奧維德《歲時記》第五卷1-100行

Quaeritis, unde putem Maio data nomina mensi?
non satis est liquido cognita causa mihi.
Ut stat et incertus qua sit sibi nescit eundum,
cum videt ex omni parte, viator, iter:
5 sic, quia posse datur diversas reddere causas,
qua ferar, ignoro, copiaque ipsa nocet.
Dicite, quae fontes Aganippidos Hippocrenes,
grata Medusaei signa, tenetis, equi.
Dissensere deae. Quarum Polyhymnia coepit
10 prima; silent aliae dictaque mente notant.
‘Post chaos ut primum data sunt tria corpora mundo,
inque novas species omne recessit opus,
pondere terra suo subsedit et aequora traxit,
at caelum levitas in loca summa tulit;
15 sol quoque cum stellis nulla gravitate retentus
et vos, Lunares, exsiluistis, equi.
Sed neque terra diu caelo, nec cetera Phoebo
sidera cedebant; par erat omnis honor.
Saepe aliquis solio, quod tu, Saturne, tenebas,
20 ausus de media plebe sedere deus,
nec[1] latus[2] Oceano quisquam deus advena iunxit,
et Themis extremo saepe recepta loco est,
donec Honor placidoque decens Reverentia voltu
corpora legitimis imposuere toris.
25 Hinc sata Maiestas, quae mundum temperat omnem,
quaque die partu est edita, magna fuit.
Nec mora, consedit medio sublimis Olympo
aurea purpureo conspicienda sinu.
Consedere simul Pudor et Metus: omne videres
30 numen ad hanc voltus composuisse suos.
Protinus intravit mentes suspectus honorum:
fit pretium dignis, nec sibi quisque placet.
Hic status in caelo multos permansit in annos,
dum senior fatis excidit arce deus.
35 Terra feros partus, immania monstra, Gigantas
edidit ausuros in Iovis ire domum;
mille manus illis dedit et pro cruribus angues,
atque ait ‘in magnos arma movete deos.’
Exstruere hi montes ad sidera summa parabant
40 et magnum bello sollicitare Iovem;
fulmina de caeli iaculatus Iuppiter arce
vertit in auctores pondera vasta suos.
His bene Maiestas armis defensa deorum
restat et ex illo tempore culta manet;
45 assidet inde Iovi, Iovis est fidissima custos
et praestat sine vi sceptra tenenda[3] Iovi.
Venit et in terras: coluerunt Romulus illam
et Numa, mox alii, tempore quisque suo.
Illa patres in honore pio matresque tuetur,
50 illa comes pueris virginibusque venit,
illa datos fasces commendat eburque curule,
illa coronatis alta triumphat equis.’
Finierat voces Polyhymnia: dicta probarunt
Clioque et curvae scita Thalia lyrae.
55 Excipit Uranie: fecere silentia cunctae,
et vox audiri nulla nisi illa potest.
‘Magna fuit quondam capitis reverentia cani,
inque suo pretio ruga senilis erat.
Martis opus iuvenes animosaque bella gerebant
60 et pro dis aderant in statione suis:
viribus illa minor nec habendis utilis armis
consilio patriae saepe ferebat opem.
Nec nisi post annos patuit tunc curia seros,
nomen et aetatis mite senatus habet.
65 Iura dabat populo senior, finitaque certis
legibus est aetas unde petatur honor;
et medius iuvenum, non indignantibus ipsis,
ibat et interior, si comes unus erat.
Verba quis auderet coram sene digna rubore
70 dicere? censuram longa senecta dabat.
Romulus hoc vidit selectaque pectora patres
dixit: ad hos urbis summa relata novae.
Hinc sua maiores tribuisse vocabula Maio
tangor, et[4] aetati consuluisse suae.
75 et Numitor dixisse potest ‘da, Romule, mensem
hunc senibus’ nec avum sustinuisse nepos.
Nec leve propositi pignus successor honoris
Iunius, a iuvenum nomine dictus, habet.’
Tunc sic, neglectos hedera redimita capillos,
80 prima sui coepit Calliopea chori:
‘duxerat Oceanus quondam Titanida Tethyn,
qui terram liquidis, qua patet, ambit aquis.
hinc sata Pleione cum caelifero Atlante
iungitur, ut fama est, Pleiadasque parit.
85 Quarum Maia suas forma superasse sorores
traditur et summo concubuisse Iovi.
Haec enixa iugo cupressiferae Cyllenes,
aetherium volucri qui pede carpit iter.
Arcades hunc Ladonque rapax et Maenalos ingens
90 rite colunt, luna credita terra prior.
Exul ab Arcadia Latios Euander in agros
venerat, impositos attuleratque deos.
Hic, ubi nunc Roma est, orbis caput, arbor et herbae
et paucae pecudes et casa rara fuit.
95 Quo postquam ventum est, “consistite!” praescia mater
“nam locus imperii rus erit istud” ait.
