奧維德《歲時記》第五卷101-200行

Semicaper, coleris cinctutis, Faune, Lupercis,
cum lustrant celebres verbera secta vias.
At tu materno donasti nomine mensem,
inventor curvae, furibus apte, fidis.
105 Nec pietas haec prima tua est: septena putaris,
Pleiadum numerum, fila dedisse lyrae.’
haec quoque desierat: laudata est voce suarum.
quid faciam? Turbae pars habet omnis idem.
Gratia Pieridum nobis aequaliter adsit,
110 nullaque laudetur plusve minusve mihi.
Ab Iove surgat opus. Prima mihi nocte videnda
stella est in cunas officiosa Iovis:
nascitur Oleniae signum pluviale Capellae;
illa dati caelum praemia lactis habet.
115 Nais Amalthea, Cretaea nobilis Ida,
dicitur in silvis occuluisse Iovem.
Huic fuit haedorum mater formosa duorum,
inter Dictaeos conspicienda greges,
cornibus aeriis atque in sua terga recurvis,
120 ubere, quod nutrix posset habere Iovis.
Lac dabat illa deo. Sed fregit in arbore cornu
truncaque dimidia parte decoris erat.
Sustulit hoc nymphe cinxitque recentibus herbis
et plenum pomis ad Iovis ora tulit.
125 Ille ubi res caeli tenuit solioque paterno
sedit, et invicto nil Iove maius erat,
sidera nutricem, nutricis fertile cornu
fecit, quod dominae nunc quoque nomen habet.
Praestitibus Maiae Laribus videre Kalendae
130 aram constitui parvaque signa deum:
voverat[1] illa quidem Curius[2], sed multa[3] vetustas
destruit, et saxo longa senecta nocet.
Causa tamen positi fuerat cognominis illis
quod praestant oculis omnia tuta suis.
135 Stant quoque pro nobis et praesunt moenibus Urbis
et sunt praesentes auxiliumque ferunt.
At canis ante pedes saxo fabricatus eodem
stabat: quae standi cum Lare causa fuit?
Servat uterque domum, domino quoque fidus uterque:
140 compita grata deo, compita grata cani.
Exagitant et Lar et turba Diania fures:
pervigilantque Lares pervigilantque canes.
Bina gemellorum quaerebam signa deorum
viribus annosae facta caduca morae:
145 mille Lares Geniumque ducis, qui tradidit illos,
Urbs habet, et vici numina terna colunt.
Quo feror? Augustus mensis mihi carminis huius
ius dabit: interea Diva canenda Bona est.
Est moles nativa loco, res nomina fecit:
150 appellant Saxum; pars bona montis ea est.
Huic Remus institerat frustra, quo tempore fratri
prima Palatinae signa dedistis aves.
Templa patres illic oculos exosa viriles
leniter adclivi constituere iugo.
155 Dedicat haec veteris Clausorum nominis heres,
virgineo nullum corpore passa virum:
Livia restituit, ne non imitata maritum
esset et ex omni parte secuta virum[4].
Postera cum roseam pulsis Hyperionis astris
160 in matutinis lampada tollet equis,
frigidus Argestes summas mulcebit aristas,
candidaque a Calabris vela dabuntur aquis.
At simul inducent obscura crepuscula noctem,
pars Hyadum toto de grege nulla latet.
165 Ora micant Tauri septem radiantia flammis,
navita quas Hyadas Graius ab imbre vocat;
pars Bacchum nutrisse putat, pars credidit esse
Tethyos has neptes Oceanique senis.
Nondum stabat Atlas umeros oneratus Olympo,
170 cum satus est forma conspiciendus Hyas;
hunc stirps Oceani maturis nixibus Aethra
edidit et nymphas, sed prior ortus Hyas.
Dum nova lanugo est, pavidos formidine cervos
terret, et est illi praeda benigna lepus.
175 At postquam virtus annis adolevit, in apros
audet et hirsutas comminus ire leas,
dumque petit latebras fetae catulosque leaenae,
ipse fuit Libycae praeda cruenta ferae.
Mater Hyan et Hyan maestae flevere sorores
180 cervicemque polo subpositurus Atlas,
victus uterque parens tamen est pietate sororum:
illa dedit caelum, nomina fecit Hyas.
