奥维德《岁时记》第五卷401-500行

ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas
temperat et varia volnera mulcet ope:
virus edax superabat opem, penitusque recepta
ossibus et toto corpore pestis erat.
405 Sanguine Centauri Lernaeae sanguis echidnae
mixtus ad auxilium tempora nulla dabat.
Stabat, ut ante patrem, lacrimis perfusus Achilles:
sic flendus Peleus, si moreretur, erat.
Saepe manus aegras manibus fingebat amicis
410 (morum, quos fecit, praemia doctor habet),
oscula saepe dedit, dixit quoque saepe iacenti
‘vive, precor, nec me, care, relinque, pater!’
Nona dies aderat, cum tu, iustissime Chiron,
bis septem stellis corpora cinctus eras.
415 Hunc Lyra curva sequi cuperet, sed idonea nondum
est via: nox aptum tertia tempus erit.
Scorpios in caelo, cum cras lucescere Nonas
dicimus, a media parte notandus erit.
Hinc ubi protulerit formosa ter Hesperos ora,
420 ter dederint Phoebo sidera victa locum,
ritus erit veteris, nocturna Lemuria, sacri:
inferias tacitis manibus illa dabunt.
Annus erat brevior, nec adhuc pia februa norant,
nec tu dux mensum, Iane biformis, eras:
425 iam tamen exstincto cineri sua dona ferebant,
compositique nepos busta piabat avi.
Mensis erat Maius, maiorum nomine dictus,
qui partem prisci nunc quoque moris habet.
Nox ubi iam media est somnoque silentia praebet,
430 et canis et variae conticuistis aves,
ille memor veteris ritus timidusque deorum
surgit (habent gemini vincula nulla pedes)
signaque dat digitis medio cum pollice iunctis,
occurrat tacito ne levis umbra sibi.
435 Cumque manus puras fontana perluit unda,
vertitur et nigras accipit ante fabas,
aversusque iacit; sed dum iacit, ‘haec ego mitto,
his’ inquit ‘redimo meque meosque fabis.’
Hoc novies dicit nec respicit: umbra putatur
440 colligere et nullo terga vidente sequi.
Rursus aquam tangit, Temesaeaque concrepat aera,
et rogat, ut tectis exeat umbra suis.
Cum dixit novies ‘Manes exite paterni’
respicit et pure sacra peracta putat.
445 Dicta sit unde dies, quae nominis exstet origo,
me fugit: ex aliquo est invenienda deo.
Pliade nate, mone, virga venerande potenti:
saepe tibi est Stygii regia visa Iovis.
Venit adoratus Caducifer. Accipe causam
450 nominis: ex ipso est cognita causa deo.
Romulus ut tumulo fraternas condidit umbras,
et male veloci iusta soluta Remo,
Faustulus infelix et passis Acca capillis
spargebant lacrimis ossa perusta suis.
455 Inde domum redeunt sub prima crepuscula maesti,
utque erat, in duro procubuere toro.
umbra cruenta Remi visa est adsistere lecto,
atque haec exiguo murmure verba loqui:
‘En ego dimidium vestri parsque altera voti,
460 cernite sim qualis, qui modo qualis eram!
Qui modo, si volucres habuissem regna iubentes,
in populo potui maximus esse meo,
nunc sum elapsa rogi flammis et inanis imago:
haec est ex illo forma relicta Remo!
465 Heu ubi Mars pater est? Si vos modo vera locuti,
uberaque expositis ille ferina dedit.
Quem lupa servavit, manus hunc temeraria civis
perdidit. O quanto mitior illa fuit!
Saeve Celer, crudelem animam per volnera reddas,
470 utque ego, sub terras sanguinulentus eas.
Noluit hoc frater, pietas aequalis in illo est:
quod potuit, lacrimas in mea fata[1] dedit.
Hunc vos per lacrimas, per vestra alimenta rogate,
ut celebrem nostro signet honore diem.’
475 Mandantem amplecti cupiunt et bracchia tendunt:
lubrica prensantes effugit umbra manus.
Ut secum fugiens somnos abduxit imago,
ad regem voces fratris uterque ferunt.
Romulus obsequitur, lucemque Remuria dicit
480 illam, qua positis iusta feruntur avis.
Aspera mutata est in lenem tempore longo
littera, quae toto nomine prima fuit;
mox etiam lemures animas dixere silentum:
hic sensus verbi, vis ea vocis erat.
485 Fana tamen veteres illis clausere diebus,
ut nunc ferali tempore operta vides.
Nec viduae taedis eadem nec virginis apta
tempora: quae nupsit, non diuturna fuit.
