奧維德《歲時記》第五卷301-400行

At focus a flammis et quod fovet omnia dictus;
qui tamen in primis aedibus ante fuit.
Hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando
praefamur Vestam, quae loca prima tenet.
305 Ante focos olim scamnis considere longis
mos erat, et mensae credere adesse deos;
nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae,
ante Vacunales stantque sedentque focos.
Venit in hos annos aliquid de more vetusto:
310 fert missos Vestae pura patella cibos.
Ecce coronatis panis dependet asellis,
et velant scabras florida serta molas.
Sola prius furnis torrebant farra coloni
(et Fornacali sunt sua sacra deae):
315 subpositum cineri panem focus ipse parabat,
strataque erat tepido tegula quassa solo.
Inde focum servat pistor dominamque focorum
et quae pumiceas versat asella molas.
Praeteream referamne tuum, rubicunde Priape,
320 dedecus? Est multi fabula parva ioci.
Turrigera frontem Cybele redimita corona
convocat aeternos ad sua festa deos.
Convocat et satyros et, rustica numina, nymphas;
Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.
325 Nec licet et longum est epulas narrare deorum:
in multo nox est pervigilata mero.
Hi temere errabant in opacae vallibus Idae,
pars iacet et molli gramine membra levat,
hi ludunt, hos somnus habet; pars bracchia nectit
330 et viridem celeri ter pede pulsat humum.
Vesta iacet placidamque capit secura quietem,
sicut erat, positum caespite fulta caput.
At ruber hortorum custos nymphasque deasque
captat, et errantes fertque refertque pedes.
335 Aspicit et Vestam: dubium nymphamne putarit
an scierit Vestam, scisse sed ipse negat.
Spem capit obscenam furtimque accedere temptat
et fert suspensos corde micante gradus.
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum
340 liquerat ad ripas lene sonantis aquae.
Ibat ut inciperet longi deus Hellesponti,
intempestivo cum rudit ille sono.
Territa voce gravi surgit dea; convolat omnis
turba, per infestas effugit ille manus.
345 Lampsacus hoc animal solita est mactare Priapo
‘apta’ canens ‘flammis indicis exta damus.’
quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas;
cessat opus, vacuae conticuere molae.
Nomine quam pretio celebratior arce Tonantis,
350 dicam Pistoris quid velit ara Iovis.
cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:
fecerat obsidio iam diuturna famem.
Iuppiter, ad solium superis regale vocatis,
‘incipe!’ ait Marti. Protinus ille refert:
355 ‘Scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum,
et dolor hic animi voce querentis eget.
Si tamen ut referam breviter mala iuncta pudori,
exigis, Alpino Roma sub hoste iacet.
Haec est cui fuerat promissa potentia rerum,
360 Iuppiter? hanc terris impositurus eras?
Iamque suburbanos Etruscaque contudit arma,
spes erat in cursu: nunc lare pulsa suo est.
Vidimus ornatos aerata per atria picta
veste triumphales occubuisse senes:
365 vidimus Iliacae transferri pignora Vestae
sede: putant aliquos scilicet esse deos.
At si respicerent qua vos habitatis in arce,
totque domos vestras obsidione premi,
nil opis in cura scirent superesse deorum
370 et data sollicita tura perire manu.
Atque utinam pugnae pateat locus! Arma capessant
et, si non poterunt exsuperare, cadant.
Nunc inopes victus ignavaque fata timentes
monte suo clausos barbara turba premit.’
375 Tunc Venus et lituo pulcher trabeaque Quirinus
Vestaque pro Latio multa locuta suo est.
‘Publica’ respondit ‘cura est pro moenibus istis,’
Iuppiter ‘et poenas Gallia victa dabit.
Tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur
380 effice, nec sedes desere, Vesta, tuas.
Quodcumque est solidae Cereris, cava machina frangat,
mollitamque manu duret in igne focus.’
iusserat, et fratris virgo Saturnia iussis
adnuit. Et mediae tempora noctis errant,
385 iam ducibus somnum dederat labor: increpat illos
Iuppiter et sacro, quid velit, ore docet:
‘Surgite, et in medios de summis arcibus hostes
mittite, quam minime mittere voltis, opem!’
Somnus abit, quaeruntque, novis ambagibus acti,
390 tradere quam nolint et iubeantur opem.
Esse Ceres visa est; iaciunt Cerialia dona,
iacta super galeas scutaque longa sonant.
Posse fame vinci spes excidit. Hoste repulso
candida Pistori ponitur ara Iovi.
395 Forte revertebar festis Vestalibus illa,
qua Nova Romano nunc Via iuncta foro est.
Huc pede matronam vidi descendere nudo:
obstipui tacitus sustinuique gradum.