‘Mater, ades, florum, ludis celebranda iocosis!
distuleram partes mense priore tuas.
185 Incipis Aprili, transis in tempora Maii:
alter te fugiens, cum venit alter habet.
Cum tua sint cedantque tibi confinia mensum,
convenit in laudes ille vel ille tuas.
Circus in hunc exit clamataque palma theatris:
190 hoc quoque cum Circi munere carmen eat.
Ipsa doce quae sis. Hominum sententia fallax:
optima tu proprii nominis auctor eris.’
Sic ego. Sic nostris respondit diva rogatis
(dum loquitur, vernas efflat ab ore rosas):
195 ‘Chloris eram quae Flora vocor: corrupta Latino
nominis est nostri littera Graeca sono.
Chloris eram, nymphe campi felicis, ubi audis
rem fortunatis ante fuisse viris.
Quae fuerit mihi forma, grave est narrare modestae
200 sed generum matri repperit illa deum.

[1] voverat=struxerat=ara erat=vota erat=arserat=ars erat
[2] Curius=Curibus=Laribus
[3] multa=longa
[4] virum=suum

法烏努斯,你的祭司只系遮羞布[1]
牛皮的鞭子凈化擁擠的街衢。
可是發明裡拉琴、庇佑竊賊的神[2]
你將此月的名稱獻給了母親[3]
105 這並非你初次流露親情,人們相信,
你為七仙女[4]製造了七弦里拉琴。”
她也講完了,贏得繆斯們一片掌聲。
我當如何?她們都值得我信任。
願所有繆斯同等地垂青於我,願我
110 對任何一位的讚美都無偏缺。[5]
讓我的詩篇從朱庇特開始。第一夜可見[6]
那顆星,她曾照看朱庇特的搖籃:
昭示降雨的小牝山羊星[7]正升起,她獲得
天空的報償是因為哺育朱庇特。
115 阿瑪爾泰婭,克里特伊達山的著名仙女[8]
據說曾將朱庇特藏密林深處,
她有一隻美麗的母羊,撫養着兩隻
小羊,在迪克特[9]群羊中最引人注意,
長角伸入空中,向它的脊背彎曲,
120 還有足以餵養神王的豐乳。
它給朱庇特餵奶,卻在樹上撞斷了
一隻角,因而失去一半的魅惑。
仙女拾起角,用新鮮草葉纏好,盛滿
各種水果,遞到朱庇特嘴邊。
125 待到朱庇特掌握天庭的大權,登上
父親的寶座,享受至高的榮光,
他便將乳母和她的豐饒角[10]變成了星辰,
後者至今仍保留主人的名稱[11]
五月朔日,“保護者”拉里斯[12]的祭壇落成,
130 他們的小型雕像也一同完工。
這些是庫里烏斯[13]敬獻,但漫長的世代
摧毀萬物,石塊也難逃傷害。
然而,兩位神獲得如此的稱號,是因為
他們所見的一切都受其守衛。
135 他們看護我們,看護羅馬的城牆,
隨時提供幫助,隨時在身旁。
他們足下曾有一隻犬,是用同一塊
石頭雕成:它為何與家神共在?
