ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas
temperat et varia volnera mulcet ope:
virus edax superabat opem, penitusque recepta
ossibus et toto corpore pestis erat.
405 Sanguine Centauri Lernaeae sanguis echidnae
mixtus ad auxilium tempora nulla dabat.
Stabat, ut ante patrem, lacrimis perfusus Achilles:
sic flendus Peleus, si moreretur, erat.
Saepe manus aegras manibus fingebat amicis
410 (morum, quos fecit, praemia doctor habet),
oscula saepe dedit, dixit quoque saepe iacenti
‘vive, precor, nec me, care, relinque, pater!’
Nona dies aderat, cum tu, iustissime Chiron,
bis septem stellis corpora cinctus eras.
415 Hunc Lyra curva sequi cuperet, sed idonea nondum
est via: nox aptum tertia tempus erit.
Scorpios in caelo, cum cras lucescere Nonas
dicimus, a media parte notandus erit.
Hinc ubi protulerit formosa ter Hesperos ora,
420 ter dederint Phoebo sidera victa locum,
ritus erit veteris, nocturna Lemuria, sacri:
inferias tacitis manibus illa dabunt.
Annus erat brevior, nec adhuc pia februa norant,
nec tu dux mensum, Iane biformis, eras:
425 iam tamen exstincto cineri sua dona ferebant,
compositique nepos busta piabat avi.
Mensis erat Maius, maiorum nomine dictus,
qui partem prisci nunc quoque moris habet.
Nox ubi iam media est somnoque silentia praebet,
430 et canis et variae conticuistis aves,
ille memor veteris ritus timidusque deorum
surgit (habent gemini vincula nulla pedes)
signaque dat digitis medio cum pollice iunctis,
occurrat tacito ne levis umbra sibi.
435 Cumque manus puras fontana perluit unda,
vertitur et nigras accipit ante fabas,
aversusque iacit; sed dum iacit, ‘haec ego mitto,
his’ inquit ‘redimo meque meosque fabis.’
Hoc novies dicit nec respicit: umbra putatur
440 colligere et nullo terga vidente sequi.
Rursus aquam tangit, Temesaeaque concrepat aera,
et rogat, ut tectis exeat umbra suis.
Cum dixit novies ‘Manes exite paterni’
respicit et pure sacra peracta putat.
445 Dicta sit unde dies, quae nominis exstet origo,
me fugit: ex aliquo est invenienda deo.
Pliade nate, mone, virga venerande potenti:
saepe tibi est Stygii regia visa Iovis.
Venit adoratus Caducifer. Accipe causam
450 nominis: ex ipso est cognita causa deo.
Romulus ut tumulo fraternas condidit umbras,
et male veloci iusta soluta Remo,
Faustulus infelix et passis Acca capillis
spargebant lacrimis ossa perusta suis.
455 Inde domum redeunt sub prima crepuscula maesti,
utque erat, in duro procubuere toro.
umbra cruenta Remi visa est adsistere lecto,
atque haec exiguo murmure verba loqui:
‘En ego dimidium vestri parsque altera voti,
460 cernite sim qualis, qui modo qualis eram!
Qui modo, si volucres habuissem regna iubentes,
in populo potui maximus esse meo,
nunc sum elapsa rogi flammis et inanis imago:
haec est ex illo forma relicta Remo!
465 Heu ubi Mars pater est? Si vos modo vera locuti,
uberaque expositis ille ferina dedit.
Quem lupa servavit, manus hunc temeraria civis
perdidit. O quanto mitior illa fuit!
Saeve Celer, crudelem animam per volnera reddas,
470 utque ego, sub terras sanguinulentus eas.
Noluit hoc frater, pietas aequalis in illo est:
quod potuit, lacrimas in mea fata[1] dedit.
Hunc vos per lacrimas, per vestra alimenta rogate,
ut celebrem nostro signet honore diem.’
475 Mandantem amplecti cupiunt et bracchia tendunt:
lubrica prensantes effugit umbra manus.
Ut secum fugiens somnos abduxit imago,
ad regem voces fratris uterque ferunt.
Romulus obsequitur, lucemque Remuria dicit
480 illam, qua positis iusta feruntur avis.
Aspera mutata est in lenem tempore longo
littera, quae toto nomine prima fuit;
mox etiam lemures animas dixere silentum:
hic sensus verbi, vis ea vocis erat.
485 Fana tamen veteres illis clausere diebus,
ut nunc ferali tempore operta vides.
Nec viduae taedis eadem nec virginis apta
tempora: quae nupsit, non diuturna fuit.
Hac quoque de causa, si te proverbia tangunt,
490 mense malas Maio nubere volgus ait.
Sed tamen haec tria sunt sub eodem tempore festa
inter se nulla continuata die.
