Quaeritis, unde putem Maio data nomina mensi?
non satis est liquido cognita causa mihi.
Ut stat et incertus qua sit sibi nescit eundum,
cum videt ex omni parte, viator, iter:
5 sic, quia posse datur diversas reddere causas,
qua ferar, ignoro, copiaque ipsa nocet.
Dicite, quae fontes Aganippidos Hippocrenes,
grata Medusaei signa, tenetis, equi.
Dissensere deae. Quarum Polyhymnia coepit
10 prima; silent aliae dictaque mente notant.
‘Post chaos ut primum data sunt tria corpora mundo,
inque novas species omne recessit opus,
pondere terra suo subsedit et aequora traxit,
at caelum levitas in loca summa tulit;
15 sol quoque cum stellis nulla gravitate retentus
et vos, Lunares, exsiluistis, equi.
Sed neque terra diu caelo, nec cetera Phoebo
sidera cedebant; par erat omnis honor.
Saepe aliquis solio, quod tu, Saturne, tenebas,
20 ausus de media plebe sedere deus,
nec[1] latus[2] Oceano quisquam deus advena iunxit,
et Themis extremo saepe recepta loco est,
donec Honor placidoque decens Reverentia voltu
corpora legitimis imposuere toris.
25 Hinc sata Maiestas, quae mundum temperat omnem,
quaque die partu est edita, magna fuit.
Nec mora, consedit medio sublimis Olympo
aurea purpureo conspicienda sinu.
Consedere simul Pudor et Metus: omne videres
30 numen ad hanc voltus composuisse suos.
Protinus intravit mentes suspectus honorum:
fit pretium dignis, nec sibi quisque placet.
Hic status in caelo multos permansit in annos,
dum senior fatis excidit arce deus.
35 Terra feros partus, immania monstra, Gigantas
edidit ausuros in Iovis ire domum;
mille manus illis dedit et pro cruribus angues,
atque ait ‘in magnos arma movete deos.’
Exstruere hi montes ad sidera summa parabant
40 et magnum bello sollicitare Iovem;
fulmina de caeli iaculatus Iuppiter arce
vertit in auctores pondera vasta suos.
His bene Maiestas armis defensa deorum
restat et ex illo tempore culta manet;
45 assidet inde Iovi, Iovis est fidissima custos
et praestat sine vi sceptra tenenda[3] Iovi.
Venit et in terras: coluerunt Romulus illam
et Numa, mox alii, tempore quisque suo.
Illa patres in honore pio matresque tuetur,
50 illa comes pueris virginibusque venit,
illa datos fasces commendat eburque curule,
illa coronatis alta triumphat equis.’
Finierat voces Polyhymnia: dicta probarunt
Clioque et curvae scita Thalia lyrae.
55 Excipit Uranie: fecere silentia cunctae,
et vox audiri nulla nisi illa potest.
‘Magna fuit quondam capitis reverentia cani,
inque suo pretio ruga senilis erat.
Martis opus iuvenes animosaque bella gerebant
60 et pro dis aderant in statione suis:
viribus illa minor nec habendis utilis armis
consilio patriae saepe ferebat opem.
Nec nisi post annos patuit tunc curia seros,
nomen et aetatis mite senatus habet.
65 Iura dabat populo senior, finitaque certis
legibus est aetas unde petatur honor;
et medius iuvenum, non indignantibus ipsis,
ibat et interior, si comes unus erat.
Verba quis auderet coram sene digna rubore
70 dicere? censuram longa senecta dabat.
Romulus hoc vidit selectaque pectora patres
dixit: ad hos urbis summa relata novae.
Hinc sua maiores tribuisse vocabula Maio
tangor, et[4] aetati consuluisse suae.
75 et Numitor dixisse potest ‘da, Romule, mensem
hunc senibus’ nec avum sustinuisse nepos.
Nec leve propositi pignus successor honoris
Iunius, a iuvenum nomine dictus, habet.’
Tunc sic, neglectos hedera redimita capillos,
80 prima sui coepit Calliopea chori:
‘duxerat Oceanus quondam Titanida Tethyn,
qui terram liquidis, qua patet, ambit aquis.
hinc sata Pleione cum caelifero Atlante
iungitur, ut fama est, Pleiadasque parit.
85 Quarum Maia suas forma superasse sorores
traditur et summo concubuisse Iovi.
Haec enixa iugo cupressiferae Cyllenes,
aetherium volucri qui pede carpit iter.
Arcades hunc Ladonque rapax et Maenalos ingens
90 rite colunt, luna credita terra prior.
Exul ab Arcadia Latios Euander in agros
venerat, impositos attuleratque deos.
Hic, ubi nunc Roma est, orbis caput, arbor et herbae
et paucae pecudes et casa rara fuit.
