Ver erat, errabam; Zephyrus conspexit, abibam.
Insequitur, fugio: fortior ille fuit,
et dederat fratri Boreas ius omne rapinae
ausus Erecthea praemia ferre domo.
205 Vim tamen emendat dando mihi nomina nuptae,
inque meo non est ulla querella toro.
vere fruor semper: semper nitidissimus annus,
arbor habet frondes, pabula semper humus.
Est mihi fecundus dotalibus hortus in agris;
210 aura fovet, liquidae fonte rigatur aquae.
Hunc meus implevit generoso flore maritus
atque ait “arbitrium tu, dea, floris habe.”
Saepe ego digestos volui numerare colores
nec potui: numero copia maior erat.
215 Roscida cum primum foliis excussa pruina est,
et variae radiis intepuere comae,
conveniunt pictis incinctae vestibus Horae
inque leves calathos munera nostra legunt.
Protinus accedunt Charites nectuntque coronas
220 sertaque caelestes implicitura comas.
Prima per immensas sparsi nova semina gentes:
unius tellus ante coloris erat.
Prima Therapnaeo feci de sanguine florem,
et manet in folio scripta querella suo.
225 Tu quoque nomen habes cultos, Narcisse, per hortos,
infelix, quod non alter et alter eras.
Quid Crocon aut Attin referam Cinyraque creatum,
de quorum per me volnere surgit honor?
Mars quoque, si nescis, per nostras editus artes:
230 Iuppiter hoc, ut adhuc, nesciat usque, precor.
Sancta Iovem Iuno, nata sine matre Minerva,
officio doluit non eguisse suo.
Ibat, ut Oceano quereretur facta mariti;
restitit ad nostras fessa labore fores.
235 Quam simul aspexi, “quid te, Saturnia,” dixi
“attulit?” exponit, quem petat illa locum,
addidit et causam. Verbis solabar amicis:
“non” inquit “verbis cura levanda mea est.
Si pater est factus neglecto coniugis usu
240 Iuppiter et solus nomen utrumque tenet,
cur ego desperem fieri sine coniuge mater
et parere intacto, dummodo casta, viro?
Omnia temptabo latis medicamina terris,
et freta Tartareos excutiamque sinus.”
245 Vox erat in cursu: voltum dubitantis habebam.
“nescioquid, nymphe, posse videris” ait.
Ter volui promittere opem, ter lingua retenta est:
ira Iovis magni causa timoris erat.
“Fer, precor, auxilium!” dixit “celabitur auctor
250 et Stygiae numen testificatur aquae.”
“Quod petis, Oleniis” inquam “mihi missus ab arvis
flos dabit: est hortis unicus ille meis.
Qui dabat, ‘hoc’ dixit ‘sterilem quoque tange iuvencam,
mater erit.’ Tetigi, nec mora, mater erat.”
255 Protinus haerentem decerpsi pollice florem:
tangitur et tacto concipit illa sinu.
Iamque gravis Thracen et laeva Propontidos intrat
fitque potens voti, Marsque creatus erat.
Qui memor accepti per me natalis “habeto
260 tu quoque Romulea” dixit “in urbe locum.”
Forsitan in teneris tantum mea regna coronis
esse putes. Tangit numen et arva meum.
Si bene floruerint segetes, erit area dives:
si bene floruerit vinea, Bacchus erit;
265 si bene floruerint oleae, nitidissimus annus,
pomaque proventum temporis huius habent.
Flore semel laeso pereunt viciaeque fabaeque,
et pereunt lentes, advena Nile, tuae.
Vina quoque in magnis operose condita cellis
270 florent, et nebulae dolia summa tegunt.
Mella meum munus: volucres ego mella daturas
ad violam et cytisos et thyma cana voco.
Nos quoque idem facimus tunc[1], cum iuvenalibus annis
luxuriant animi, corporaque ipsa vigent.’
275 Talia dicentem tacitus mirabar. At illa
‘ius tibi discendi, siqua requiris’ ait.
‘dic, dea,’ respondi ‘ludorum quae sit origo.’
Vix bene desieram, rettulit illa mihi:
‘Cetera luxuriae nondum instrumenta vigebant,
280 aut pecus aut latam dives habebat humum
hinc etiam locuples, hinc ipsa pecunia dicta est.
Sed iam de vetito quisque parabat opes:
venerat in morem populi depascere saltus,
idque diu licuit, poenaque nulla fuit.
285 Vindice servabat nullo sua publica volgus;
iamque in privato pascere inertis erat.