Quorum si mediis Boeotum Oriona quaeres,
falsus eris. Signi causa canenda mihi.
495 Iuppiter et lato qui regnat in aequore frater
carpebant socias Mercuriusque vias.
Tempus erat quo versa iugo referuntur aratra,
et pronus saturae lac bibit agnus ovis.
Forte senex Hyrieus, angusti cultor agelli,
500 hos videt, exiguam stabat ut ante casam;
[1] in mea fata=manibus ille
傷者自己卻配製了帕加塞[1]采來的藥草,
試圖用各種方子為傷口治療,
噬嚙的毒藥卻無法抵擋,瘟疫迅速
被吸入骨中,蔓延至身體各處[2]。
405 勒爾納九頭蛇的血[3]一混入半人馬的血,
就不再留下任何救命的空歇。
阿喀琉斯哭成了淚人,像站在父親
面前,佩琉斯[4]若死,他也難更傷心。
他反覆用摯愛的雙手撫摸虛弱的雙手
410 (良師塑造的品格的確優秀),
反覆吻奄奄一息的他,反覆對他說,
“求你活下去,師父,千萬別離開我!”
第九天已至,正直無倫的喀戎,你已經
升天,身體環繞着十四顆星星[5]。
415 天琴座希望跟隨他,然而道路還沒有[6]
準備好:第三夜才是合適的時候。
待到明日(我們所稱的回九日)破曉,[7]
蠍子的腹部將出現在天空一角。
再往後,當晚星三次抬起美麗的臉龐,[8]
420 逃逸的星辰三次為太陽避讓,
古老的聖禮,屬於夜晚的鬼魂節[9],將來臨:
沉默的亡靈[10]將收穫它們的供品。
那時一年要短些,虔誠的凈化禮未誕生,
雙面雅努斯還不是眾月的首領[11],
425 但人們已經向骨灰獻上應得的禮物,
孫兒在墳前祭奠已入土的祖父。
五月是“長者”的月份,源於“祖先”之名[12],
古代的習俗仍部分沿襲至今。
等半夜時分,萬籟俱寂,正適合入眠,
430 犬與各類飛禽都靜默不言,
記得古老儀式、敬畏神靈的祭拜者
就會起身(雙足都不會穿鞋)[13],
他併攏雙手,用中間的拇指發出聲音[14],
以免寂靜中行路,遇上鬼魂。
435 他先以流動的泉水洗凈雙手,然後
轉過身體,拾起一些黑豆,
臉扭向一旁,邊拋擲邊念,“這些豆子
我獻給你們,贖買家人和自己。”
連說九遍,並且不回頭:據說幽鬼
440 會去撿,如果無人看,也會跟隨。
他再次碰水,並且敲擊特梅薩的銅鑼[15],
一邊求魂靈離開他的房舍:
“祖先的鬼魂請離開!”當他說過九遍,
就會回頭,相信儀式已圓滿。
445 為何此日有此名,此名有怎樣的淵源,
我不知曉:只好向某位神打探。
邁婭的後裔,手握金杖的神[16],告訴我:
因你經常拜訪普魯托的宮闕[17]。
應我的禱告,墨丘利蒞臨。請聽我解釋
450 名字的由來:此乃神親口告知。
當羅慕路斯將兄弟的鬼魂葬於墓地,
為過於敏捷[18]的雷穆斯辦完喪禮,
傷心的福斯圖盧斯和披頭散髮的阿卡[19]
為養子焚燒的骨骸潸然淚下。
455 黃昏初臨時,哀慟的夫婦返回家中,
徑直躺在硬床上,很快入夢。
恍惚間雷穆斯染血的鬼魂站在床邊,
用微弱的聲音說出這樣的怨言:
“瞧我,我曾是你們禱告里平等的一半,
460 如今的光景與以前差若天淵!
不過數日前,倘若鳥占[20]以王國相授,
我一樣可以成為萬民之首,
現在我卻是空洞的魂靈,從柴堆的火焰
逃脫,威風的雷穆斯只剩虛幻!
465 父親馬爾斯在哪裡?若你們並非說謊,
就是他讓野狼把兩位棄嬰撫養。
狼拯救的人卻死於公民莽撞的手,
相形之下,母狼是多麼溫柔!
野蠻的凱勒爾[21],從傷口交出殘忍的靈魂!
470 願你如我,在地下仍血污滿身!