95 Quo postquam ventum est, “consistite!” praescia mater
“nam locus imperii rus erit istud” ait.
Et matri et vati paret Nonacrius heros
inque peregrina constitit hospes humo.
Sacraque multa quidem, sed Fauni prima bicornis
100 has docuit gentes alipedisque dei.
[1] nec=et
[2] latus=lacus
[3] tenenda= timenda
[4] tangor, et=auguror:
你们问,我认为五月名称由何而来?[1]
具体的起源我也不甚明白。
像一位旅人,看见每个方向都有路,
却不知该往何处走,只好停步,
5 正因为存在多种解释,我茫然无措,
材料过于丰富反而是折磨。
请你们赐教,守护希波克林泉的女神
(那是梅杜萨飞马的美好足印)![2]
女神们意见纷纭。波吕海尼娅[3]先发言,
10 另外几位则静听,在心里思辨。
“混沌终结后,宇宙首次有了三元素[4],
崭新的形状赋予了世间万物,
大地因自身的重量拖拽着海洋沉落,
轻盈的天空却飘向最高的住所,
15 太阳,星辰,还有你们,月亮的神骏,
没有重力的羁绊,也腾跃飞升。
很长的时间里,大地不避让天空,众星
不臣服太阳,它们的荣耀相等。
经常有来自底层的神祇胆敢抢夺
20 本该萨图尔努斯拥有的宝座,
新晋的小神都不肯走在大洋神左边[5],
忒弥斯[6]常被置于空间的边缘,
直到‘荣誉’和静穆秀美的‘尊敬’联姻,
在法律佑护的床榻合体为一人。
25 他们诞下了‘威严’,她统御整个世界[7],
分娩之日,她已经成熟无缺,
不耽搁片刻,便高坐奥林匹斯中间,
金饰和紫袍让她分外惹眼。
‘谦逊’和‘畏惧’[8]一同坐下:你会发现,
30 每位神都以她为法,整肃了容颜。
对尊长的敬畏立刻进入诸神的心灵,
贵者受景仰,谁也不敢自矜。
如此状况在天庭持续多年,直到
命运将神王[9]逐出上界的城堡。
35 地母产下凶猛巨人族,皆庞然怪物,
他们竟敢侵犯朱庇特的殿宇,
她赐予他们千条手臂,腿以蛇充任,
怂恿道,‘拿起武器,攻击主神!’
他们企图将几座山堆叠,直攀星辰[10],
40 以战争向至高无上的朱庇特挑衅;
朱庇特却从苍穹的要塞轰下雷霆,
巉岩反砸向自作聪明的叛臣。
有诸神的武器保卫,‘威严’不可撼动,
自那日以来,一直备受尊崇;
45 她[11]坐于朱庇特一侧,忠诚地守在身旁,
确保祂无需暴力便永握权杖。
她也曾降临人间,罗慕路斯、努玛
和此后各时代的人都敬拜过她。
她始终维护父亲和母亲应享的尊荣,
50 也时刻陪伴少男少女的成长;
她授予人们束薪斧、象牙椅,增添威仪,
驷马披花环,凯旋车上她高立。”[12]
波吕海尼娅言毕,精于里拉琴的塔利娅
和克里奥一致赞同她的这番话[13]。
55 乌拉尼娅[14]也发言,其余的女神都不语,
安静的现场只听见她的讲述。
“古昔,人们格外敬重白发的老者,
额上有皱纹仿佛便是功德。
青年承担军事和出生入死的征战,
60 为了信仰的诸神坚守营盘;
老人体力已衰退,难以在沙场迎敌,
就经常出谋划策,为祖国效力。
那时迟暮者才有资格在议事会任职,
元老院等于老年的另一个名字。
65 年长者为民众制定法律,某些条文
规定了在何种年龄才可从政[15];
他们走青年中间,后者也不敢拒绝,
即使只一人同行,也可走内侧[16]。
谁敢在一位老者面前说出让听众
70 脸红的话?审查权在老人手中。
罗慕路斯明白这一点,称遴选的议员
为元老,委以管理新城市的大权。
因此,我更愿相信[17]老人将自己的名号
赋予五月,增添了他们的荣耀。
75 努米托尔[18]也可能嘱咐,‘外孙,将此月
赠给老人,’罗慕路斯无法拒绝。
接下来的六月就是明证,它源于青年
之名,显然是照顾他们的尊严。”[19]
散乱的头发缠着常青藤,卡利俄柏
80 在其余缪斯中首先打破沉默:
“从前,以流水环绕所有陆地的提坦神
俄刻阿诺斯与妹妹忒堤斯成婚[20],
他们的女儿普勒俄涅与阿特拉斯
擎天神结合,后代是七位女子[21],