Et matri et vati paret Nonacrius heros
inque peregrina constitit hospes humo.
Sacraque multa quidem, sed Fauni prima bicornis
100 has docuit gentes alipedisque dei.

[1] nec=et
[2] latus=lacus
[3] tenenda= timenda
[4] tangor, et=auguror:

你們問,我認為五月名稱由何而來?[1]
具體的起源我也不甚明白。
像一位旅人,看見每個方向都有路,
卻不知該往何處走,只好停步,
5 正因為存在多種解釋,我茫然無措,
材料過於豐富反而是折磨。
請你們賜教,守護希波克林泉的女神
(那是梅杜薩飛馬的美好足印)![2]
女神們意見紛紜。波呂海尼婭[3]先發言,
10 另外幾位則靜聽,在心裡思辨。
“混沌終結後,宇宙首次有了三元素[4]
嶄新的形狀賦予了世間萬物,
大地因自身的重量拖拽着海洋沉落,
輕盈的天空卻飄向最高的住所,
15 太陽,星辰,還有你們,月亮的神駿,
沒有重力的羈絆,也騰躍飛升。
很長的時間裡,大地不避讓天空,眾星
不臣服太陽,它們的榮耀相等。
經常有來自底層的神祇膽敢搶奪
20 本該薩圖爾努斯擁有的寶座,
新晉的小神都不肯走在大洋神左邊[5]
忒彌斯[6]常被置於空間的邊緣,
直到‘榮譽’和靜穆秀美的‘尊敬’聯姻,
在法律佑護的床榻合體為一人。
25 他們誕下了‘威嚴’,她統御整個世界[7]
分娩之日,她已經成熟無缺,
不耽擱片刻,便高坐奧林匹斯中間,
金飾和紫袍讓她分外惹眼。
‘謙遜’和‘畏懼’[8]一同坐下:你會發現,
30 每位神都以她為法,整肅了容顏。
對尊長的敬畏立刻進入諸神的心靈,
貴者受景仰,誰也不敢自矜。
如此狀況在天庭持續多年,直到
命運將神王[9]逐出上界的城堡。
35 地母產下兇猛巨人族,皆龐然怪物,
他們竟敢侵犯朱庇特的殿宇,
她賜予他們千條手臂,腿以蛇充任,
慫恿道,‘拿起武器,攻擊主神!’
他們企圖將幾座山堆疊,直攀星辰[10]
40 以戰爭向至高無上的朱庇特挑釁;
朱庇特卻從蒼穹的要塞轟下雷霆,
巉岩反砸向自作聰明的叛臣。
有諸神的武器保衛,‘威嚴’不可撼動,
自那日以來,一直備受尊崇;
45 她[11]坐於朱庇特一側,忠誠地守在身旁,
確保祂無需暴力便永握權杖。
她也曾降臨人間,羅慕路斯、努瑪
和此後各時代的人都敬拜過她。
她始終維護父親和母親應享的尊榮,
50 也時刻陪伴少男少女的成長;
她授予人們束薪斧、象牙椅,增添威儀,
駟馬披花環,凱旋車上她高立。”[12]
波呂海尼婭言畢,精於里拉琴的塔利婭
和克里奧一致贊同她的這番話[13]
55 烏拉尼婭[14]也發言,其餘的女神都不語,
安靜的現場只聽見她的講述。
“古昔,人們格外敬重白髮的老者,
額上有皺紋彷彿便是功德。
青年承擔軍事和出生入死的征戰,
60 為了信仰的諸神堅守營盤;
老人體力已衰退,難以在沙場迎敵,
就經常出謀劃策,為祖國效力。
那時遲暮者才有資格在議事會任職,
元老院等於老年的另一個名字。
65 年長者為民眾制定法律,某些條文
規定了在何種年齡才可從政[15]
他們走青年中間,後者也不敢拒絕,
即使只一人同行,也可走內側[16]
誰敢在一位老者面前說出讓聽眾
70 臉紅的話?審查權在老人手中。
羅慕路斯明白這一點,稱遴選的議員
為元老,委以管理新城市的大權。
因此,我更願相信[17]老人將自己的名號
賦予五月,增添了他們的榮耀。
75 努米托爾[18]也可能囑咐,‘外孫,將此月
贈給老人,’羅慕路斯無法拒絕。
接下來的六月就是明證,它源於青年
之名,顯然是照顧他們的尊嚴。”[19]
散亂的頭髮纏着常青藤,卡利俄柏
80 在其餘繆斯中首先打破沉默:
“從前,以流水環繞所有陸地的提坦神
俄刻阿諾斯與妹妹忒堤斯成婚[20]
他們的女兒普勒俄涅與阿特拉斯
擎天神結合,後代是七位女子[21]
85 其中邁婭的姿容勝過自己的姐妹,
傳說她曾與至高朱庇特依偎[22]
她在長滿柏樹的庫萊內山脊[23]誕下
