奥维德《岁时记》第五卷101-200行

Semicaper, coleris cinctutis, Faune, Lupercis,
cum lustrant celebres verbera secta vias.
At tu materno donasti nomine mensem,
inventor curvae, furibus apte, fidis.
105 Nec pietas haec prima tua est: septena putaris,
Pleiadum numerum, fila dedisse lyrae.’
haec quoque desierat: laudata est voce suarum.
quid faciam? Turbae pars habet omnis idem.
Gratia Pieridum nobis aequaliter adsit,
110 nullaque laudetur plusve minusve mihi.
Ab Iove surgat opus. Prima mihi nocte videnda
stella est in cunas officiosa Iovis:
nascitur Oleniae signum pluviale Capellae;
illa dati caelum praemia lactis habet.
115 Nais Amalthea, Cretaea nobilis Ida,
dicitur in silvis occuluisse Iovem.
Huic fuit haedorum mater formosa duorum,
inter Dictaeos conspicienda greges,
cornibus aeriis atque in sua terga recurvis,
120 ubere, quod nutrix posset habere Iovis.
Lac dabat illa deo. Sed fregit in arbore cornu
truncaque dimidia parte decoris erat.
Sustulit hoc nymphe cinxitque recentibus herbis
et plenum pomis ad Iovis ora tulit.
125 Ille ubi res caeli tenuit solioque paterno
sedit, et invicto nil Iove maius erat,
sidera nutricem, nutricis fertile cornu
fecit, quod dominae nunc quoque nomen habet.
Praestitibus Maiae Laribus videre Kalendae
130 aram constitui parvaque signa deum:
voverat[1] illa quidem Curius[2], sed multa[3] vetustas
destruit, et saxo longa senecta nocet.
Causa tamen positi fuerat cognominis illis
quod praestant oculis omnia tuta suis.
135 Stant quoque pro nobis et praesunt moenibus Urbis
et sunt praesentes auxiliumque ferunt.
At canis ante pedes saxo fabricatus eodem
stabat: quae standi cum Lare causa fuit?
Servat uterque domum, domino quoque fidus uterque:
140 compita grata deo, compita grata cani.
Exagitant et Lar et turba Diania fures:
pervigilantque Lares pervigilantque canes.
Bina gemellorum quaerebam signa deorum
viribus annosae facta caduca morae:
145 mille Lares Geniumque ducis, qui tradidit illos,
Urbs habet, et vici numina terna colunt.
Quo feror? Augustus mensis mihi carminis huius
ius dabit: interea Diva canenda Bona est.
Est moles nativa loco, res nomina fecit:
150 appellant Saxum; pars bona montis ea est.
Huic Remus institerat frustra, quo tempore fratri
prima Palatinae signa dedistis aves.
Templa patres illic oculos exosa viriles
leniter adclivi constituere iugo.
155 Dedicat haec veteris Clausorum nominis heres,
virgineo nullum corpore passa virum:
Livia restituit, ne non imitata maritum
esset et ex omni parte secuta virum[4].
Postera cum roseam pulsis Hyperionis astris
160 in matutinis lampada tollet equis,
frigidus Argestes summas mulcebit aristas,
candidaque a Calabris vela dabuntur aquis.
At simul inducent obscura crepuscula noctem,
pars Hyadum toto de grege nulla latet.
165 Ora micant Tauri septem radiantia flammis,
navita quas Hyadas Graius ab imbre vocat;
pars Bacchum nutrisse putat, pars credidit esse
Tethyos has neptes Oceanique senis.
Nondum stabat Atlas umeros oneratus Olympo,
170 cum satus est forma conspiciendus Hyas;
hunc stirps Oceani maturis nixibus Aethra
edidit et nymphas, sed prior ortus Hyas.
Dum nova lanugo est, pavidos formidine cervos
terret, et est illi praeda benigna lepus.
175 At postquam virtus annis adolevit, in apros
audet et hirsutas comminus ire leas,
dumque petit latebras fetae catulosque leaenae,
ipse fuit Libycae praeda cruenta ferae.
Mater Hyan et Hyan maestae flevere sorores
180 cervicemque polo subpositurus Atlas,
victus uterque parens tamen est pietate sororum:
illa dedit caelum, nomina fecit Hyas.
