At focus a flammis et quod fovet omnia dictus;
qui tamen in primis aedibus ante fuit.
Hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando
praefamur Vestam, quae loca prima tenet.
305 Ante focos olim scamnis considere longis
mos erat, et mensae credere adesse deos;
nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae,
ante Vacunales stantque sedentque focos.
Venit in hos annos aliquid de more vetusto:
310 fert missos Vestae pura patella cibos.
Ecce coronatis panis dependet asellis,
et velant scabras florida serta molas.
Sola prius furnis torrebant farra coloni
(et Fornacali sunt sua sacra deae):
315 subpositum cineri panem focus ipse parabat,
strataque erat tepido tegula quassa solo.
Inde focum servat pistor dominamque focorum
et quae pumiceas versat asella molas.
Praeteream referamne tuum, rubicunde Priape,
320 dedecus? Est multi fabula parva ioci.
Turrigera frontem Cybele redimita corona
convocat aeternos ad sua festa deos.
Convocat et satyros et, rustica numina, nymphas;
Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.
325 Nec licet et longum est epulas narrare deorum:
in multo nox est pervigilata mero.
Hi temere errabant in opacae vallibus Idae,
pars iacet et molli gramine membra levat,
hi ludunt, hos somnus habet; pars bracchia nectit
330 et viridem celeri ter pede pulsat humum.
Vesta iacet placidamque capit secura quietem,
sicut erat, positum caespite fulta caput.
At ruber hortorum custos nymphasque deasque
captat, et errantes fertque refertque pedes.
335 Aspicit et Vestam: dubium nymphamne putarit
an scierit Vestam, scisse sed ipse negat.
Spem capit obscenam furtimque accedere temptat
et fert suspensos corde micante gradus.
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum
340 liquerat ad ripas lene sonantis aquae.
Ibat ut inciperet longi deus Hellesponti,
intempestivo cum rudit ille sono.
Territa voce gravi surgit dea; convolat omnis
turba, per infestas effugit ille manus.
345 Lampsacus hoc animal solita est mactare Priapo
‘apta’ canens ‘flammis indicis exta damus.’
quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas;
cessat opus, vacuae conticuere molae.
Nomine quam pretio celebratior arce Tonantis,
350 dicam Pistoris quid velit ara Iovis.
cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:
fecerat obsidio iam diuturna famem.
Iuppiter, ad solium superis regale vocatis,
‘incipe!’ ait Marti. Protinus ille refert:
355 ‘Scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum,
et dolor hic animi voce querentis eget.
Si tamen ut referam breviter mala iuncta pudori,
exigis, Alpino Roma sub hoste iacet.
Haec est cui fuerat promissa potentia rerum,
360 Iuppiter? hanc terris impositurus eras?
Iamque suburbanos Etruscaque contudit arma,
spes erat in cursu: nunc lare pulsa suo est.
Vidimus ornatos aerata per atria picta
veste triumphales occubuisse senes:
365 vidimus Iliacae transferri pignora Vestae
sede: putant aliquos scilicet esse deos.
At si respicerent qua vos habitatis in arce,
totque domos vestras obsidione premi,
nil opis in cura scirent superesse deorum
370 et data sollicita tura perire manu.
Atque utinam pugnae pateat locus! Arma capessant
et, si non poterunt exsuperare, cadant.
Nunc inopes victus ignavaque fata timentes
monte suo clausos barbara turba premit.’
375 Tunc Venus et lituo pulcher trabeaque Quirinus
Vestaque pro Latio multa locuta suo est.
‘Publica’ respondit ‘cura est pro moenibus istis,’
Iuppiter ‘et poenas Gallia victa dabit.
Tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur
380 effice, nec sedes desere, Vesta, tuas.
Quodcumque est solidae Cereris, cava machina frangat,
mollitamque manu duret in igne focus.’
iusserat, et fratris virgo Saturnia iussis
adnuit. Et mediae tempora noctis errant,
385 iam ducibus somnum dederat labor: increpat illos
Iuppiter et sacro, quid velit, ore docet:
‘Surgite, et in medios de summis arcibus hostes
mittite, quam minime mittere voltis, opem!’
Somnus abit, quaeruntque, novis ambagibus acti,
390 tradere quam nolint et iubeantur opem.
Esse Ceres visa est; iaciunt Cerialia dona,
iacta super galeas scutaque longa sonant.
Posse fame vinci spes excidit. Hoste repulso
candida Pistori ponitur ara Iovi.
395 Forte revertebar festis Vestalibus illa,
qua Nova Romano nunc Via iuncta foro est.
Huc pede matronam vidi descendere nudo:
obstipui tacitus sustinuique gradum.