Hac quoque de causa, si te proverbia tangunt,
490 mense malas Maio nubere volgus ait.
Sed tamen haec tria sunt sub eodem tempore festa
inter se nulla continuata die.
Quorum si mediis Boeotum Oriona quaeres,
falsus eris. Signi causa canenda mihi.
495 Iuppiter et lato qui regnat in aequore frater
carpebant socias Mercuriusque vias.
Tempus erat quo versa iugo referuntur aratra,
et pronus saturae lac bibit agnus ovis.
Forte senex Hyrieus, angusti cultor agelli,
500 hos videt, exiguam stabat ut ante casam;

[1] in mea fata=manibus ille

伤者自己却配制了帕加塞[1]采来的药草,
试图用各种方子为伤口治疗,
噬啮的毒药却无法抵挡,瘟疫迅速
被吸入骨中,蔓延至身体各处[2]
405 勒尔纳九头蛇的血[3]一混入半人马的血,
就不再留下任何救命的空歇。
阿喀琉斯哭成了泪人,像站在父亲
面前,佩琉斯[4]若死,他也难更伤心。
他反复用挚爱的双手抚摸虚弱的双手
410 (良师塑造的品格的确优秀),
反复吻奄奄一息的他,反复对他说,
“求你活下去,师父,千万别离开我!”
第九天已至,正直无伦的喀戎,你已经
升天,身体环绕着十四颗星星[5]
415 天琴座希望跟随他,然而道路还没有[6]
准备好:第三夜才是合适的时候。
待到明日(我们所称的回九日)破晓,[7]
蝎子的腹部将出现在天空一角。
再往后,当晚星三次抬起美丽的脸庞,[8]
420 逃逸的星辰三次为太阳避让,
古老的圣礼,属于夜晚的鬼魂节[9],将来临:
沉默的亡灵[10]将收获它们的供品。
那时一年要短些,虔诚的净化礼未诞生,
双面雅努斯还不是众月的首领[11]
425 但人们已经向骨灰献上应得的礼物,
孙儿在坟前祭奠已入土的祖父。
五月是“长者”的月份,源于“祖先”之名[12]
古代的习俗仍部分沿袭至今。
等半夜时分,万籁俱寂,正适合入眠,
430 犬与各类飞禽都静默不言,
记得古老仪式、敬畏神灵的祭拜者
就会起身(双足都不会穿鞋)[13]
他并拢双手,用中间的拇指发出声音[14]
以免寂静中行路,遇上鬼魂。
435 他先以流动的泉水洗净双手,然后
转过身体,拾起一些黑豆,
脸扭向一旁,边抛掷边念,“这些豆子
我献给你们,赎买家人和自己。”
连说九遍,并且不回头:据说幽鬼
440 会去捡,如果无人看,也会跟随。
他再次碰水,并且敲击特梅萨的铜锣[15]
一边求魂灵离开他的房舍:
“祖先的鬼魂请离开!”当他说过九遍,
就会回头,相信仪式已圆满。
445 为何此日有此名,此名有怎样的渊源,
我不知晓:只好向某位神打探。
迈娅的后裔,手握金杖的神[16],告诉我:
因你经常拜访普鲁托的宫阙[17]
应我的祷告,墨丘利莅临。请听我解释
450 名字的由来:此乃神亲口告知。
当罗慕路斯将兄弟的鬼魂葬于墓地,
为过于敏捷[18]的雷穆斯办完丧礼,
伤心的福斯图卢斯和披头散发的阿卡[19]
为养子焚烧的骨骸潸然泪下。
455 黄昏初临时,哀恸的夫妇返回家中,
径直躺在硬床上,很快入梦。
恍惚间雷穆斯染血的鬼魂站在床边,
用微弱的声音说出这样的怨言:
“瞧我,我曾是你们祷告里平等的一半,
460 如今的光景与以前差若天渊!
不过数日前,倘若鸟占[20]以王国相授,
我一样可以成为万民之首,
现在我却是空洞的魂灵,从柴堆的火焰
逃脱,威风的雷穆斯只剩虚幻!
465 父亲马尔斯在哪里?若你们并非说谎,
就是他让野狼把两位弃婴抚养。
狼拯救的人却死于公民莽撞的手,
相形之下,母狼是多么温柔!
野蛮的凯勒尔[21],从伤口交出残忍的灵魂!
470 愿你如我,在地下仍血污满身!