Plebis ad aediles perducta licentia talis
Publicios; animus defuit ante viris.
Rem populus recipit, multam subiere nocentes:
290 vindicibus laudi publica cura fuit.
Multa data est ex parte mihi, magnoque favore
victores ludos instituere novos.
Parte locant clivum, qui tunc erat ardua rupes:
utile nunc iter est, Publiciumque vocant.’
295 Annua credideram spectacula facta. Negavit,
addidit et dictis altera verba suis:
‘Nos quoque tangit honor: festis gaudemus et aris,
turbaque caelestes ambitiosa sumus.
Saepe deos aliquis peccando fecit iniquos,
300 et pro delictis hostia blanda fuit;
[1] tunc=tum
春天時我正浪遊,西風神[1]看見我,我躲避,
他追我,我逃跑,但他有更強的體力,
而且北風敢公然劫走厄瑞克透斯之女[2],
此先例讓弟弟姦淫時無所憚懼。
205 不過強暴後他以新娘的名分做補償,
我也無所抱怨地躺上了婚床。
我永遠享受春天,終年景色都明艷,
樹枝葉繁茂,地上綠茵成片。
我的嫁妝便是田野上豐饒的花園,
210 和風吹拂,還有潤溉的流泉。
丈夫讓它開滿了高貴的花朵,對我說,
‘女神,所有的花都由你裁奪。’
我時常想數清花圃里繽紛的顏色,可是
做不到,數字對它們無能為力。
215 每當濕涼的白霜剛從草木上搖落,
各色的葉子剛被陽光煨熱,
諸‘時日’[3]便身着華麗的衣裳聚集於此,
採擷我的禮物,盛入輕籃里。
美惠三女神[4]也立刻降臨,編織花環,
220 為她們天界的頭髮製作冠冕。
我最先向無數邦族播撒陌生的種子,
此前唯單調的一色覆蓋大地。
我最先將許阿欽托斯[5]的血變成花朵,
悲傷仍在它的花瓣上印刻。
225 那喀索斯[6],整飭的花園也有你的名,
只可惜沒有湖水照出你的影。
何須提克羅科斯、阿蒂斯、阿多尼斯[7],
傷口育出美,皆因我的法力?
你或許不知,馬爾斯也靠我的技藝
230 誕生,願朱庇特永遠蒙在鼓裡[8]。
密涅瓦出世沒憑藉母親,神聖的朱諾
怨恨朱庇特輕慢她的職責。
於是她去找大洋神[9]揭發丈夫的過錯,
路途辛苦,在我的門前暫歇。
235 我一看見她,便問,‘薩圖爾尼婭[10],你因何
來此?’她告知此行的終點,又細說
事情的原委。我溫言安慰她,卻無濟於事。
‘我的痛苦不可能用話語消弭,’
她答道,‘如果他無需妻子就做了父親,
240 將兩種名號獨自攬於他一身,
我為何就不能成為無需丈夫的母親,
保持貞潔之身而依然能懷孕?
我要嘗盡廣闊世界的每一種靈藥,
尋遍四海,直至冥府的涯角。’
245 她本要繼續說下去,卻見我一臉狐疑,
便說,‘仙女,你或許對我有助益。’
我三次決定答應她,又三次止住舌頭:
想到神王[11]的憤怒,我不免顫抖。
‘我求你幫我!’她喊道,‘我會守口如瓶,
250 請讓斯堤克斯河[12]的神靈作證!’