Sensit anus vicina loci, iussumque sedere
400 adloquitur, quatiens voce tremente caput:
我经常看见朱庇特正准备抛掷闪电,
乳香一献上,他就收手转念。
但若我们被冷落,罪行就会受严惩,
我们的怒恨必越过正当的标准。
305 你看忒斯提俄斯的外孙,被远方的火
烧死,只因狄安娜的圣炉熄灭[1],
同一位女神也阻止阿伽门农扬帆[2],
处女两度复仇,皆因被轻慢。
不幸的希波吕托斯,当惊恐的马将你
310 撕碎,你多希望曾敬拜维纳斯。
漠视神而招灾的例子太多,无法细说,
罗马先祖也曾经将我忽略。
我能怎么办,如何展示我的憎恶?
这样的羞辱,我该如何报复?
315 我在愤懑中忘记了职责,不再看管
田野,也不再珍惜丰饶的花园:
你会见到,百合凋落,紫罗兰枯萎,
深赤的藏红花丝也绵弱憔悴。
泽菲洛斯[3]时常劝我,‘别亲手毁灭
320 你的嫁妆!’:嫁妆早已如草芥。
橄榄正开花,却被狂乱的风暴抽打;
庄稼正开花,却被冰雹残杀;
葡萄藤尚余希望,南风却染黑天宇,
枝叶遭骤雨侵袭,纷坠入土。
325 并非我愿意如此,我愤怒,却不残酷,
但一切灾祸我都无心抵御。
元老院通过决议,若此年收成满意,
罗马每年都为我设立节日[4]。
我赞同。莱纳斯、波斯图米乌[5]两位执政官
330 以我的名义举办了这些表演。”
我正打算问,花神庆典中表演为何
特别放纵,玩笑为何多逾越[6],
却忽然想到,她并非严肃古板的神,
寻欢作乐恰恰是她的本分。
335 人们的双鬓戴着编织的花环,桌子
覆满抛掷的玫瑰,格外艳丽;
醉酒的宾客跳着舞,头发缠着椴树皮,
浑然忘我,在酒的艺术中沉溺;
醉酒的情人唱着歌,在美女残忍的门槛,
340 抹香的头发顶着柔软的叶冠。
装饰花环的前额与严肃的事务无涉,
清水也不是戴花之人的选择;
阿刻罗俄斯,只要你未与葡萄混合,[7]
采撷玫瑰就没有任何快乐。
345 巴克斯爱花:你从阿里阿德涅的星座[8]
可以知晓,花环让酒神愉悦。
轻浮的舞台适合她:绝不应该,相信我,
将她归入高底靴女神之列[9]。
为何这些表演会聚集招客的女人,
350 稍加思索,便可理解其原因。
芙洛拉非阴郁之辈,亦不喜大言唬人,
她只想自己的圣礼吸引平民,
而且她告诫我们,多享受青春的美丽;
等玫瑰凋落,它的刺也遭受鄙视。
355 可女神为何身着奢华缤纷的衣裳,
而在刻瑞斯的节庆白袍是正装?
是因为麦穗成熟之际庄稼会泛白,
而花朵却会呈现每一种色彩?
她点头称是,甩动的发间群花纷坠,
360 犹如谁的手向桌上抛撒玫瑰[10]。
为何要点灯[11]?此事的缘由尚向我隐匿,
女神为我消除了心中的悬疑:
“人们觉得灯适合我的节日,或者
因为紫红的花朵照亮了原野;
365 或者由于花朵和火焰颜色不沉闷,
它们灿烂的外表都吸引眼睛;
或者因为夜晚的放纵与我的欢庆
相契。第三条理由最接近实情。”
“倘若你允许,我还有一个小问题需要
370 请教,”我说。“当然可以,”她答道。
“为何你的猎网不囚禁利比亚的猛狮,
却关住温顺的母鹿和胆怯的兔子?”[12]
她说,自己不掌管森林,只守护花园
和田地,凶兽不会在那里出现。
375 解释了一切,她便消失在稀薄的空气中,
清芬却存留,你当知是神的遗踪。
女神,我祈求你将礼物撒在我胸膛,
好让纳索[13]的这首诗万古流芳![14]
回九日前第四夜,半人马喀戎升起[15]
380 星座,他有一半是棕马的身体。
佩里昂是海摩尼亚的山,面朝南方[16],
山顶长着翠松,橡树满山岗。
喀戎栖居于此,有一处古老的岩洞,
人们说正直的老者就住在其中。
385 相传,日后送赫克托耳下地府的那双手
曾被他调教,学习里拉琴的弹奏[17]。
海格力斯完成了他的大部分试炼[18],
只余下最后的命令等待实现。
你会看见特洛伊的两大毁灭者并立:
390 年幼的阿喀琉斯和朱庇特的后裔[19]。
菲吕拉的儿子[20]热情款待远来的后生,
主人问此行目的,客人便言明。
他边问边端详海格力斯的大棒和狮皮,
感叹,“武器配人,人也配武器!”[21]
395 阿喀琉斯也按捺不住,壮着胆子
去触摸硬毛拉碴的野兽外衣。
老者摆弄沾过毒药的羽箭时,一支
意外掉下来,扎进他的左足里[22]。
喀戎痛苦呻吟,从伤口拔出箭镞,