兄弟并不愿如此,他同样珍惜亲情,
他能做的只是哀悼我的命。
向他呼吁,用你们的眼泪和养育之恩,
定一个日子,纪念我的荣名。”
475 他嘱咐之时,他们伸出手臂想拥抱,
却什么也没抓住,鬼魂太轻飘。
两人的睡梦已然被逃逸的幽灵惊破,
他们向国王转告了兄弟的请托。
罗慕路斯同意了,于是为入土先人
480 致祭的日子有“雷穆利亚”[22]之称。
节庆名称的首字原本太硬,随着
岁月的流逝却逐渐变得柔和;[23]
很快,“瑞穆尔”[24]也成为沉默鬼魂的名字,
这就是此词的意思和表达的含义。
485 然而,古人在这些日子会关闭神祠,
正如现在的亡灵节它们也紧闭。
这时节也不适合寡妇或处女的婚礼,
此时若出嫁,将无法长久为妻。
因此人们说(倘若你相信谚语的力量)
490 五月结婚的妻子必招来祸殃。
但三天的鬼魂节庆虽在同一个时段,
彼此却有间隔,并没有相连。[25]
在中间那日,你若寻找博奥蒂亚的猎户,[26]
会失望。星座的起源请听我讲述。
495 朱庇特和他统治辽阔海洋的兄弟[27]
正在赶路,同行还有墨丘利。
那时辰犁头已翻转,被牛拖回家里,
羊羔仰面嘬母亲丰盛的乳汁。
老者许里俄斯[28](他有小片地)正站在
500 陋舍前,碰巧看见他们走来,

[1] 帕加塞(Pagasae)是帖撒利亚的一个海港。按照大普林尼《自然史》(Naturalis Historia 25.6)的说法,喀戎用半人马草治好了自己。
[2] 此处毒药蔓延的场景影射了海格力斯的死。半人马涅索斯(Nessus)企图强奸海格力斯的妻子德伊阿尼拉(Deianira),被她的毒箭射中。临死前涅索斯把用自己的血制成的药送给德伊阿尼拉,谎称是春药。后来德伊阿尼拉把它抹在海格力斯的袍子上,海格力斯穿上后就燃烧起来,痛苦地死去。
[3] 海格力斯杀死勒尔纳(Lerna)沼泽的九头蛇后,用它的毒液浸泡了自己的箭。
[4] 佩琉斯(Peleus)是阿喀琉斯的父亲。
[5] 即半人马座。
[6] 415-416行是5月5日(罗马标记法为E III NON. MAI. C),前面的5月4日标记为D IV NON. MAI. C。
[7] 417-418行是5月6日(罗马标记法为F PR. NON. MAI. C)。
[8] 419-492行是5月9日(罗马标记法为A VII EID. MAI. N LEM[VRIA]),前面的5月7日和8日分别标记为G NON. MAI. N和H VIII EID. MAI. F。
[9] 鬼魂节的拉丁文是Lemuria,下文会讨论这个名称的由来。
[10] “亡灵”指Manes,参考本书第二卷第535行的注释。
[11] 也即是三月仍是一年头一月的时候。
[12] 这里奥维德接受了Maius(五月)来自maiores(祖先)的词源解释。
[13] 在念咒语时,人必须赤足。
[14] 这个动作具体怎样做,没有定论,但其目的是发出声音,以驱赶鬼魂。
[15] 意大利南部的特梅萨(Temesa)有丰富的铜矿。
[16] 指墨丘利。
[17] 墨丘利是引导亡灵的神,经常出入冥府。参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.10.17-20)。
[18] 影射他跃过罗慕路斯所建城墙的事。
[19] 阿卡(Acca)即拉伦提娅,参考本书第三卷第56行的注释。
[20] 鸟占(ex avibus)是古罗马最重要的占卜术,参考本书第四卷813-818行。
[21] 参考本书第四卷843-844行。
[22] 奥维德声称,鬼魂节的拉丁文是最初不是Lemuria,而是Remuria,是为纪念Remus(雷穆斯)设立的。
[23] 即Remuria变成了Lemuria。
[24] 由于国内古罗马研究者已经习惯将Remus译成“雷穆斯”,而不是“瑞穆斯”,这里的原文虽然是Lemures(单数Lemur),却不便译成声音效果更接近的“雷穆尔”,为了表现奥维德所说的转音现象,只好译成“瑞穆尔”。
[25] 鬼魂节有三天,但不连续,分别在5月9日、5月11日和5月13日。
[26] 493-544行是5月11日(罗马标记法为C V EID. MAI. N LEM[VRIA]),前面的5月10日标记为B VI EID. MAI. C。猎户座(Orion)的同名人物奥里昂在变成星座前来自希腊的博奥蒂亚地区(Boeotia),但品达说他生于基俄斯(Chios)。
[27] 即涅普顿。
[28] 许里俄斯(Hyrieus)是奥里昂的父亲。