兄弟並不願如此,他同樣珍惜親情,
他能做的只是哀悼我的命。
向他呼籲,用你們的眼淚和養育之恩,
定一個日子,紀念我的榮名。”
475 他囑咐之時,他們伸出手臂想擁抱,
卻什麼也沒抓住,鬼魂太輕飄。
兩人的睡夢已然被逃逸的幽靈驚破,
他們向國王轉告了兄弟的請託。
羅慕路斯同意了,於是為入土先人
480 致祭的日子有“雷穆利亞”[22]之稱。
節慶名稱的首字原本太硬,隨着
歲月的流逝卻逐漸變得柔和;[23]
很快,“瑞穆爾”[24]也成為沉默鬼魂的名字,
這就是此詞的意思和表達的含義。
485 然而,古人在這些日子會關閉神祠,
正如現在的亡靈節它們也緊閉。
這時節也不適合寡婦或處女的婚禮,
此時若出嫁,將無法長久為妻。
因此人們說(倘若你相信諺語的力量)
490 五月結婚的妻子必招來禍殃。
但三天的鬼魂節慶雖在同一個時段,
彼此卻有間隔,並沒有相連。[25]
在中間那日,你若尋找博奧蒂亞的獵戶,[26]
會失望。星座的起源請聽我講述。
495 朱庇特和他統治遼闊海洋的兄弟[27]
正在趕路,同行還有墨丘利。
那時辰犁頭已翻轉,被牛拖回家裡,
羊羔仰面嘬母親豐盛的乳汁。
老者許里俄斯[28](他有小片地)正站在
500 陋舍前,碰巧看見他們走來,
[1] 帕加塞(Pagasae)是帖撒利亞的一個海港。按照大普林尼《自然史》(Naturalis Historia 25.6)的說法,喀戎用半人馬草治好了自己。
[2] 此處毒藥蔓延的場景影射了海格力斯的死。半人馬涅索斯(Nessus)企圖強姦海格力斯的妻子德伊阿尼拉(Deianira),被她的毒箭射中。臨死前涅索斯把用自己的血製成的葯送給德伊阿尼拉,謊稱是春藥。後來德伊阿尼拉把它抹在海格力斯的袍子上,海格力斯穿上後就燃燒起來,痛苦地死去。
[3] 海格力斯殺死勒爾納(Lerna)沼澤的九頭蛇後,用它的毒液浸泡了自己的箭。
[4] 佩琉斯(Peleus)是阿喀琉斯的父親。
[5] 即半人馬座。
[6] 415-416行是5月5日(羅馬標記法為E III NON. MAI. C),前面的5月4日標記為D IV NON. MAI. C。
[7] 417-418行是5月6日(羅馬標記法為F PR. NON. MAI. C)。
[8] 419-492行是5月9日(羅馬標記法為A VII EID. MAI. N LEM[VRIA]),前面的5月7日和8日分別標記為G NON. MAI. N和H VIII EID. MAI. F。
[9] 鬼魂節的拉丁文是Lemuria,下文會討論這個名稱的由來。
[10] “亡靈”指Manes,參考本書第二卷第535行的注釋。
[11] 也即是三月仍是一年頭一月的時候。
[12] 這裡奧維德接受了Maius(五月)來自maiores(祖先)的詞源解釋。
[13] 在念咒語時,人必須赤足。
[14] 這個動作具體怎樣做,沒有定論,但其目的是發出聲音,以驅趕鬼魂。
[15] 意大利南部的特梅薩(Temesa)有豐富的銅礦。
[16] 指墨丘利。
[17] 墨丘利是引導亡靈的神,經常出入冥府。參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 1.10.17-20)。
[18] 影射他躍過羅慕路斯所建城牆的事。
[19] 阿卡(Acca)即拉倫提婭,參考本書第三卷第56行的注釋。
[20] 鳥占(ex avibus)是古羅馬最重要的占卜術,參考本書第四卷813-818行。
[21] 參考本書第四卷843-844行。
[22] 奧維德聲稱,鬼魂節的拉丁文是最初不是Lemuria,而是Remuria,是為紀念Remus(雷穆斯)設立的。
[23] 即Remuria變成了Lemuria。
[24] 由於國內古羅馬研究者已經習慣將Remus譯成“雷穆斯”,而不是“瑞穆斯”,這裡的原文雖然是Lemures(單數Lemur),卻不便譯成聲音效果更接近的“雷穆爾”,為了表現奧維德所說的轉音現象,只好譯成“瑞穆爾”。
[25] 鬼魂節有三天,但不連續,分別在5月9日、5月11日和5月13日。
[26] 493-544行是5月11日(羅馬標記法為C V EID. MAI. N LEM[VRIA]),前面的5月10日標記為B VI EID. MAI. C。獵戶座(Orion)的同名人物奧里昂在變成星座前來自希臘的博奧蒂亞地區(Boeotia),但品達說他生於基俄斯(Chios)。
[27] 即涅普頓。
[28] 許里俄斯(Hyrieus)是奧里昂的父親。