墨丘利,他將踏飛鞋游遍天涯,
湍急拉冬河、雄偉邁納盧斯山[24]、比月亮
90 古老的阿卡迪亞[25]都膜拜仰望。
埃萬德從那裡流亡到拉提烏姆的土地,
也帶來與他一同登船的神祇。
世界首都羅馬的所在,當時只有樹、
草地、少許牛羊、稀疏的房屋。
95 他抵達之後,‘停下!’先知母親[26]喊道,
‘你駐足的鄉野將成為帝國的榮耀。’
諾納克里斯的英雄[27]聽從她的吩咐,
從此在這片異域的土地安居。
她教會這些民族許多聖禮,首先是
100 敬拜雙角牧神和墨丘利的儀式。

[1] 1-110行是本卷序詩。Boyd(2000)發現,《歲時記》第五卷有三個大的主題框架:一是詩人的神聖靈感,二是神祇的奇蹟出生與凡人的封神,三是親情尤其是兄弟姐妹的情誼,但這三個主題卻難以完全融合成一個整體,本卷和《歲時記》缺乏整體性感覺的原因或者是奧維德失去了靈感,或者是由於某種政治壓力或者他對政治的失望情緒。
[2] 飛馬珀加索斯(Pegasus)是梅杜薩之子,希波克林泉(Hippocrene)是它用蹄子在繆斯居住的赫利孔山踩出的詩泉。原文中的Aganippe(阿伽尼珀泉)是繆斯的另一處聖泉,這裡奧維德將二者等同了。
[3] 波呂海尼婭(Polyhymnia)是掌管聖詩的繆斯,古希臘詩人都稱她為波呂姆尼婭(Polymnia),賀拉斯和奧維德增添了兩個字母。
[4] 本應是四元素,這裡奧維德似乎將居於上層的風和火視為一類元素。
[5] 古羅馬人多人並行時,中間為內為尊,兩人並行時,右邊為內為尊。大洋神俄刻阿諾斯(Oceanus)是宇宙中資格極老的神。
[6] 忒彌斯(Themis)也是宇宙最古老的神祇之一。
[7] “榮譽”(Honor)、“尊敬”(Reverentia)和“威嚴”(Maiestas)都被奧維德擬人化了。Boyd(2006)認為,“威嚴”女神與古希臘詩人赫希俄德筆下的“正義”(Dike)女神作用相當,亞歷山大詩人阿拉托斯(Aratus)在與《歲時記》主題密切相關的長詩《物象》(Phaenomena 96-136)也講述了正義女神的故事。波呂海尼婭的講述與赫希俄德相仿,也從混沌開始。
[8] 奧維德同樣對“謙遜”(Pudor)和“畏懼”(Metus)做了擬人處理。
[9] 指薩圖爾努斯。
[10] 參考本書第一卷第308行的注釋。
[11] 指“威嚴”女神。
[12] 波呂海尼婭暗示了五月(Maius)的第一種來歷:它與“威嚴”(Maiestas)有關。
[13] 塔利婭(Thalia)是掌管喜劇和田園詩的繆斯,克里奧(Clio)是掌管歷史的繆斯。
[14] 烏拉尼婭(Urania)是掌管天文學的繆斯。“其餘的女神”指掌管史詩的卡利俄柏(Calliope)、掌管音樂和抒情詩的歐忒耳佩(Euterpe)、掌管悲劇的墨爾波墨涅(Melpomene)、掌管舞蹈的特耳西科瑞(Terpsichore)和掌管愛情詩的厄拉托(Erato)。
[15] 維利烏斯(L. Villius)在公元前180年制定了這樣的法律。根據這部法律,羅馬男子年滿31歲才可擔任財務官,37歲才可擔任市政官,40歲和43歲才可分別擔任司法官和執政官。
[16] 即右側。
[17] 這裡的tangor意為“受影響”。
[18] 參考本詩第二卷第383行的注釋。
[19] 這是奧維德對五月來歷的第二種解釋:Maius來自拉丁文maiores(老人),正如Iunius(六月)來自iuvenes(年輕人)。
[20] 大洋神俄刻阿諾斯是古老的提坦神,他所對應的大洋河環繞所有陸地。他的妹妹忒堤斯(Tethys)也是提坦神。
[21] 普勒俄涅(Pleione)和阿特拉斯結合,生下了昴星團七仙女(Pleiades)。
[22] 邁婭(Maia)和朱庇特結合,生下了神使墨丘利。
[23] 庫萊內(Cyllene)是阿卡迪亞的一座山。
[24] 拉冬河(Ladon)和邁納盧斯山(Maelanus)都在阿卡迪亞。
[25] 參考本書第一卷第469行的注釋。
[26] 指埃萬德的母親卡爾門塔。
[27] 指埃萬德,因為諾納克里斯(Nonacris)是他家鄉阿卡迪亞的城市。