Num tamen est vero propius, cum condita Roma est,
transferri iussos in nova tecta Lares
mutantesque domum tectis agrestibus ignem
et cessaturae subposuisse casae,
805 per flammas saluisse pecus, saluisse colonos?
quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo.
Ipse locum casus vati facit. Urbis origo
venit. Ades factis, magne Quirine, tuis!
Iam luerat poenas frater Numitoris, et omne
810 pastorum gemino sub duce volgus erat.
Contrahere agrestes et moenia ponere utrique
convenit: ambigitur moenia ponat uter.
‘Nil opus est’ dixit ‘certamine’ Romulus ‘ullo;
magna fides avium est, experiamur aves.’
815 Res placet. Alter init nemorosi saxa Palati,
alter Aventinum mane cacumen init.
Sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine; pacto
statur, et arbitrium Romulus urbis habet.
apta dies legitur qua moenia signet aratro.
820 sacra Palis suberant: inde movetur opus.
Fossa fit ad solidum, fruges iaciuntur in ima
et de vicino terra petita solo.
Fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara,
et novus accenso fungitur igne focus.
825 Inde premens stivam designat moenia sulco;
alba iugum niveo cum bove vacca tulit.
Vox fuit haec regis: ‘condenti, Iuppiter, urbem,
et genitor Mavors Vestaque mater, ades,
quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti.
830 auspicibus vobis hoc mihi surgat opus.
Longa sit huic aetas dominaeque potentia terrae,
sitque sub hac oriens occiduusque dies.’
Ille precabatur, tonitru dedit omina laevo
Iuppiter, et laevo fulmina missa polo.
835 Augurio laeti iaciunt fundamina cives,
et novus exiguo tempore murus erat.
Hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat,
‘sint’ que, ‘Celer, curae’ dixerat ‘ista tuae,
neve quis aut muros aut factam vomere fossam
840 transeat; audentem talia dede neci.’
Quod Remus ignorans humiles contemnere muros
coepit et ‘his populus’ dicere ‘tutus erit?’
Nec mora, transiluit. Rutro Celer occupat ausum;
ille premit duram sanguinulentus humum.
845 Haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas
devorat et clausum pectore volnus habet.
Flere palam non volt exemplaque fortia servat,
‘sic’ que ‘meos muros transeat hostis’ ait.
Dat tamen exsequias nec iam suspendere fletum
850 sustinet, et pietas dissimulata patet;
osculaque adplicuit posito suprema feretro
atque ait ‘invito frater adempte, vale!’
Arsurosque artus unxit. Fecere, quod ille,
Faustulus et maestas Acca soluta comas.
855 Tum iuvenem nondum facti flevere Quirites;
ultima plorato subdita flamma rogo est.
Urbs oritur (quis tunc hoc ulli credere posset?)
victorem terris impositura pedem.
Cuncta regas et sis magno sub Caesare semper,
860 saepe etiam plures nominis huius habe;
et quotiens steteris domito sublimis in orbe,
omnia sint umeris inferiora tuis.
Dicta Pales nobis, idem Vinalia dicam.
una tamen media est inter utramque dies.
865 Numina, volgares, Veneris celebrate, puellae:
multa professarum quaestibus apta Venus.
Poscite ture dato formam populique favorem,
poscite blanditias dignaque verba ioco,
cumque sua dominae date grata sisymbria myrto
870 tectaque composita iuncea vincla rosa.
Templa frequentari Collinae proxima portae
nunc decet, a Siculo nomina colle tenant;
utque Syracusas Arethusidas abstulit armis
Claudius et bello te quoque cepit, Eryx,
875 carmine vivacis Venus est translata Sibyllae,
inque suae stirpis maluit urbe coli.
Cur igitur Veneris festum Vinalia dicant
quaeritis, et quare sit Iovis ista dies?
Turnus an Aeneas Latiae gener esset Amatae
880 bellum erat: Etruscas Turnus adorat opes.
Clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis
et vel equo magnus vel pede maior erat;
quem Rutuli Turnusque suis adsciscere temptat
partibus. Haec contra dux ita Tuscus ait:
885 ‘Stat mihi non parvo virtus mea: volnera testor
armaque, quae sparsi sanguine saepe meo.
Qui petis auxilium, non grandia divide mecum
praemia, de lacubus proxima musta tuis.
Nulla mora est operae: vestrum est dare, vincere nostrum.
