奥维德《岁时记》第五卷501-600行

atque ita ‘longa via est, nec tempora longa supersunt,’
dixit ‘et hospitibus ianua nostra patet.’
Addidit et voltum verbis, iterumque rogavit:
parent promissis dissimulantque deos.
505 Tecta senis subeunt nigro deformia fumo;
ignis in hesterno stipite parvus erat.
Ipse genu nixus flammas exsuscitat aura
et promit quassas comminuitque faces.
Stant calices; minor inde fabas, holus alter habebat,
510 et spumat testo pressus uterque suo.
Dumque mora est, tremula dat vina rubentia dextra:
accipit aequoreus pocula prima deus.
Quae simul exhausit, ‘da nunc bibat ordine’ dixit
‘Iuppiter.’ audito palluit ille Iove.
515 Ut rediit animus, cultorem pauperis agri
immolat et magno torret in igne bovem;
Quaeque puer quondam primis diffuderat annis,
promit fumoso condita vina cado.
Nec mora, flumineam lino celantibus ulvam,
520 sic quoque non altis, incubuere toris.
Nunc dape, nunc posito mensae nituere Lyaeo;
terra rubens crater, pocula fagus erant.
Verba fuere Iovis: ‘si quid fert impetus, opta:
omne feres.’ Placidi verba fuere senis:
525 ‘Cara fuit coniunx, primae mihi vere iuventae
cognita. Nunc ubi sit quaeritis? Urna tegit.
Huic ego iuratus, vobis in verba vocatis,
“coniugio” dixi “sola fruere meo.”
Et dixi et servo. Sed enim diversa voluntas
530 est mihi: nec coniunx et pater esse volo.’
Adnuerant omnes: omnes ad terga iuvenci
constiterant—pudor est ulteriora loqui—
tum superiniecta texere madentia terra;
iamque decem menses, et puer ortus erat.
535 Hunc Hyrieus, quia sic genitus, vocat Uriona:
perdidit antiquum littera prima sonum.
Creverat immensum: comitem sibi Delia sumpsit,
ille deae custos, ille satelles erat.
Verba movent iras non circumspecta deorum:
540 ‘quam nequeam’ dixit ‘vincere nulla fera est.’
Scorpion immisit Tellus: fuit impetus illi
curva gemelliparae spicula ferre deae;
obstitit Orion. Latona nitentibus astris
addidit et ‘meriti praemia’ dixit ‘habe.’
545 Sed quid et Orion et cetera sidera mundo
cedere festinant, noxque coartat iter?
Quid solito citius liquido iubar aequore tollit
candida, Lucifero praeveniente, dies?
Fallor, an arma sonant? non fallimur, arma sonabant:
550 Mars venit et veniens bellica signa dedit.
Ultor ad ipse suos caelo descendit honores
templaque in Augusto conspicienda foro.
Et deus est ingens et opus: debebat in urbe
non aliter nati Mars habitare sui.
555 Digna Giganteis haec sunt delubra tropaeis:
hinc fera Gradivum bella movere decet,
seu quis ab Eoo nos impius orbe lacesset,
seu quis ab occiduo sole domandus erit.
Perspicit Armipotens operis fastigia summi
560 et probat invictos summa tenere deos[1];
perspicit in foribus diversae tela figurae
armaque terrarum milite victa suo.
Hinc videt Aenean oneratum pondere caro
et tot Iuleae nobilitatis avos:
565 hinc videt Iliaden umeris ducis arma ferentem,
claraque dispositis acta subesse viris.
Spectat et Augusto praetextum nomine templum,
et visum lecto Caesare maius opus.
Voverat hoc iuvenis tum cum pia sustulit arma:
570 a tantis princeps incipiendus erat.
Ille manus tendens, hinc stanti milite iusto,
hinc coniuratis, talia dicta dedit:
‘si mihi bellandi pater est Vestaeque sacerdos
auctor, et ulcisci numen utrumque paro,
575 Mars, ades et satia scelerato sanguine ferrum,
stetque favor causa pro meliore tuus.
Templa feres et, me victore, vocaberis Ultor.’’
Voverat et fuso laetus ab hoste redit.
Nec satis est meruisse semel cognomina Marti:
580 persequitur Parthi signa retenta manu.
Gens fuit et campis et equis et tuta sagittis
et circumfusis invia fluminibus.
