟爱的褐鸟[42]将露出嘴喙。
翌日黎明牧夫座将移出我们的视线,[43]
第二天毕星团又将在天空出现。[44]
[1] 603-662行是5月14日(罗马标记法为F PR. EID. MAI. C)。这里的“众星”或许指毕星团。
[2] 推罗代表腓尼基,“姑娘”指腓尼基公主欧罗巴(Europa)。
[3] 仍指腓尼基。
[4] 指以欧罗巴命名的欧洲,在亚非欧三洲中占据其一。
[5] “帕洛斯的母牛”指朱庇特爱上的伊俄(Io),与埃及女神伊西斯(Isis)混同。帕洛斯(Pharos)是尼罗河口的一座岛,代指埃及。朱庇特为了保护她,将她变成母牛,但朱诺派了一只牛虻,将她从欧洲赶到了亚洲。按照奥维德的说法,她最终成了神(星座)。
[6] 这座桥在台伯河上,叫“桩桥”(Pons Sublicius),据说是罗马城的第一座桥,罗马的祭司负有维护修缮此桥的任务,所以叫“造桥者”(pontifex)。
[7] 这些芦苇仿像叫做“阿尔盖”(Argei)。在仪式开始前,它们分别存放于27座神祠(sacra Argeorum)中。
[8] 古代抄本中623-624行的位置不合理,这里根据上下文做了调整,放到第632行和第633行之间。萨图尔尼亚(Saturnia)指农神萨图尔努斯统治下的意大利。
[9] 指萨图尔努斯。
[10] 琉卡斯(Leucas)传说是萨福自杀的地方。当地有一个避邪仪式,将罪犯从崖顶扔下去,但周围会挂上各种鸟类的翅膀来阻止他下坠,参考斯特拉波(Strabo)的《地理志》(Geographica 10.2.9)。
[11] “提林斯的英雄”(Tirynthius)指海格力斯,因为他在提林斯(Tiryns)长大。
[12] 以上是奥维德的第一种解释。
[13] 第二种解释:古人残忍地处决仍然占用资源的老人。
[14] 这是第三种解释。因为罗马老人不用承担任何义务,却仍然有投票权,所以年轻人嫉妒他们。古代罗马人走到围起来的投票点(septa)之前需经过一座“桥”(pons,其实就是木板),年轻人就在此时将他们推下“桥”,阻止他们投票。
[15] 原文的呼格Thybri指台伯河。
[16] “帕兰堤温的英雄”指埃万德,因为帕兰堤温(Pallantium)是阿卡迪亚的城市。
[17] 关于卡库斯,参考本书第一卷547-578行的记述。
[18] 厄律提亚(Erythea)是西班牙的一个小岛,海格力斯在这里偷走了革律翁(Geryon)的牛。
[19] “故乡”的原文是litus Inachium(伊纳科斯的河岸),伊纳科斯是阿戈斯的一条河。
[20] 这是奥维德想象的第四种解释,唯一的依据是阿戈斯人的希腊说法是Argeioi,比较接近“阿尔盖”(Argei)。
[21] 663-692行是5月15日(罗马标记法为G EID. MAI. NP),后面的5月16日、17日、18日和19日分别标记为H XVII KAL. IUN. F、A XVI KAL. IUN. C、B XV KAL. IUN. C和C XIV KAL. IUN. C。“阿特拉斯的外孙”指墨丘利,“仙女”指阿特拉斯的女儿迈娅。墨丘利(Mercurius)的名字与拉丁语“商品”(merx)有关,所以他是贸易的保护神。
[22] 摔跤馆(palaestra)不只是摔跤的场所,也是练习赛跑和拳击等运动的场所。西方古人在从事这些运动时,身上都会抹油。
[23] 这里奥维德概括了墨丘利(尤其是对应的希腊神赫耳墨斯)的四重职责:神的信使以及文艺、体育和雄辩术的赞助神。参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina)第一部第十首。
[24] 除了这里,现存的古代作品没有提到这处泉水。
[25] Harries(1989)提醒我们,如果墨丘利是小偷和骗子的保护神,他在《岁时记》其他地方对真相的神圣承诺、作为神使的见证又是否可靠?
[26] “提洛岛的牛”的原文是Ortygias boves(奥尔图吉亚的牛),奥尔图吉亚是提洛岛的古名,这些牛属于阿波罗。
[27] 693-720行是5月20日(罗马标记法为D XIII KAL. IUN. C)。
[28] 即十二日(按古罗马的数法)。
[29] 指丽达和朱庇特的儿子卡斯托尔(Castor)和珀鲁克斯(Pollux)。
[30] “菲比姐妹”指菲比(Phoebe)和希莱拉(Hilaira),她们是琉喀波斯(Leucippus)的女儿,本已订婚,被卡斯托尔兄弟劫走,鲁本斯曾以此为题材画过一幅著名的画。
[31] “伊达斯兄弟”指菲比姐妹的未婚夫伊达斯(Idas)和林叩斯(Lynceus)。
[32] “俄巴罗斯的后裔”指卡斯托尔兄弟,因为他们名义上的父亲廷达瑞俄斯(Tyndareus)的父亲就是俄巴罗斯(Oebalus)。
[33] 阿皮德纳(Aphidna)是斯巴达的一个地方。
[34] 珀鲁克斯天生是神,卡斯托尔却是人,这里珀鲁克斯祈求与他平分自己的神性。
[35] 兄弟俩都变成水手的保护神。Boyd(2000)指出,第五卷中有不少兄弟姐妹的对应关系,例如拉里斯兄弟与屋大维、许阿斯与七姐妹、罗慕路斯与雷穆斯、卡斯托尔与珀鲁克斯等。
[36] 721-722行是5月21日(罗马标记法为E XII KAL. IUN. NP AGON[IA])。关于“阿戈尼亚”,参考本书第一卷317-336行的讨论。
[37] 723-724行是5月22日(罗马标记法为F XI KAL. IUN. N)。参考本书第四卷第939行的注释。
[38] 725-726行是5月23日(罗马标记法为G X KAL. IUN. NP TVB[ILVSTRIVM]。“图比卢斯特里亚”(Tubilustria)的意思就是“喇叭净化节”。
[39] 727-728行是5月24日(罗马标记法为H IX KAL. IUN. Q. R. C. F)。“四个首字母”指Q. R. C. F,按照瓦罗的解释,它们代表Quando Rex Comitiavit Fas,意思是“当祭司国王开会宣布某日是闭日还是启日的时候”。奥维德给出的是另一种理解:Quando Rex Comitio Fugerat,意思是“当祭司国王从会场逃跑的时候”。显然第一种解释更合理。
[40] 729-732行是5月25日(罗马标记法为A VIII KAL. IUN. C)。关于“公共时运”,参考本书第四卷第375行的注释。
[41] 安菲特里忒(Amphitrite)是海王涅普顿的王后,这里代指海。
[42] 朱庇特钟爱的鸟是鹰,这里指天鹰座(Aquila)。
[43] 733行是5月26日(罗马标记法为B VII KAL. IUN. C)。
[44] 734行是5月27日(罗马标记法为C VI KAL. IUN. C),后面的5月28日、29日、30日和31日分别标记为D V KAL. IUN. C、E IV KAL. IUN. C、F III KAL. IUN. C和G PR. KAL. IUN. C。