890 quam velit Aeneas ista negata mihi!’
Adnuerant Rutuli. Mezentius induit arma,
induit Aeneas adloquiturque Iovem:
‘hostica Tyrrheno vota est vindemia regi:
Iuppiter, e Latio palmite musta feres!’
895 Vota valent meliora. Cadit Mezentius ingens
atque indignanti pectore plangit humum.
Venerat Autumnus calcatis sordidus uvis:
redduntur merito debita vina Iovi.
Dicta dies hinc est Vinalia: Iuppiter illa
900 vindicat, et festis gaudet inesse suis.
Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit,
in medio cursu tempora veris erunt,
et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles,
signaque dant imbres, exoriturque Canis.
905 Hac mihi Nomento Romam cum luce redirem,
obstitit in media candida turba via.
Flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,
exta canis flammis, exta daturus ovis.
Protinus accessi, ritus ne nescius essem:
910 edidit haec flamen verba, Quirine, tuus:
‘Aspera Robigo, parcas Cerialibus herbis,
et tremat in summa leve cacumen humo.
Tu sata sideribus caeli nutrita secundi
crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.
915 Vis tua non levis est: quae tu frumenta notasti,
maestus in amissis illa colonus habet.
Nec venti tantum Cereri nocuere nec imbres,
nec sic marmoreo pallet adusta gelu,
quantum, si culmos Titan incalfacit udos:
920 tum[1] locus est irae, diva timenda, tuae.
Parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer
neve noce cultis: posse nocere sat est.
Nec teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,
quodque potest alios perdere, perde prior.
925 Utilius gladios et tela nocentia carpes:
nil opus est illis, otia mundus agit.
Sarcula nunc durusque bidens et vomer aduncus,
ruris opes, niteant; inquinet arma situs,
conatusque aliquis vagina ducere ferrum
930 adstrictum longa sentiat esse mora.
At tu ne viola Cererem, semperque colonus
absenti possit solvere vota tibi.’
Dixerat: a dextra villis mantele solutis
cumque meri patera turis acerra fuit.
935 Tura focis vinumque dedit fibrasque bidentis
turpiaque obscenae (vidimus) exta canis.
Tum mihi ‘cur detur sacris nova victim, quaeris?’
(quaesieram) ‘causam percipe’ flamen ait.
‘Est Canis, Icarium dicunt, quo sidere moto
940 tosta sitit tellus praecipiturque seges.
pro cane sidereo canis hic imponitur arae,
et, quare fiat, nil nisi nomen habet.’
Cum Phrygis Assaraci Tithonia fratre relicto
sustulit immenso ter iubar orbe suum,
945 mille venit variis florum dea nexa coronis:
scaena ioci morem liberioris habet.
Exit et in Maias sacrum Florale Kalendas:
tunc repetam, nunc me grandius urget opus.
Aufer, Vesta, diem! cognati Vesta recepta est
950 limine; sic iusti constituere patres.
Phoebus habet partem. Vestae pars altera cessit:
quod superest illis, tertius ipse tenet.
State Palatinae laurus, praetextaque quercu
stet domus: aeternos tres habet una deos.
[1] tum=tunc
或者更接近真實的緣由是,當羅馬建城,
人們接到遷移拉里斯[1]的命令,
搬家之際,民眾點燃了鄉野的房屋,
因為覺得它們已經無用處,
805 牛羊、農夫全從火焰中騰躍而出?
羅馬的生日慶典[2]仍延續此習俗。
吟唱羅馬的起源是詩人渴盼的主題,[3]
奎里努斯,助我歌詠你功績!
努米托爾的弟弟已遭受懲罰,所有
810 牧人都順服這對孿生的領袖。
他們都同意將鄉民聚集起來,建一座
城池,誰負責建城,卻難議決。
羅慕路斯說,“無需爭執,大家都相信
飛鳥,我們何不以飛鳥為憑?”