‘從奧萊諾斯[13]田野送來的花,’我說,
‘能遂你的願:花園裡只有這朵。
送花之人說,“不孕的母牛用它碰一下,
就會生產。”我碰了,果然非虛話。’
255 我立刻摘下那朵花,用拇指捏住,輕碰
朱諾的胸脯,她瞬間便有了身孕。
她懷着孩子,遠赴色雷斯和普羅龐提斯[14]
左岸,如願分娩,便有了馬爾斯。
他感謝我幫他來到世間,向我發誓,
260 ‘羅慕路斯的城市也會敬拜你。’
你或許以為,只有嬌嫩的花環才歸我
掌管,我對耕地也擔一份責。
莊稼的花開得好,打穀場就有豐收,
葡萄花盛開,就能釀出美酒,
265 橄欖花朵繁茂,就會有興旺的年景,
水果的產量同樣以花季為依憑。
花一旦受傷,豌豆和大豆都將凋亡,
遠來的尼羅河,你的扁豆[15]也一樣。
葡萄酒也會開花[16],在精心貯藏的大窖中,
270 霧狀的泡沫將壇中佳釀輕籠。
蜂蜜是我的禮物:我召喚造蜜的飛蜂
趕往紫羅蘭、苜蓿和百里香花叢;
在青春的年歲,心靈奔放,身體茁壯,
也是我讓人們的生命吐露芬芳。”
275 我沉默地傾聽,暗自驚嘆。可是她說,
“有任何疑惑,你都可坦然問我。”
“女神,告訴我,你這些慶典的起源。”
我還未閉口,她已開始說答案:
“那時,各種奢侈的佚樂尚未行於世,
280 富人只擁有牲口或廣闊的土地,
所以,‘地多’即‘富’,‘牲口’便是‘金錢’[17]。
但已經有人非法地搶奪資源。
在公共草場[18]放牧竟成了一種習俗,
人們容忍甚久,無任何懲處。
285 沒有任何人替民眾守護公用的物產,
在自家放牧被視為白痴的表現。
猖獗的行為終於上報給平民市政官,
在普布里修[19]之前卻無人敢裁斷。
案件公開審理,作惡者被處以罰款,
290 關心公益的勇者受到稱讚。
部分罰款轉贈我[20],伴着眾人的歡喧,
勝利者創立了這些新的慶典。
部分錢用於修路,那時是陡峭山嶺,
如今卻是易行的普布里修徑[21]。”
295 我以為慶典是一年一度,她說不是,
接着剛才的話,又添上解釋:
“我們也貪戀榮譽,喜歡節日和祭壇,
天界眾生也愛虛榮的場面。
經常有人因僭越而觸怒諸神,於是
300 獻祭的犧牲就成了贖罪的好禮。
[1] 西風神的名字是Zephyrus。
[2] 北風神(Boreas)劫走了厄瑞克透斯(Erectheus)之女俄瑞堤伊亞(Orithyia)。
[3] 諸“時日”(Horae)是朱庇特和忒彌斯的女兒,總是身着華服。
[4] 美惠三女神(Charites)在西方藝術中通常以裸體形象出現。
[5] 許阿欽托斯(Hyacinthus)死後變成了風信子,原文用Therapnaeo sanguine(忒拉普奈的血)影射他,因為忒拉普奈是斯巴達的一個城鎮,而許阿欽托斯出生在附近的阿穆克萊(Amyclae)。參考《變形記》(Metamorphoses 10.162-219)。
[6] 那喀索斯(Narcissus)是一位美少年,因為戀上自己在水中的倒影,不忍離去,最終餓死,變成水仙花。參考《變形記》(Metamorphoses 3.402-510)。
[7] 克羅科斯(Crocus)因為愛戀仙女斯密拉克斯(Smilax),相思成疾而死,變成同名的花,即藏紅花,見《變形記》(Metamorphoses 4.283)。關於阿蒂斯,參考本書第四卷第224行的注釋,傳說從他的血中誕生了紫羅蘭。美少年阿多尼斯(Adonis)是維納斯的至愛,他被一頭野豬殺死後,被維納斯變成了銀蓮花(anemone),見《變形記》(Metamorphoses 10.710-39),原文稱他為“喀倪剌斯(Cinyras)的兒子”。
[8] 古代作家中只有奧維德如此講述馬爾斯的來歷。
[9] 大洋神在諸神中輩分極高,朱諾稱他為自己的養父。參考《伊利亞特》(Iliad 14.200ff.)。
[10] 意為“薩圖爾努斯的女兒”,指朱諾。
[11] 指朱庇特。
[12] 斯堤克斯河(Styx)是大洋神最古老的女兒,諸神起誓都要以她為憑,參考赫希俄德《神譜》(Theogony 776)。
[13] 亞該亞的一個城市。
[14] 普羅龐提斯(Propontis)即馬爾馬拉海。
[15] 羅馬的扁豆產於尼羅河流域。
[16] 拉丁文動詞florere可以用來形容酒產生泡沫,這是比喻的用法。
[17] 拉丁文表示“富裕”的詞語locuples字面意思便是“地多”,表示“金錢”的詞pecunia來自pecus(牲口)。
[18] 這些公共草場叫做pascuum,本來需要交租金才可放牧,但按照奧維德的描述,很多人未交租金,也大搖大擺地放牧。
[19] 指公元前240年擔任市政官的Lucius和Marcus Publicius Malleolus兄弟。
[20] 普布里修用部分罰款建造了一座花神神廟,也創立了花神慶典。
[21] 這條路通往阿文丁山頂。