Num tamen est vero propius, cum condita Roma est,
transferri iussos in nova tecta Lares
mutantesque domum tectis agrestibus ignem
et cessaturae subposuisse casae,
805 per flammas saluisse pecus, saluisse colonos?
quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo.
Ipse locum casus vati facit. Urbis origo
venit. Ades factis, magne Quirine, tuis!
Iam luerat poenas frater Numitoris, et omne
810 pastorum gemino sub duce volgus erat.
Contrahere agrestes et moenia ponere utrique
convenit: ambigitur moenia ponat uter.
‘Nil opus est’ dixit ‘certamine’ Romulus ‘ullo;
magna fides avium est, experiamur aves.’
815 Res placet. Alter init nemorosi saxa Palati,
alter Aventinum mane cacumen init.
Sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine; pacto
statur, et arbitrium Romulus urbis habet.
apta dies legitur qua moenia signet aratro.
820 sacra Palis suberant: inde movetur opus.
Fossa fit ad solidum, fruges iaciuntur in ima
et de vicino terra petita solo.
Fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara,
et novus accenso fungitur igne focus.
825 Inde premens stivam designat moenia sulco;
alba iugum niveo cum bove vacca tulit.
Vox fuit haec regis: ‘condenti, Iuppiter, urbem,
et genitor Mavors Vestaque mater, ades,
quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti.
830 auspicibus vobis hoc mihi surgat opus.
Longa sit huic aetas dominaeque potentia terrae,
sitque sub hac oriens occiduusque dies.’
Ille precabatur, tonitru dedit omina laevo
Iuppiter, et laevo fulmina missa polo.
835 Augurio laeti iaciunt fundamina cives,
et novus exiguo tempore murus erat.
Hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat,
‘sint’ que, ‘Celer, curae’ dixerat ‘ista tuae,
neve quis aut muros aut factam vomere fossam
840 transeat; audentem talia dede neci.’
Quod Remus ignorans humiles contemnere muros
coepit et ‘his populus’ dicere ‘tutus erit?’
Nec mora, transiluit. Rutro Celer occupat ausum;
ille premit duram sanguinulentus humum.
845 Haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas
devorat et clausum pectore volnus habet.
Flere palam non volt exemplaque fortia servat,
‘sic’ que ‘meos muros transeat hostis’ ait.
Dat tamen exsequias nec iam suspendere fletum
850 sustinet, et pietas dissimulata patet;
osculaque adplicuit posito suprema feretro
atque ait ‘invito frater adempte, vale!’
Arsurosque artus unxit. Fecere, quod ille,
Faustulus et maestas Acca soluta comas.
855 Tum iuvenem nondum facti flevere Quirites;
ultima plorato subdita flamma rogo est.
Urbs oritur (quis tunc hoc ulli credere posset?)
victorem terris impositura pedem.
Cuncta regas et sis magno sub Caesare semper,
860 saepe etiam plures nominis huius habe;
et quotiens steteris domito sublimis in orbe,
omnia sint umeris inferiora tuis.
Dicta Pales nobis, idem Vinalia dicam.
una tamen media est inter utramque dies.
865 Numina, volgares, Veneris celebrate, puellae:
multa professarum quaestibus apta Venus.
Poscite ture dato formam populique favorem,
poscite blanditias dignaque verba ioco,
cumque sua dominae date grata sisymbria myrto
870 tectaque composita iuncea vincla rosa.
Templa frequentari Collinae proxima portae
nunc decet, a Siculo nomina colle tenant;
utque Syracusas Arethusidas abstulit armis
Claudius et bello te quoque cepit, Eryx,
875 carmine vivacis Venus est translata Sibyllae,
inque suae stirpis maluit urbe coli.
Cur igitur Veneris festum Vinalia dicant
quaeritis, et quare sit Iovis ista dies?
Turnus an Aeneas Latiae gener esset Amatae
880 bellum erat: Etruscas Turnus adorat opes.
Clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis
et vel equo magnus vel pede maior erat;
quem Rutuli Turnusque suis adsciscere temptat
partibus. Haec contra dux ita Tuscus ait:
885 ‘Stat mihi non parvo virtus mea: volnera testor
armaque, quae sparsi sanguine saepe meo.
Qui petis auxilium, non grandia divide mecum
praemia, de lacubus proxima musta tuis.
Nulla mora est operae: vestrum est dare, vincere nostrum.
890 quam velit Aeneas ista negata mihi!’
Adnuerant Rutuli. Mezentius induit arma,
induit Aeneas adloquiturque Iovem:
‘hostica Tyrrheno vota est vindemia regi:
Iuppiter, e Latio palmite musta feres!’