Addiderant animos Crassorum funera genti,
cum periit miles signaque duxque simul.
585 Signa, decus belli, Parthus Romana tenebat,
Romanaeque aquilae signifer hostis erat.
Isque pudor mansisset adhuc, nisi fortibus armis
Caesaris Ausoniae protegerentur opes.
Ille notas veteres et longi dedecus aevi
590 sustulit: agnorunt signa recepta suos.
Quid tibi nunc solitae mitti post terga sagittae,
quid loca, quid rapidi profuit usus equi,
Parthe? refers aquilas, victos quoque porrigis arcus:
pignora iam nostri nulla pudoris habes.
595 Rite deo templumque datum nomenque bis ulto,
et meritus voti debita solvit honor.
Sollemnes ludos Circo celebrate, Quirites!
non visa est fortem scaena decere deum.
Pliadas aspicies omnes totumque sororum
600 agmen, ubi ante Idus nox erit una super:

[1] invictos…deos=invictas…deas

喊道,“路还长着呢,但是天色不早了,
我的门永远敞开,欢迎远客。”
他的表情也真诚,并且再一次邀请,
诸神顺从了,但藏起他们的真身。
505 钻进老人的屋子,见四壁都被烟熏黑,
昨日拾来的柴堆上火焰已衰微。
许里俄斯跪下来,用嘴吹亮了火苗,
然后拿来柴薪,将它们劈好。
桌上摆着瓦罐,小罐盛着豆,大罐
510 盛蔬菜,透过盖子,热气弥漫。
等待片刻,他用颤巍巍的右手斟满
葡萄酒,海神接过第一碗。
他一饮而尽,“再斟,现在轮到朱庇特。”
听到此名字,老者顿然失色。
515 回过神,他便宰杀了贫瘠土地的耕牛,
生起一堆大火,将它烤熟;
又搬出熏得漆黑的坛子,那是小时候
他便偷偷开始贮藏的好酒。
用完餐,诸神立刻上床休息,亚麻被
520 盖着莎草褥,添了它,床仍然太矮。
现在牛肉和葡萄酒让桌子显得喜庆,
碗是红陶做,杯是山毛榉制成。
朱庇特许诺:“你若有什么愿望,只管求,
必能满足。”老人平静地开口:
525 “我有一位挚爱的妻子,青涩年华
就相识。她如今在哪里?瓮盖底下[1]
我曾向她发誓,也曾请诸位作见证:
‘我一生只会享受这一次婚姻。’
我从未违反诺言。但我的心愿与此
530 不同:我不想要妻子,只想要孩子。”
诸神应允了。他们在牛皮周围站成
一圈——我耻于讲述其中的详情——
然后浇上泥土,掩埋了湿漉漉的皮,
十月过去,一个男孩便问世。
535 父亲根据出生的情状,起名乌里昂,[2]
如今首字已经与古音不一样。[3]
他后来身材巨大,拉托娜[4]让他跟从
自己,他是女神的卫士和附庸。
他的话不够谨慎,激发了诸神的愤怒:
540 “没有任何野兽我不能征服。”
忒卢斯[5]派去一只蝎子,它试图用弯爪
将诞下孪生兄妹的女神狠扎,
却被奥里昂拦截。拉托娜将他送上
明亮的星座,对他说,“享受报偿!”[6]
545 可是猎户座和其他星辰为何急于[7]
离开天空,夜为何缩短路途?
为何晨星引领的白昼比平日更早,
从荡漾的海中升起金光万道?
幻觉吗,还是有金戈之声?的确是兵器,
550 马尔斯正逼近,带来战争的预示。[8]
复仇者[9]从天而降,欣赏自己的荣耀
和奥古斯都广场醒目的神庙。
神和建筑都宏伟:在他后裔的城市里,
难道马尔斯的居所不该如此?