815 眾人都贊同:一位去往帕拉丁的林岩,
一位在清晨登上阿文丁山巔。
雷穆斯連續看見六隻鳥,羅慕路斯
十二隻,因此遵約掌管城市[4]。
吉日已選定,他用犁頭划出牆址,
820 帕萊斯聖禮將至,工程遂開始。
先挖一條溝[5],深達岩層,往溝底扔果蔬
和從周圍野地取來的泥土,
待到溝已然填平,在上面造一座祭壇,
嶄新的聖爐立刻燃起了火焰。
825 然後他按着犁柄,耕出城牆的基線,
雪白的公牛和母牛負軛向前。
國王大聲禱告,“朱庇特,助我建此城,
還有馬爾斯父神、維斯塔母神
和我應當呼求的眾神,見證這一刻:
830 讓我在你們庇佑下完成傑作,
讓它長存於世間,主宰萬邦的命運[6],
日升日落都越不出它的國境。”
說話之際,朱庇特在左方以雷霆回應,
拋下的閃電照亮左邊[7]的天空。
835 民眾為吉兆欣喜,迅速鋪好了地基,
眨眼之間,嶄新的城牆已崛起。
凱勒爾[8]督促進度,是羅慕路斯相邀,
告訴他,“請你掌管此事,可好?
別讓任何人躍過城牆或犁挖的壕溝,
840 若有誰僭越,就讓他留下屍首。”
雷穆斯並不知情,嘲笑低矮的城牆,
奚落道,“難道這就是民眾的屏障?”
說完便縱身躍過:他被凱勒爾的鐵鏟
擊殺,頓然撲地,倒在血泊間。
845 國王[9]知悉後,強行咽回心中的淚水,
將傷痛藏入自己緊閉的心扉,
他不願當眾流涕,要做堅強的榜樣,
便說,“逾牆的敵人都如此下場!”
但他舉行了葬禮,此時再也忍不住
850 哭泣,隱藏的親情也終於流露。
棺材已然放下,他印上最後一吻,
“永別了,兄弟,可我多麼不忍!”
然後為火葬的屍體抹香膏,福斯圖盧斯
和披散頭髮的阿卡[10]也凄然如此。
855 於是奎里特斯人(尚未有此名)也悲悼
雷穆斯,伴着淚,柴堆終於被點着[11]。
一個城市崛起了(當時誰可能夢想?),
註定將勝利之足踏遍萬邦:
願你統治寰宇,願偉大的愷撒[12]永遠
860 統治你,願皇室不斷增添成員,
願你永遠在被征服的世界上昂首屹立,
你的雙肩讓一切國度仰視。
唱完帕萊斯的節日,該吟唱維納利亞節[13],
但是兩個節日有一天間歇。
865 分享身體的姑娘們,敬拜維納斯這位神:
你們公開的交易[14]會蒙她垂青。
獻上乳香,祈求美貌和大眾的鐘愛,
祈求誘惑的技巧、風趣的口才,
給你們的女神獻上桃金娘和迷人的薄荷,
870 隱藏在玫瑰花環里的燈心草結。
此刻應聚集在毗鄰科里納城門的維納斯
神廟,西西里的山給了它名字[15];
當克勞迪烏斯攻取阿瑞圖薩的敘拉古[16],
埃盧克斯也被他武力征服,
875 遵照長命西比爾的諭旨,維納斯從那裡
遷至後裔的城市[17],更合適的聖地。
你問,維納斯的節日為何叫維納利亞節,
為何此日同時也屬於朱庇特?
圖爾努斯和埃涅阿斯為拉維尼婭
880 大戰,前者求助於埃特魯里亞[18]。
梅曾提烏斯[19]聲名遐邇,悍勇難當,
馬戰已可畏,步戰甚至更強;
魯圖裡亞人[20]和圖爾努斯試圖拉攏他,
這位圖斯坎國王如此回答:
885 “我為勇敢付出了不小的代價,傷疤
可作證,還有這經常染血的鎧甲。
你尋求我的幫助,我只要微薄的報酬,
就是從你們的酒池分一口新酒。
我不會耽擱,付賬歸你們,殺敵歸我,
890 埃涅阿斯多希望你們能拒絕!”
魯圖裡亞人點頭稱善。他穿上甲胄,
埃涅阿斯也披甲,向朱庇特呼求:
“我的敵人允諾給圖斯坎國王葡萄酒,
拉丁葡萄藤的汁液將為你存留!”