Sensit anus vicina loci, iussumque sedere
400 adloquitur, quatiens voce tremente caput:

我經常看見朱庇特正準備拋擲閃電,
乳香一獻上,他就收手轉念。
但若我們被冷落,罪行就會受嚴懲,
我們的怒恨必越過正當的標準。
305 你看忒斯提俄斯的外孫,被遠方的火
燒死,只因狄安娜的聖爐熄滅[1]
同一位女神也阻止阿伽門農揚帆[2]
處女兩度復仇,皆因被輕慢。
不幸的希波呂托斯,當驚恐的馬將你
310 撕碎,你多希望曾敬拜維納斯。
漠視神而招災的例子太多,無法細說,
羅馬先祖也曾經將我忽略。
我能怎麼辦,如何展示我的憎惡?
這樣的羞辱,我該如何報復?
315 我在憤懣中忘記了職責,不再看管
田野,也不再珍惜豐饒的花園:
你會見到,百合凋落,紫羅蘭枯萎,
深赤的藏紅花絲也綿弱憔悴。
澤菲洛斯[3]時常勸我,‘別親手毀滅
320 你的嫁妝!’:嫁妝早已如草芥。
橄欖正開花,卻被狂亂的風暴抽打;
莊稼正開花,卻被冰雹殘殺;
葡萄藤尚余希望,南風卻染黑天宇,
枝葉遭驟雨侵襲,紛墜入土。
325 並非我願意如此,我憤怒,卻不殘酷,
但一切災禍我都無心抵禦。
元老院通過決議,若此年收成滿意,
羅馬每年都為我設立節日[4]
我贊同。萊納斯、波斯圖米烏[5]兩位執政官
330 以我的名義舉辦了這些表演。”
我正打算問,花神慶典中表演為何
特別放縱,玩笑為何多逾越[6]
卻忽然想到,她並非嚴肅古板的神,
尋歡作樂恰恰是她的本分。
335 人們的雙鬢戴着編織的花環,桌子
覆滿拋擲的玫瑰,格外艷麗;
醉酒的賓客跳着舞,頭髮纏着椴樹皮,
渾然忘我,在酒的藝術中沉溺;
醉酒的情人唱着歌,在美女殘忍的門檻,
340 抹香的頭髮頂着柔軟的葉冠。
裝飾花環的前額與嚴肅的事務無涉,
清水也不是戴花之人的選擇;
阿刻羅俄斯,只要你未與葡萄混合,[7]
採擷玫瑰就沒有任何快樂。
345 巴克斯愛花:你從阿里阿德涅的星座[8]
可以知曉,花環讓酒神愉悅。
輕浮的舞台適合她:絕不應該,相信我,
將她歸入高底靴女神之列[9]
為何這些表演會聚集招客的女人,
350 稍加思索,便可理解其原因。
芙洛拉非陰鬱之輩,亦不喜大言唬人,
她只想自己的聖禮吸引平民,
而且她告誡我們,多享受青春的美麗;
等玫瑰凋落,它的刺也遭受鄙視。
355 可女神為何身着奢華繽紛的衣裳,
而在刻瑞斯的節慶白袍是正裝?
是因為麥穗成熟之際莊稼會泛白,
而花朵卻會呈現每一種色彩?
她點頭稱是,甩動的發間群花紛墜,
360 猶如誰的手向桌上拋撒玫瑰[10]
為何要點燈[11]?此事的緣由尚向我隱匿,
女神為我消除了心中的懸疑:
“人們覺得燈適合我的節日,或者
因為紫紅的花朵照亮了原野;
365 或者由於花朵和火焰顏色不沉悶,
它們燦爛的外表都吸引眼睛;
或者因為夜晚的放縱與我的歡慶
相契。第三條理由最接近實情。”
“倘若你允許,我還有一個小問題需要
370 請教,”我說。“當然可以,”她答道。
“為何你的獵網不囚禁利比亞的猛獅,
卻關住溫順的母鹿和膽怯的兔子?”[12]
她說,自己不掌管森林,只守護花園
和田地,凶獸不會在那裡出現。
375 解釋了一切,她便消失在稀薄的空氣中,
清芬卻存留,你當知是神的遺蹤。
女神,我祈求你將禮物撒在我胸膛,
好讓納索[13]的這首詩萬古流芳![14]
回九日前第四夜,半人馬喀戎升起[15]
380 星座,他有一半是棕馬的身體。
佩里昂是海摩尼亞的山,面朝南方[16]
山頂長着翠松,橡樹滿山崗。
喀戎棲居於此,有一處古老的岩洞,
人們說正直的老者就住在其中。
385 相傳,日後送赫克托耳下地府的那雙手
曾被他調教,學習里拉琴的彈奏[17]
海格力斯完成了他的大部分試煉[18]
只餘下最後的命令等待實現。
你會看見特洛伊的兩大毀滅者並立:
390 年幼的阿喀琉斯和朱庇特的後裔[19]
菲呂拉的兒子[20]熱情款待遠來的後生,
主人問此行目的,客人便言明。
他邊問邊端詳海格力斯的大棒和獅皮,
感嘆,“武器配人,人也配武器!”[21]
395 阿喀琉斯也按捺不住,壯着膽子
去觸摸硬毛拉碴的野獸外衣。
老者擺弄沾過毒藥的羽箭時,一支
意外掉下來,扎進他的左足里[22]
喀戎痛苦呻吟,從傷口拔出箭鏃,