400 两位同伴[23]也发出痛苦的惊呼。
[1] “忒斯提俄斯(Thestius)的外孙”指墨勒阿革洛斯(Meleager)。墨勒阿革洛斯出生时,命运女神预言,只有家里的某条木板被烧,他才会死。后来,他父亲卡吕冬国王俄纽斯(Oeneus)怠慢了狄安娜,女神便让野猪肆虐卡吕冬。在围猎野猪时,墨勒阿革洛斯因争执杀死了自己的两位舅舅,她母亲阿尔泰娅(Althaea)为了替哥哥报仇,找出那条木板,放在火上烧,墨勒阿革洛斯便死了。参考《变形记》(Metamorphoses 8.260-546)。
[2] 在希腊联军远航去特洛伊前,阿伽门农冒犯了狄安娜,狄安娜施法使得联军舰队无法驶离港口,作为交换,她要求阿伽门农献祭女儿伊菲革涅娅(Iphigeneia)。在最后关头,她用一只鹿换下了伊菲革涅娅。“阿伽门农”的原文是Tantaliden(坦塔罗斯的后裔),因为坦塔罗斯是他的曾祖。
[3] 泽菲洛斯(Zephyrus)即西风神。
[4] 此事发生在公元前173年。
[5] 莱纳斯(M. Popilius Laenas)和波斯图米乌(L. Postumius Albinus)是公元前173年的执政官。
[6] 在剧院举行的花神庆祝活动习惯上以脱衣舞收场,为了不破坏传统,以道德观念严苛而闻名的老加图也只能主动离场以成全其他观众的愿望。
[7] 阿刻罗俄斯(Achelous)最初是天下河流的总神,后来成为希腊的一位河神,因为阿刻罗俄斯河是希腊最大的河流,所以他仍是诸河神之首。这里阿刻罗俄斯是水的代名词。维吉尔(Georgics 1.9)和许基努斯(Fabulae 274)都认为,人类最早用来混合酒的水就来自这条河。
[8] 指北冕座。参考本书第三卷第459行的注释。
[9] 因为在古希腊悲剧演员要穿高底靴(cothurnus),所以“高底靴女神”指严肃端庄的女神。
[10] 影射西方古代的一个风俗。大家痛饮时,屋顶会悬挂许多玫瑰花环。这时吐露的秘密事后不可外穿,专门的说法是“玫瑰下”(sub rosa)。
[11] 花神庆典会持续到很晚,所以需要火把。
[12] 古罗马的斗兽场通常会举行人与猛兽的搏斗表演,但在花神庆典上,人们会用网带来鹿和兔子等温和的动物,然后松开网,让人们追逐。
[13] 纳索(Naso)是奥维德的名。
[14] Johnson(1978)认为,花神节庆这一段在喜剧的、欢乐气氛背后却有一种挽歌式的阴郁,代表了某个已经消逝、难以复返的时代。
[15] 半人马喀戎(Chiron)是包括阿喀琉斯在内的众多希腊英雄的老师。半人马座的拉丁文是Centaurus。Brookes(1994)认为,喀戎这段记述是《岁时记》最精妙的部分之一。Boyd(2001)指出,喀戎、阿喀琉斯和海格力斯的这个故事是围绕第380行的semivir(半人)一词展开的,奥维德密集使用了不少与vir(男人)和semi(一半)在词义或词形上相近的词,暗示了这段文字的一个主题:对三位角色的“人”的地位、“人性”或“阳刚气质”的呈现与质疑。
[16] 海摩尼亚(Haemonia)是希腊帖撒利亚的古名,佩里昂山(Pelion)在帖撒利亚境内。
[17] 赫克托耳(Hector)是特洛伊第一勇士,杀死他的是阿喀琉斯,后者曾是喀戎的得意门生。Brookes(1994)指出,detinuisse(遏制)这个词体现了喀戎的教育能力,他用弹琴这种活动压抑了阿喀琉斯的野蛮天性。
[18] 指他的十二项艰巨任务。
[19] “朱庇特的后裔”指海格力斯,他因为特洛伊先祖拉俄墨冬(Laomedon)违反诺言,也曾毁灭过特洛伊。“阿喀琉斯”的原文是Aeacides(埃阿科斯的后裔),因为阿喀琉斯是埃阿科斯的孙子。
[20] “菲吕拉的儿子”指喀戎,他的母亲菲吕拉(Philyra)是大洋神的女儿。
[21] Brookes(1994)分析了这句话带有预言性的双关特质,对于海格力斯它是赞美,对于喀戎,它却是谶语,因为他是半人马,不是人,所以这武器自然“不配”他,后面的悲剧已经埋下伏笔。
[22] 奥维德用pede(足)来形容半人马的蹄,也影射了后来阿喀琉斯的命运:因为被箭射中脆弱的脚踵而死。
[23] 原文的Alcides指海格力斯,参考本书第一卷第575行的注释;Haemoniusque puer(海摩尼亚的男孩)指阿喀琉斯。