895 更美的禱告應驗了。梅曾提烏斯轟然
倒下,高傲的胸膛撞擊地面。
秋天已至,被碾壓的葡萄染得紅紫,
朱庇特收穫了理當收穫的祭禮,
所以此日叫“美酒節”[21],朱庇特宣稱它是
900 自己的節日,並欣然參加典儀。
待到四月只餘下六日的時候,春天[22]
覆蓋的光陰便已經過去一半,
你尋找赫勒的白羊只是徒勞,雨季
已經顯露徵兆,犬星[23]亦升起。
905 此日,我從諾門頓[24]正向羅馬回返,
卻見一群白衣人擋在路中間,
原來是祭司趕往古老“麥銹神”[25]的聖地,
準備獻上犬羊臟腑的燔祭。
我立刻湊近,唯恐儀式我不甚知曉。
910 奎里努斯的祭司如此禱告:
“嚴酷的麥銹神[26],饒過我們莊稼的葉苗,
允許順滑的麥莖在風中輕搖。
求你讓天空吉祥星照看的作物健碩
生長,直到適合鐮刀的收割。
915 你的法力非等閑,麥谷若被你標記,
悲傷的農夫便只能無奈放棄。
無論大風還是淫雨對莊稼的逼迫,
白如大理石的冰霜殘忍的咬嚙,
都不如太陽炙烤潮濕的麥莖可畏,
920 這時你的怒火就大顯神威。
求你發慈悲,讓腐蝕的雙手遠離作物,
別傷害田地:有此能力便滿足。
別擁抱柔嫩的莊稼,去擁抱堅硬的鐵,
首先摧毀那些他物的摧毀者!
925 你去侵蝕傷人的刀槍,豈不更好?
它們無需有,世界在和平中逍遙。
現在應該讓農具閃耀,結實的鋤頭、
釘耙、彎曲的犁;讓武器生鏽,
讓試圖從鞘中拔劍的人頓然發現,
930 因長久棄置,劍與鞘已黏成一片。
可是你不要侵犯穀物,讓農夫永遠能
向遠離它們的你還願致敬。”
祭司言畢,蓬鬆的毛巾搭在他右手,
面前擺着一爐乳香,一碗酒。
935 他將乳香、酒和綿羊的臟腑放上
祭壇,我還看見污犬的內臟。
祭司對我說,“為何用如此奇特的犧牲,
你問?其中的原委我講給你聽。
傳說有條狗,名叫伊卡里俄斯[27],犬星
940 升起後,大地焦渴,莊稼欠收成[28],
這條狗代替犬星被人們送上祭壇,
它為何被殺,無非是名稱使然。”
待到奧羅拉離開阿薩剌科斯的遠親[29],
三次照亮廣闊無垠的凡塵,
945 女神[30]頭戴千朵花編綴的冠冕登場,
舞台的風格變得熱烈奔放,
芙洛拉的慶典一直延續到五月朔日,
那時我再談,此刻有莊嚴的主題。
維斯塔,享受今天!一位親屬的宅邸
950 迎接她,這是元老院公正的決議[31]。
福玻斯獲一份空間[32],維斯塔獲得一份:
餘下的一份則供君上棲身。
祝願帕拉丁的月桂、裝飾橡葉環的殿宇[33]
長存:三位永恆神[34]於此駐足。
[1] 拉里斯(Lares)這裡指家神。關於拉里斯的分類,參考本書第二卷第615行的注釋。
[2] 指帕里利亞節。
[3] 奧維德請求羅慕路斯現身,講述羅馬建城的故事,為了撇清手足相殘的罪責,他只好杜撰了凱勒爾(Celer)這個角色作為替罪羊。這個版本與本書第二卷第143行的暗示相衝突,只能解釋為羅慕路斯對事實的扭曲。既然如此,他在第四卷末尾主導的這段敘述就變得不再可靠。
[4] 參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.7)的記述。
[5] 這種溝被稱為mundus,據說是人間與地府的通道。城市的這種奠基儀式自埃特魯里亞傳來。
[6] Kovacs(1986)指出,在奧維德(以及許多古羅馬作家)的語彙里,原文的terrae指的是“世界”(或者說被羅馬征服的世界),而非羅馬自己的“土地”。羅馬雖然是大帝國,但在羅馬人心中永遠是urbs(城市)。
[7] 在羅馬早期,左邊才是吉利的方向,但古希臘文化(以右為吉)的傳入造成了混亂。
[8] 凱勒爾(Celer)的名字在拉丁語中是“快”的意思,顯然是奧維德的一種擬人化處理。
[9] 即羅慕路斯。
[10] 阿卡(Acca)即拉倫提婭,參考本書第三卷第56行的注釋。
[11] 據說雷穆斯埋在他看見飛鳥兆象的帕拉丁山上,他的墳地被稱為雷穆利亞(Remuria)。