‘Mater, ades, florum, ludis celebranda iocosis!
distuleram partes mense priore tuas.
185 Incipis Aprili, transis in tempora Maii:
alter te fugiens, cum venit alter habet.
Cum tua sint cedantque tibi confinia mensum,
convenit in laudes ille vel ille tuas.
Circus in hunc exit clamataque palma theatris:
190 hoc quoque cum Circi munere carmen eat.
Ipsa doce quae sis. Hominum sententia fallax:
optima tu proprii nominis auctor eris.’
Sic ego. Sic nostris respondit diva rogatis
(dum loquitur, vernas efflat ab ore rosas):
195 ‘Chloris eram quae Flora vocor: corrupta Latino
nominis est nostri littera Graeca sono.
Chloris eram, nymphe campi felicis, ubi audis
rem fortunatis ante fuisse viris.
Quae fuerit mihi forma, grave est narrare modestae
200 sed generum matri repperit illa deum.

[1] voverat=struxerat=ara erat=vota erat=arserat=ars erat
[2] Curius=Curibus=Laribus
[3] multa=longa
[4] virum=suum

法乌努斯,你的祭司只系遮羞布[1]
牛皮的鞭子净化拥挤的街衢。
可是发明里拉琴、庇佑窃贼的神[2]
你将此月的名称献给了母亲[3]
105 这并非你初次流露亲情,人们相信,
你为七仙女[4]制造了七弦里拉琴。”
她也讲完了,赢得缪斯们一片掌声。
我当如何?她们都值得我信任。
愿所有缪斯同等地垂青于我,愿我
110 对任何一位的赞美都无偏缺。[5]
让我的诗篇从朱庇特开始。第一夜可见[6]
那颗星,她曾照看朱庇特的摇篮:
昭示降雨的小牝山羊星[7]正升起,她获得
天空的报偿是因为哺育朱庇特。
115 阿玛尔泰娅,克里特伊达山的著名仙女[8]
据说曾将朱庇特藏密林深处,
她有一只美丽的母羊,抚养着两只
小羊,在迪克特[9]群羊中最引人注意,
长角伸入空中,向它的脊背弯曲,
120 还有足以喂养神王的丰乳。
它给朱庇特喂奶,却在树上撞断了
一只角,因而失去一半的魅惑。
仙女拾起角,用新鲜草叶缠好,盛满
各种水果,递到朱庇特嘴边。
125 待到朱庇特掌握天庭的大权,登上
父亲的宝座,享受至高的荣光,
他便将乳母和她的丰饶角[10]变成了星辰,
后者至今仍保留主人的名称[11]
五月朔日,“保护者”拉里斯[12]的祭坛落成,
130 他们的小型雕像也一同完工。
这些是库里乌斯[13]敬献,但漫长的世代
摧毁万物,石块也难逃伤害。
然而,两位神获得如此的称号,是因为
他们所见的一切都受其守卫。
135 他们看护我们,看护罗马的城墙,
随时提供帮助,随时在身旁。
他们足下曾有一只犬,是用同一块
石头雕成:它为何与家神共在?