895 Vota valent meliora. Cadit Mezentius ingens
atque indignanti pectore plangit humum.
Venerat Autumnus calcatis sordidus uvis:
redduntur merito debita vina Iovi.
Dicta dies hinc est Vinalia: Iuppiter illa
900 vindicat, et festis gaudet inesse suis.
Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit,
in medio cursu tempora veris erunt,
et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles,
signaque dant imbres, exoriturque Canis.
905 Hac mihi Nomento Romam cum luce redirem,
obstitit in media candida turba via.
Flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,
exta canis flammis, exta daturus ovis.
Protinus accessi, ritus ne nescius essem:
910 edidit haec flamen verba, Quirine, tuus:
‘Aspera Robigo, parcas Cerialibus herbis,
et tremat in summa leve cacumen humo.
Tu sata sideribus caeli nutrita secundi
crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.
915 Vis tua non levis est: quae tu frumenta notasti,
maestus in amissis illa colonus habet.
Nec venti tantum Cereri nocuere nec imbres,
nec sic marmoreo pallet adusta gelu,
quantum, si culmos Titan incalfacit udos:
920 tum[1] locus est irae, diva timenda, tuae.
Parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer
neve noce cultis: posse nocere sat est.
Nec teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,
quodque potest alios perdere, perde prior.
925 Utilius gladios et tela nocentia carpes:
nil opus est illis, otia mundus agit.
Sarcula nunc durusque bidens et vomer aduncus,
ruris opes, niteant; inquinet arma situs,
conatusque aliquis vagina ducere ferrum
930 adstrictum longa sentiat esse mora.
At tu ne viola Cererem, semperque colonus
absenti possit solvere vota tibi.’
Dixerat: a dextra villis mantele solutis
cumque meri patera turis acerra fuit.
935 Tura focis vinumque dedit fibrasque bidentis
turpiaque obscenae (vidimus) exta canis.
Tum mihi ‘cur detur sacris nova victim, quaeris?’
(quaesieram) ‘causam percipe’ flamen ait.
‘Est Canis, Icarium dicunt, quo sidere moto
940 tosta sitit tellus praecipiturque seges.
pro cane sidereo canis hic imponitur arae,
et, quare fiat, nil nisi nomen habet.’
Cum Phrygis Assaraci Tithonia fratre relicto
sustulit immenso ter iubar orbe suum,
945 mille venit variis florum dea nexa coronis:
scaena ioci morem liberioris habet.
Exit et in Maias sacrum Florale Kalendas:
tunc repetam, nunc me grandius urget opus.
Aufer, Vesta, diem! cognati Vesta recepta est
950 limine; sic iusti constituere patres.
Phoebus habet partem. Vestae pars altera cessit:
quod superest illis, tertius ipse tenet.
State Palatinae laurus, praetextaque quercu
stet domus: aeternos tres habet una deos.
[1] tum=tunc
或者更接近真实的缘由是,当罗马建城,
人们接到迁移拉里斯[1]的命令,
搬家之际,民众点燃了乡野的房屋,
因为觉得它们已经无用处,
805 牛羊、农夫全从火焰中腾跃而出?
罗马的生日庆典[2]仍延续此习俗。
吟唱罗马的起源是诗人渴盼的主题,[3]
奎里努斯,助我歌咏你功绩!
努米托尔的弟弟已遭受惩罚,所有
810 牧人都顺服这对孪生的领袖。
他们都同意将乡民聚集起来,建一座
城池,谁负责建城,却难议决。
罗慕路斯说,“无需争执,大家都相信
飞鸟,我们何不以飞鸟为凭?”
815 众人都赞同:一位去往帕拉丁的林岩,
一位在清晨登上阿文丁山巅。
雷穆斯连续看见六只鸟,罗慕路斯
十二只,因此遵约掌管城市[4]。
吉日已选定,他用犁头划出墙址,
820 帕莱斯圣礼将至,工程遂开始。
先挖一条沟[5],深达岩层,往沟底扔果蔬
和从周围野地取来的泥土,
待到沟已然填平,在上面造一座祭坛,
崭新的圣炉立刻燃起了火焰。
825 然后他按着犁柄,耕出城墙的基线,
雪白的公牛和母牛负轭向前。
国王大声祷告,“朱庇特,助我建此城,
还有马尔斯父神、维斯塔母神
和我应当呼求的众神,见证这一刻:
830 让我在你们庇佑下完成杰作,
让它长存于世间,主宰万邦的命运[6],
日升日落都越不出它的国境。”
说话之际,朱庇特在左方以雷霆回应,
抛下的闪电照亮左边[7]的天空。
835 民众为吉兆欣喜,迅速铺好了地基,
眨眼之间,崭新的城墙已崛起。
凯勒尔[8]督促进度,是罗慕路斯相邀,
告诉他,“请你掌管此事,可好?