85 其中迈娅的姿容胜过自己的姐妹,
传说她曾与至高朱庇特依偎[22]。
她在长满柏树的库莱内山脊[23]诞下
墨丘利,他将踏飞鞋游遍天涯,
湍急拉冬河、雄伟迈纳卢斯山[24]、比月亮
90 古老的阿卡迪亚[25]都膜拜仰望。
埃万德从那里流亡到拉提乌姆的土地,
也带来与他一同登船的神祇。
世界首都罗马的所在,当时只有树、
草地、少许牛羊、稀疏的房屋。
95 他抵达之后,‘停下!’先知母亲[26]喊道,
‘你驻足的乡野将成为帝国的荣耀。’
诺纳克里斯的英雄[27]听从她的吩咐,
从此在这片异域的土地安居。
她教会这些民族许多圣礼,首先是
100 敬拜双角牧神和墨丘利的仪式。
[1] 1-110行是本卷序诗。Boyd(2000)发现,《岁时记》第五卷有三个大的主题框架:一是诗人的神圣灵感,二是神祇的奇迹出生与凡人的封神,三是亲情尤其是兄弟姐妹的情谊,但这三个主题却难以完全融合成一个整体,本卷和《岁时记》缺乏整体性感觉的原因或者是奥维德失去了灵感,或者是由于某种政治压力或者他对政治的失望情绪。
[2] 飞马珀加索斯(Pegasus)是梅杜萨之子,希波克林泉(Hippocrene)是它用蹄子在缪斯居住的赫利孔山踩出的诗泉。原文中的Aganippe(阿伽尼珀泉)是缪斯的另一处圣泉,这里奥维德将二者等同了。
[3] 波吕海尼娅(Polyhymnia)是掌管圣诗的缪斯,古希腊诗人都称她为波吕姆尼娅(Polymnia),贺拉斯和奥维德增添了两个字母。
[4] 本应是四元素,这里奥维德似乎将居于上层的风和火视为一类元素。
[5] 古罗马人多人并行时,中间为内为尊,两人并行时,右边为内为尊。大洋神俄刻阿诺斯(Oceanus)是宇宙中资格极老的神。
[6] 忒弥斯(Themis)也是宇宙最古老的神祇之一。
[7] “荣誉”(Honor)、“尊敬”(Reverentia)和“威严”(Maiestas)都被奥维德拟人化了。Boyd(2006)认为,“威严”女神与古希腊诗人赫希俄德笔下的“正义”(Dike)女神作用相当,亚历山大诗人阿拉托斯(Aratus)在与《岁时记》主题密切相关的长诗《物象》(Phaenomena 96-136)也讲述了正义女神的故事。波吕海尼娅的讲述与赫希俄德相仿,也从混沌开始。
[8] 奥维德同样对“谦逊”(Pudor)和“畏惧”(Metus)做了拟人处理。
[9] 指萨图尔努斯。
[10] 参考本书第一卷第308行的注释。
[11] 指“威严”女神。
[12] 波吕海尼娅暗示了五月(Maius)的第一种来历:它与“威严”(Maiestas)有关。
[13] 塔利娅(Thalia)是掌管喜剧和田园诗的缪斯,克里奥(Clio)是掌管历史的缪斯。
[14] 乌拉尼娅(Urania)是掌管天文学的缪斯。“其余的女神”指掌管史诗的卡利俄柏(Calliope)、掌管音乐和抒情诗的欧忒耳佩(Euterpe)、掌管悲剧的墨尔波墨涅(Melpomene)、掌管舞蹈的特耳西科瑞(Terpsichore)和掌管爱情诗的厄拉托(Erato)。
[15] 维利乌斯(L. Villius)在公元前180年制定了这样的法律。根据这部法律,罗马男子年满31岁才可担任财务官,37岁才可担任市政官,40岁和43岁才可分别担任司法官和执政官。
[16] 即右侧。
[17] 这里的tangor意为“受影响”。
[18] 参考本诗第二卷第383行的注释。
[19] 这是奥维德对五月来历的第二种解释:Maius来自拉丁文maiores(老人),正如Iunius(六月)来自iuvenes(年轻人)。
[20] 大洋神俄刻阿诺斯是古老的提坦神,他所对应的大洋河环绕所有陆地。他的妹妹忒堤斯(Tethys)也是提坦神。
[21] 普勒俄涅(Pleione)和阿特拉斯结合,生下了昴星团七仙女(Pleiades)。
[22] 迈娅(Maia)和朱庇特结合,生下了神使墨丘利。
[23] 库莱内(Cyllene)是阿卡迪亚的一座山。
[24] 拉冬河(Ladon)和迈纳卢斯山(Maelanus)都在阿卡迪亚。
[25] 参考本书第一卷第469行的注释。
[26] 指埃万德的母亲卡尔门塔。
[27] 指埃万德,因为诺纳克里斯(Nonacris)是他家乡阿卡迪亚的城市。