因为神与犬都守护家,都忠于房主:
140 神喜欢路衢[14],犬也喜欢路衢。
家神和狄安娜的部落[15]都能吓退窃贼,
拉里斯和看门犬都会终夜戒备。
我四处搜寻两位孪生神的塑像,但岁月
流逝,它们大多已经残破:
145 君上曾设立千座拉里斯和自己的雕像[16]
将三位神[17]交予罗马,供民众崇仰。
我是否离题?奥古斯都的月份我才应
唱此曲,现在该吟咏“善良女神”[18]
有一处天然的岩石,名副其实,人们
150 称之为“巉岩”,是一座山丘的部分。
雷穆斯曾在此徒然站立,帕拉丁的飞鸟
在那日赐给他兄弟最初的征兆。
元老院在倾斜的缓坡建了一座神殿,
它极度憎恶任何男人的视线,
155 敬献它的是克劳西古老家族的继承人[19]
她处子的身体从未与男人亲近。
利维娅[20]重建了它,她事事追随丈夫,
唯恐在这一方面有所疏忽。
当群星被逐,许珀里翁的女儿再度[21]
160 骑着晨马,举起玫瑰色的火炬,
麦穗的顶部在寒凉的西北风中轻扬,
卡拉布里亚的白帆已准备远航[22]
可是当黯淡的暮色引来夜晚,毕星团
所有的成员[23]都不再藏入黑暗。
165 一张牛的脸[24],闪烁着七颗燃烧的星星,
希腊水手却用“雨”为它们命名[25]
有人说她们抚养了巴克斯[26],有人相信
她们是忒堤斯和古老大洋神的外孙[27]
俊秀非凡的许阿斯[28]诞生时,阿特拉斯
170 还未肩负着奥林匹斯站立;
俄刻阿诺斯的女儿埃特拉在阵痛后诞下
他和众仙女,但许阿斯年纪最大。
脸颊还稚嫩的时候,他已用羽绳[29]吓唬
胆怯的小鹿,尤其善于捕野兔;
175 成年之后,他勇气更盛,敢于和野猪
甚至糙皮的母狮近距离角逐。
当他搜寻母狮的巢穴和新生的幼崽时,
自己却喋血,被利比亚野兽猎食。
母亲和所有妹妹都为他哀恸哭泣,
180 将肩负天穹的阿特拉斯也如此,
但父母的伤痛比不过他的妹妹,她们
因至情获封星座,以许阿斯为名[30]
“降临吧,百花之母,接受欢乐的典礼,[31]
在前面的月份我推迟了你的故事。
185 你从四月出发,延续到五月的时节,
你目送四月,五月却把你迎接。
既然两月的边界都归你,都为你让座,
我就可任选一月献上赞歌。
剧场表演[32]与收获的掌声和棕榈在此月
190 终结,让我的诗作与庆典相携。
女神,请介绍你自己。人的观点会犯错:
你解释你的名字是最好的选择。”
我如此祈求。女神如此回答这问询
(说话时春天的玫瑰涌出她双唇):
195 “现在我叫芙洛拉,从前叫克洛丽丝[33]
拉丁语误改了希腊名原来的首字[34]
我曾是克洛丽丝,居住于福田[35]的仙女,
你知道那是古昔幸运者的国度。
我的容貌有多美,谦逊不许我描述,
200 但我为母亲赢得了神的女婿。

[1] 这里的牧神法乌努斯等于潘神,潘神的祭司(Luperci)有裸体奔跑的传统。参考本书第二卷第32行的注释。
[2] 指墨丘利,他是窃贼的保护神,因为他从小就善于偷盗,刚生下来就偷走了阿波罗的牛,参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.10.9-12)。
[3] 这是奥维德对五月来历的第三种解释:Maius来自墨丘利母亲迈娅(Maia)的名字。
[4] 指昴星团七仙女,包括他的母亲迈娅和六位姨。
[5] Harries(1989)指出,在“神圣诗人”的传统中,缪斯本该为诗人的权威声音提供终极保证,然而在本卷的开篇,三位缪斯神却陷入了争辩,这让诗人无所适从。Barchiesi(1991)认为,诗人之所以无法在三位缪斯之间做出选择,是因为她们的争论也是体裁的争论,三位女神分别代表了奥古斯都文学的一个体裁:波吕海尼娅代表颂歌,乌拉尼娅代表说教诗,卡利俄柏代表史诗,诗人奥维德必须在她们(它们)之间保持平衡。
[6] 111-158行是5月1日(罗马标记法为A KAL. MAI. F LVDI)。
[7] 小牝山羊星(Capella)即御夫座的α星,也叫五车二。原文用Oleniae修饰Capella,或许是因为它主人来自亚该亚的奥莱诺斯城(Olenus)。
[8] 阿玛尔泰娅(Amalthea)有时被认为是这只母羊的名字,有时(如这里)被认为是这只羊的主人。这行的伊达山(Ida)是在克里特岛上的山,不是小亚细亚的那座。