555 巨人族的战利品理应供于这样的神殿,
战神也适合从这里挑起血战,
无论是蛮族从东方世界攻击罗马,
还是日落处的敌人需要弹压。
武器之神扫视着巍峨庙宇的穹顶,
560 欣悦于占据它的神皆不可战胜;
他检阅门前各种形状的铠甲与军械,
来自他的士兵所征服的邦国。
这边他看见埃涅阿斯,背负着父亲,
还有尤卢斯望族的众多先人,
565 那边是罗慕路斯,肩扛敌酋的盔甲[10]
雕像底座镌刻着他们的佳话。
他还见神庙装饰着奥古斯都的名字,
念到恺撒,建筑似又增价值。
君上[11]年轻时为养父而战,许下了此愿,
570 帝业理应从这样的壮举发源。
他伸出双手,一边站着正义的兵士,
一边站着密谋者[12],如此发誓:
“若是我父亲、维斯塔祭司[13]激励我战斗,
我也决意为两位神灵[14]复仇,
575 马尔斯请助我,让剑浸满奸徒的血腥,
让你的神心支持正义的阵营。
如果我获胜,我便献给你‘复仇者’神殿。”
他许愿,击溃敌人,欣然还愿。
他不止一次为战神捍卫此光荣名号:
580 帕提亚夺走的军旗也被他追讨。
这是凭恃原野、战马和弓箭的民族,
环绕的河流也是天然的险阻。
犹记当年,士兵、军旗和统帅都覆亡,
克拉苏的惨败[15]助长了他们的嚣张。
585 罗马的军旗,战争的荣誉,竟被帕提亚
占有,鹰徽被敌人的旗手戏耍。
这样的耻辱将持续到今日,若非恺撒[16]
以威武之师保卫奥索尼亚。
是他洗刷了旧日的污痕、长久的羞耻,
590 欣喜的军旗终于荣归故里。
帕提亚,你惯于从背后射出的箭如今
有何用?你的地势,你迅疾的骑兵
有何用?你交还了鹰徽,献上战败的弓:
你手中不再有我们羞辱的证明。
595 神两度复仇,这神庙和名号皆名实相副,
赢得的荣誉也偿清了诺言的债务。
罗马人,在大赛车场庆祝庄严的节日!
剧场似乎不适合勇武的马尔斯。
望日前只余一夜的时候,你将会看见[17]
600 天空的昴星团,七姐妹悉数露面。

[1] 古希腊人用瓮装骨灰。
[2] 奥维德荒唐地将猎户座名字Orion的词源归于希腊语ouron(小便)。
[3] 奥维德称,Orion由Urion(拉丁字母u对应希腊语双元音ou)演化而来。
[4] 拉托娜(Latona)也叫勒托(Leto),是狄安娜和阿波罗的母亲。原文用Delia(提洛岛的女神)表示她,因为她在提洛岛产下了狄安娜和阿波罗。
[5] 忒卢斯(Tellus)即地母,相当于希腊神话的大地女神盖娅(Gaia)。
[6] 贺拉斯将奥里昂塑造成企图强暴狄安娜的恶棍(Carmina 3.4.70-72),在奥维德和其他古代作家笔下,他则是保护狄安娜一家的英雄。
[7] 545-598行是5月12日(罗马标记法为D IV EID. MAI. NP LVD. MATR. IN. CIRC)。
[8] Volk(1997)指出,马尔斯显形之前的这几行诗有意识流的色彩,强化了此时此地的现场感。
[9] “复仇者”(Ultor)指战神马尔斯。屋大维在为恺撒复仇前曾发誓,如果复仇成功,将献上一座“复仇者马尔斯”神庙,后来他兑现了自己的诺言。5月12日在罗马大赛车场有为“复仇者马尔斯”举行的庆祝活动。
[10] “罗慕路斯”的原文是Iliades(伊利娅的儿子)。“敌酋的盔甲”指罗慕路斯杀死凯尼纳(Caenina)国王阿克隆(Acron)所缴获的盔甲,这类战利品在古罗马享有很高的荣誉,被称为spolia opima。
[11] 指屋大维。
[12] 指恺撒遇刺的主谋布鲁图斯和卡西乌斯。
[13] 恺撒是大祭司,大祭司也被视为维斯塔的祭司。
[14] 维斯塔和恺撒。
[15] 公元前53年,克拉苏(M. Licinius Crassus)和他儿子率领的罗马军队在卡莱(Carrhae)战役中惨败于帕提亚(Parthia)军队,罗马军旗也被缴获。公元前20年,屋大维通过外交施压,才从帕提亚取回了军旗。
[16] 指屋大维。帕提亚国王弗拉特斯(Phraates)本不情愿归还,听说屋大维准备东征,才履行了承诺。
[17] 599-602行是5月13日(罗马标记法为E III EID. MAI. N LEM[VRIA])。