因為神與犬都守護家,都忠於房主:
140 神喜歡路衢[14],犬也喜歡路衢。
家神和狄安娜的部落[15]都能嚇退竊賊,
拉里斯和看門犬都會終夜戒備。
我四處搜尋兩位孿生神的塑像,但歲月
流逝,它們大多已經殘破:
145 君上曾設立千座拉里斯和自己的雕像[16]
將三位神[17]交予羅馬,供民眾崇仰。
我是否離題?奧古斯都的月份我才應
唱此曲,現在該吟詠“善良女神”[18]
有一處天然的岩石,名副其實,人們
150 稱之為“巉岩”,是一座山丘的部分。
雷穆斯曾在此徒然站立,帕拉丁的飛鳥
在那日賜給他兄弟最初的徵兆。
元老院在傾斜的緩坡建了一座神殿,
它極度憎惡任何男人的視線,
155 敬獻它的是克勞西古老家族的繼承人[19]
她處子的身體從未與男人親近。
利維婭[20]重建了它,她事事追隨丈夫,
唯恐在這一方面有所疏忽。
當群星被逐,許珀里翁的女兒再度[21]
160 騎着晨馬,舉起玫瑰色的火炬,
麥穗的頂部在寒涼的西北風中輕揚,
卡拉布里亞的白帆已準備遠航[22]
可是當黯淡的暮色引來夜晚,畢星團
所有的成員[23]都不再藏入黑暗。
165 一張牛的臉[24],閃爍着七顆燃燒的星星,
希臘水手卻用“雨”為它們命名[25]
有人說她們撫養了巴克斯[26],有人相信
她們是忒堤斯和古老大洋神的外孫[27]
俊秀非凡的許阿斯[28]誕生時,阿特拉斯
170 還未肩負着奧林匹斯站立;
俄刻阿諾斯的女兒埃特拉在陣痛後誕下
他和眾仙女,但許阿斯年紀最大。
臉頰還稚嫩的時候,他已用羽繩[29]嚇唬
膽怯的小鹿,尤其善於捕野兔;
175 成年之後,他勇氣更盛,敢於和野豬
甚至糙皮的母獅近距離角逐。
當他搜尋母獅的巢穴和新生的幼崽時,
自己卻喋血,被利比亞野獸獵食。
母親和所有妹妹都為他哀慟哭泣,
180 將肩負天穹的阿特拉斯也如此,
但父母的傷痛比不過他的妹妹,她們
因至情獲封星座,以許阿斯為名[30]
“降臨吧,百花之母,接受歡樂的典禮,[31]
在前面的月份我推遲了你的故事。
185 你從四月出發,延續到五月的時節,
你目送四月,五月卻把你迎接。
既然兩月的邊界都歸你,都為你讓座,
我就可任選一月獻上讚歌。
劇場表演[32]與收穫的掌聲和棕櫚在此月
190 終結,讓我的詩作與慶典相攜。
女神,請介紹你自己。人的觀點會犯錯:
你解釋你的名字是最好的選擇。”
我如此祈求。女神如此回答這問詢
(說話時春天的玫瑰湧出她雙唇):
195 “現在我叫芙洛拉,從前叫克洛麗絲[33]
拉丁語誤改了希臘名原來的首字[34]
我曾是克洛麗絲,居住於福田[35]的仙女,
你知道那是古昔幸運者的國度。
我的容貌有多美,謙遜不許我描述,
200 但我為母親贏得了神的女婿。

[1] 這裡的牧神法烏努斯等於潘神,潘神的祭司(Luperci)有裸體奔跑的傳統。參考本書第二卷第32行的注釋。
[2] 指墨丘利,他是竊賊的保護神,因為他從小就善於偷盜,剛生下來就偷走了阿波羅的牛,參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 1.10.9-12)。
[3] 這是奧維德對五月來歷的第三種解釋:Maius來自墨丘利母親邁婭(Maia)的名字。
[4] 指昴星團七仙女,包括他的母親邁婭和六位姨。
[5] Harries(1989)指出,在“神聖詩人”的傳統中,繆斯本該為詩人的權威聲音提供終極保證,然而在本卷的開篇,三位繆斯神卻陷入了爭辯,這讓詩人無所適從。Barchiesi(1991)認為,詩人之所以無法在三位繆斯之間做出選擇,是因為她們的爭論也是體裁的爭論,三位女神分別代表了奧古斯都文學的一個體裁:波呂海尼婭代表頌歌,烏拉尼婭代表說教詩,卡利俄柏代表史詩,詩人奧維德必須在她們(它們)之間保持平衡。
[6] 111-158行是5月1日(羅馬標記法為A KAL. MAI. F LVDI)。
[7] 小牝山羊星(Capella)即御夫座的α星,也叫五車二。原文用Oleniae修飾Capella,或許是因為它主人來自亞該亞的奧萊諾斯城(Olenus)。
[8] 阿瑪爾泰婭(Amalthea)有時被認為是這隻母羊的名字,有時(如這裡)被認為是這隻羊的主人。這行的伊達山(Ida)是在克里特島上的山,不是小亞細亞的那座。