[9] 迪克特山(Dicte)在克里特岛上,是朱庇特长大的地方。
[10] 这只山羊的角变成了丰饶角(cornucopiae),拥有此角的者无伦希望获得什么物品,都能如愿。
[11] 即摩羯座(Capricornus),其对应的拉丁语意思是“山羊之角”。
[12] 关于拉里斯,参考本书第二卷615行的注释。
[13] 指公元前3世纪的库里乌斯(Manius Curius Dentatus),他曾三次担任执政官,领导罗马击退了伊庇鲁斯国王皮洛士的进攻,并取得萨莫奈战争的完全胜利。他敬献给拉里斯的祭坛叫做Lares Praestites(保护者拉里斯)。
[14] 指另一类拉里斯Lares Compitales。
[15] “狄安娜的部落”指犬,因为猎神狄安娜有很多猎犬追随。
[16] 屋大维曾下令在罗马城的道路交会处都树立拉里斯和他自己的雕像,所以全城有“上千座”。
[17] 拉里斯通常以孪生兄弟的形象出现,加上屋大维,就是“三位神”。
[18] 关于善良女神(Diva Bona)的身份,人们众说纷纭,有人说她是地母(瑞娅、奥普斯或库柏勒),有人说是牧神法乌努斯的妻子法乌娜(Fauna),也有人认为她是朱诺。她的祭祀不允许男子参加,她的神庙也禁止男子踏足。
[19] 克劳西(Clausi)家族即克劳迪乌斯家族,敬献此神庙的人很可能是前文提及的克劳迪娅·昆塔,参考本书第四卷第305行的注释。
[20] 利维娅(Livia)是屋大维的皇后。
[21] 159-182行是5月2日(罗马标记法为B VI NON. MAI. F LVDI)。“许珀里翁的女儿”指黎明女神奥罗拉。许珀里翁(Hyperion)是希腊神话中的老太阳神。
[22] 西北风(Argestes)传说是奥罗拉的儿子,希腊语称他为亚普克斯(Iapyx)。对于从意大利南部卡拉布里亚航行去希腊的人来说,西北风是好风。
[23] 毕星团(Hyades)在神话中也是七位仙女。但是据西塞罗说,当时的意大利农民将这些星星称为Suculae,认为它们是七只小猪变的。奥维德用grege(群,常描述动物)形容这个星团,也影射这个说法。
[24] 毕星团属于金牛座(Taurus)。
[25] 有人认为,Hyades的名字来自希腊语动词hyein(下雨)。奥维德在这里或许影射了维吉尔《农事诗》(Georgics 1.137-8)中关于星座名称的命名,《岁时记》中有很多类似的词源学游戏。
[26] 根据许基努斯的《故事集》(Fabulae 192),毕星团七仙女是多多纳(Dodona)的仙女,抚养了幼时的酒神巴克斯,朱庇特担心她们受朱诺的迫害,将她们变成了天上的星星。
[27] 这是最流行的说法,即她们是阿特拉斯和埃特拉(Aethra)的女儿。
[28] 许阿斯(Hyas)是阿特拉斯和埃特拉的儿子。
[29] 羽绳(formidine,主格formido)是一种绑了各种颜色羽毛的绳子,用来吓唬鸟类和野兽。
[30] Hyades词源的另一种解释:来自Hyas的名字。
[31] 183-414行是5月3日(罗马标记法为C V NON. MAI. C LVD. IN. CIR)。花神节(Floralia)从4月28日持续到5月3日。Andrews(2011)详细追溯了意大利文艺复兴画家波提切利名作《春》(Primavera)与《岁时记》第五卷花神故事的渊源。
[32] 指花神剧场的表演,包含妓女裸体舞蹈等色情内容。
[33] “芙洛拉”(Flora)的名字显然来自拉丁语flos(花),而且Flora是意大利本土的神祇,早在罗慕路斯的时代,萨宾王塔提乌斯就曾在罗马为她立庙。“克洛丽丝”(Chloris)的名字来自希腊语chlōros(绿色的),虽然奥维德觉得二者有联系,但从词源上和宗教实践上看都是不可能的。
[34] 即Ch变成了F,这在词语演变中可能性极小,H和F的混淆则比较普遍。
[35] 在古希腊神话中,“福田”(campi felicis)是有福之人居住的地方。荷马笔下的福地位于冥府(Odyssey 4. 563ff.),赫希俄德的福岛在海中(Works and Days 170ff.)。