400 兩位同伴[23]也發出痛苦的驚呼。

[1] “忒斯提俄斯(Thestius)的外孫”指墨勒阿革洛斯(Meleager)。墨勒阿革洛斯出生時,命運女神預言,只有家裡的某條木板被燒,他才會死。後來,他父親卡呂冬國王俄紐斯(Oeneus)怠慢了狄安娜,女神便讓野豬肆虐卡呂冬。在圍獵野豬時,墨勒阿革洛斯因爭執殺死了自己的兩位舅舅,她母親阿爾泰婭(Althaea)為了替哥哥報仇,找出那條木板,放在火上燒,墨勒阿革洛斯便死了。參考《變形記》(Metamorphoses 8.260-546)。
[2] 在希臘聯軍遠航去特洛伊前,阿伽門農冒犯了狄安娜,狄安娜施法使得聯軍艦隊無法駛離港口,作為交換,她要求阿伽門農獻祭女兒伊菲革涅婭(Iphigeneia)。在最後關頭,她用一隻鹿換下了伊菲革涅婭。“阿伽門農”的原文是Tantaliden(坦塔羅斯的後裔),因為坦塔羅斯是他的曾祖。
[3] 澤菲洛斯(Zephyrus)即西風神。
[4] 此事發生在公元前173年。
[5] 萊納斯(M. Popilius Laenas)和波斯圖米烏(L. Postumius Albinus)是公元前173年的執政官。
[6] 在劇院舉行的花神慶祝活動習慣上以脫衣舞收場,為了不破壞傳統,以道德觀念嚴苛而聞名的老加圖也只能主動離場以成全其他觀眾的願望。
[7] 阿刻羅俄斯(Achelous)最初是天下河流的總神,後來成為希臘的一位河神,因為阿刻羅俄斯河是希臘最大的河流,所以他仍是諸河神之首。這裡阿刻羅俄斯是水的代名詞。維吉爾(Georgics 1.9)和許基努斯(Fabulae 274)都認為,人類最早用來混合酒的水就來自這條河。
[8] 指北冕座。參考本書第三卷第459行的注釋。
[9] 因為在古希臘悲劇演員要穿高底靴(cothurnus),所以“高底靴女神”指嚴肅端莊的女神。
[10] 影射西方古代的一個風俗。大家痛飲時,屋頂會懸掛許多玫瑰花環。這時吐露的秘密事後不可外穿,專門的說法是“玫瑰下”(sub rosa)。
[11] 花神慶典會持續到很晚,所以需要火把。
[12] 古羅馬的斗獸場通常會舉行人與猛獸的搏鬥表演,但在花神慶典上,人們會用網帶來鹿和兔子等溫和的動物,然後鬆開網,讓人們追逐。
[13] 納索(Naso)是奧維德的名。
[14] Johnson(1978)認為,花神節慶這一段在喜劇的、歡樂氣氛背後卻有一種輓歌式的陰鬱,代表了某個已經消逝、難以復返的時代。
[15] 半人馬喀戎(Chiron)是包括阿喀琉斯在內的眾多希臘英雄的老師。半人馬座的拉丁文是Centaurus。Brookes(1994)認為,喀戎這段記述是《歲時記》最精妙的部分之一。Boyd(2001)指出,喀戎、阿喀琉斯和海格力斯的這個故事是圍繞第380行的semivir(半人)一詞展開的,奧維德密集使用了不少與vir(男人)和semi(一半)在詞義或詞形上相近的詞,暗示了這段文字的一個主題:對三位角色的“人”的地位、“人性”或“陽剛氣質”的呈現與質疑。
[16] 海摩尼亞(Haemonia)是希臘帖撒利亞的古名,佩里昂山(Pelion)在帖撒利亞境內。
[17] 赫克托耳(Hector)是特洛伊第一勇士,殺死他的是阿喀琉斯,後者曾是喀戎的得意門生。Brookes(1994)指出,detinuisse(遏制)這個詞體現了喀戎的教育能力,他用彈琴這種活動壓抑了阿喀琉斯的野蠻天性。
[18] 指他的十二項艱巨任務。
[19] “朱庇特的後裔”指海格力斯,他因為特洛伊先祖拉俄墨冬(Laomedon)違反諾言,也曾毀滅過特洛伊。“阿喀琉斯”的原文是Aeacides(埃阿科斯的後裔),因為阿喀琉斯是埃阿科斯的孫子。
[20] “菲呂拉的兒子”指喀戎,他的母親菲呂拉(Philyra)是大洋神的女兒。
[21] Brookes(1994)分析了這句話帶有預言性的雙關特質,對於海格力斯它是讚美,對於喀戎,它卻是讖語,因為他是半人馬,不是人,所以這武器自然“不配”他,後面的悲劇已經埋下伏筆。
[22] 奧維德用pede(足)來形容半人馬的蹄,也影射了後來阿喀琉斯的命運:因為被箭射中脆弱的腳踵而死。
[23] 原文的Alcides指海格力斯,參考本書第一卷第575行的注釋;Haemoniusque puer(海摩尼亞的男孩)指阿喀琉斯。