[9] 迪克特山(Dicte)在克里特島上,是朱庇特長大的地方。
[10] 這隻山羊的角變成了豐饒角(cornucopiae),擁有此角的者無倫希望獲得什麼物品,都能如願。
[11] 即摩羯座(Capricornus),其對應的拉丁語意思是“山羊之角”。
[12] 關於拉里斯,參考本書第二卷615行的注釋。
[13] 指公元前3世紀的庫里烏斯(Manius Curius Dentatus),他曾三次擔任執政官,領導羅馬擊退了伊庇魯斯國王皮洛士的進攻,並取得薩莫奈戰爭的完全勝利。他敬獻給拉里斯的祭壇叫做Lares Praestites(保護者拉里斯)。
[14] 指另一類拉里斯Lares Compitales。
[15] “狄安娜的部落”指犬,因為獵神狄安娜有很多獵犬追隨。
[16] 屋大維曾下令在羅馬城的道路交會處都樹立拉里斯和他自己的雕像,所以全城有“上千座”。
[17] 拉里斯通常以孿生兄弟的形象出現,加上屋大維,就是“三位神”。
[18] 關於善良女神(Diva Bona)的身份,人們眾說紛紜,有人說她是地母(瑞婭、奧普斯或庫柏勒),有人說是牧神法烏努斯的妻子法烏娜(Fauna),也有人認為她是朱諾。她的祭祀不允許男子參加,她的神廟也禁止男子踏足。
[19] 克勞西(Clausi)家族即克勞迪烏斯家族,敬獻此神廟的人很可能是前文提及的克勞迪婭·昆塔,參考本書第四卷第305行的注釋。
[20] 利維婭(Livia)是屋大維的皇后。
[21] 159-182行是5月2日(羅馬標記法為B VI NON. MAI. F LVDI)。“許珀里翁的女兒”指黎明女神奧羅拉。許珀里翁(Hyperion)是希臘神話中的老太陽神。
[22] 西北風(Argestes)傳說是奧羅拉的兒子,希臘語稱他為亞普克斯(Iapyx)。對於從意大利南部卡拉布里亞航行去希臘的人來說,西北風是好風。
[23] 畢星團(Hyades)在神話中也是七位仙女。但是據西塞羅說,當時的意大利農民將這些星星稱為Suculae,認為它們是七隻小豬變的。奧維德用grege(群,常描述動物)形容這個星團,也影射這個說法。
[24] 畢星團屬於金牛座(Taurus)。
[25] 有人認為,Hyades的名字來自希臘語動詞hyein(下雨)。奧維德在這裡或許影射了維吉爾《農事詩》(Georgics 1.137-8)中關於星座名稱的命名,《歲時記》中有很多類似的詞源學遊戲。
[26] 根據許基努斯的《故事集》(Fabulae 192),畢星團七仙女是多多納(Dodona)的仙女,撫養了幼時的酒神巴克斯,朱庇特擔心她們受朱諾的迫害,將她們變成了天上的星星。
[27] 這是最流行的說法,即她們是阿特拉斯和埃特拉(Aethra)的女兒。
[28] 許阿斯(Hyas)是阿特拉斯和埃特拉的兒子。
[29] 羽繩(formidine,主格formido)是一種綁了各種顏色羽毛的繩子,用來嚇唬鳥類和野獸。
[30] Hyades詞源的另一種解釋:來自Hyas的名字。
[31] 183-414行是5月3日(羅馬標記法為C V NON. MAI. C LVD. IN. CIR)。花神節(Floralia)從4月28日持續到5月3日。Andrews(2011)詳細追溯了意大利文藝復興畫家波提切利名作《春》(Primavera)與《歲時記》第五卷花神故事的淵源。
[32] 指花神劇場的表演,包含妓女裸體舞蹈等色情內容。
[33] “芙洛拉”(Flora)的名字顯然來自拉丁語flos(花),而且Flora是意大利本土的神祇,早在羅慕路斯的時代,薩賓王塔提烏斯就曾在羅馬為她立廟。“克洛麗絲”(Chloris)的名字來自希臘語chlōros(綠色的),雖然奧維德覺得二者有聯繫,但從詞源上和宗教實踐上看都是不可能的。
[34] 即Ch變成了F,這在詞語演變中可能性極小,H和F的混淆則比較普遍。
[35] 在古希臘神話中,“福田”(campi felicis)是有福之人居住的地方。荷馬筆下的福地位於冥府(Odyssey 4. 563ff.),赫希俄德的福島在海中(Works and Days 170ff.)。