[12] “你”和“愷撒”分別指羅馬和屋大維。
[13] 863-900行是4月23日(羅馬標記法為A IX KAL. MAI. FP VIN[ALIA]),前面的4月22日標記為H X KAL. MAI. N。這天是維納利亞節(Vinalia)。
[14] 在古羅馬,如果一位女人有意成為妓女,需要在市政官(aedilis)前公開宣布,所以妓女叫professa。從此,她將只能穿托加袍,所以也叫togata,不能再穿良家婦女穿的斯托拉袍,但也從此不再受通姦的懲罰。羅馬貴族和騎士階層的婦女是禁止進入這個行業的。
[15] 維納斯在這座神廟的名號是埃盧齊娜(Erycina),名字源於西西里島的埃盧克斯山(Eryx)。
[16] 克勞迪烏斯(M. Claudius Marcellus)奪下敘拉古的時間是公元前212年。阿瑞圖薩是敘拉古的一處泉水。
[17] 即羅馬城。
[18] 在埃涅阿斯到達拉提烏姆前,圖爾努斯(Turnus)已經是拉維尼婭(Lavinia)的未婚夫,後來拉維尼婭的父親拉提努斯決定與埃涅阿斯聯姻,將女兒許給了他,由此導致兩位男人的衝突。原文的Latiae Amatae指拉維尼婭的母親。
[19] 梅曾提烏斯(Mezentius)是埃特魯里亞國王,他和圖爾努斯一起對抗埃涅阿斯,這場戰爭是《埃涅阿斯紀》後六卷的主要內容。
[20] 魯圖裡亞人(Rutuli)的國王便是圖爾努斯。
[21] 維納利亞節(Vinalia)的名稱中包含拉丁語詞根-vin-(葡萄酒),所以也可譯成“美酒節”。
[22] 901-942行是4月25日(羅馬標記法為C VII KAL. MAI. NP ROB[IGALIA]),前面的4月24日標記為B VIII KAL. MAI. C。
[23] 犬星即Procyon(小犬座南河三)。
[24] 薩賓人的一個城鎮,在羅馬以東。
[25] “麥銹神”(Rubigo或者Robigo)是將麥鏽病擬人化而想象出的一位女神,她的節日叫“麥銹神節”(Robigalia),國王努瑪為了祈求莊稼平安,設立了這個節日。
[26] 麥鏽病會讓穀物出現紅銹狀的物質,並會迅速蔓延。
[27] 根據許基努斯(Hyginus)的神話版本,伊卡里俄斯(Icarius)其實應該是它主人的名字,這條狗應該叫邁拉(Maera),它主人被一群喝醉的牧人殺死後,它回到家裡拽着他女兒厄里戈涅(Erigone)的衣服到了現場。女兒因悲傷而死,邁拉也絕食而死,酒神憐憫他們,將伊卡里俄斯變成獵戶座,將女兒變成處女座(Virgo),將邁拉變成小犬星(Canicula)。
[28] 這顆星夏季和太陽一同升起,羅馬人認為它加劇了酷熱,所以一年中最熱的日子被稱為“小犬日”(dies Caniculares)。
[29] 943-954行是4月28日(羅馬標記法為F IV KAL. MAI. NP LVD. FLOR),前後的4月26日、27日和後面的29日、30日分別標記為D VI KAL. MAI. F、E V KAL. MAI. C、G III KAL. MAI. C LVDI和H PR. KAL. MAI. C LVDI。“阿薩剌科斯的遠親”指黎明女神的伴侶提托諾斯,阿薩剌科斯是提托諾斯的一位遠親,在嚴格意義上並不是奧維德所稱的“兄弟”(fratre)。原文中的Tithonia(提托諾斯的妻子)指奧羅拉。這天是花神節(Floralia)。
[30] 指花神芙洛拉(Flora)。
[31] 羅馬的大祭司按規矩應該住在維斯塔神廟旁邊的努瑪宮殿,屋大維繼任大祭司後,卻沒有搬家,而是將他在帕拉丁山上的宅邸里建了一座維斯塔神祠。神祠在4月28日敬獻,這一天也被宣布為公共節日。“一位親屬”指屋大維。
[32] 屋大維在帕拉丁山上建了阿波羅神廟,裡面有羅馬最大的公共圖書館。
[33] 元老院授權屋大維在宅邸前懸掛橡樹葉冠。
[34] 即阿波羅、維斯塔和屋大維。