别让任何人跃过城墙或犁挖的壕沟,
840 若有谁僭越,就让他留下尸首。”
雷穆斯并不知情,嘲笑低矮的城墙,
奚落道,“难道这就是民众的屏障?”
说完便纵身跃过:他被凯勒尔的铁铲
击杀,顿然扑地,倒在血泊间。
845 国王[9]知悉后,强行咽回心中的泪水,
将伤痛藏入自己紧闭的心扉,
他不愿当众流涕,要做坚强的榜样,
便说,“逾墙的敌人都如此下场!”
但他举行了葬礼,此时再也忍不住
850 哭泣,隐藏的亲情也终于流露。
棺材已然放下,他印上最后一吻,
“永别了,兄弟,可我多么不忍!”
然后为火葬的尸体抹香膏,福斯图卢斯
和披散头发的阿卡[10]也凄然如此。
855 于是奎里特斯人(尚未有此名)也悲悼
雷穆斯,伴着泪,柴堆终于被点着[11]。
一个城市崛起了(当时谁可能梦想?),
注定将胜利之足踏遍万邦:
愿你统治寰宇,愿伟大的恺撒[12]永远
860 统治你,愿皇室不断增添成员,
愿你永远在被征服的世界上昂首屹立,
你的双肩让一切国度仰视。
唱完帕莱斯的节日,该吟唱维纳利亚节[13],
但是两个节日有一天间歇。
865 分享身体的姑娘们,敬拜维纳斯这位神:
你们公开的交易[14]会蒙她垂青。
献上乳香,祈求美貌和大众的钟爱,
祈求诱惑的技巧、风趣的口才,
给你们的女神献上桃金娘和迷人的薄荷,
870 隐藏在玫瑰花环里的灯心草结。
此刻应聚集在毗邻科里纳城门的维纳斯
神庙,西西里的山给了它名字[15];
当克劳迪乌斯攻取阿瑞图萨的叙拉古[16],
埃卢克斯也被他武力征服,
875 遵照长命西比尔的谕旨,维纳斯从那里
迁至后裔的城市[17],更合适的圣地。
你问,维纳斯的节日为何叫维纳利亚节,
为何此日同时也属于朱庇特?
图尔努斯和埃涅阿斯为拉维尼娅
880 大战,前者求助于埃特鲁里亚[18]。
梅曾提乌斯[19]声名遐迩,悍勇难当,
马战已可畏,步战甚至更强;
鲁图里亚人[20]和图尔努斯试图拉拢他,
这位图斯坎国王如此回答:
885 “我为勇敢付出了不小的代价,伤疤
可作证,还有这经常染血的铠甲。
你寻求我的帮助,我只要微薄的报酬,
就是从你们的酒池分一口新酒。
我不会耽搁,付账归你们,杀敌归我,
890 埃涅阿斯多希望你们能拒绝!”
鲁图里亚人点头称善。他穿上甲胄,
埃涅阿斯也披甲,向朱庇特呼求:
“我的敌人允诺给图斯坎国王葡萄酒,
拉丁葡萄藤的汁液将为你存留!”
895 更美的祷告应验了。梅曾提乌斯轰然
倒下,高傲的胸膛撞击地面。
秋天已至,被碾压的葡萄染得红紫,
朱庇特收获了理当收获的祭礼,
所以此日叫“美酒节”[21],朱庇特宣称它是
900 自己的节日,并欣然参加典仪。
待到四月只余下六日的时候,春天[22]
覆盖的光阴便已经过去一半,
你寻找赫勒的白羊只是徒劳,雨季
已经显露征兆,犬星[23]亦升起。
905 此日,我从诺门顿[24]正向罗马回返,
却见一群白衣人挡在路中间,
原来是祭司赶往古老“麦锈神”[25]的圣地,
准备献上犬羊脏腑的燔祭。
我立刻凑近,唯恐仪式我不甚知晓。
910 奎里努斯的祭司如此祷告:
“严酷的麦锈神[26],饶过我们庄稼的叶苗,
允许顺滑的麦茎在风中轻摇。
求你让天空吉祥星照看的作物健硕
生长,直到适合镰刀的收割。
915 你的法力非等闲,麦谷若被你标记,
悲伤的农夫便只能无奈放弃。
无论大风还是淫雨对庄稼的逼迫,
白如大理石的冰霜残忍的咬啮,
都不如太阳炙烤潮湿的麦茎可畏,
920 这时你的怒火就大显神威。
求你发慈悲,让腐蚀的双手远离作物,
别伤害田地:有此能力便满足。
别拥抱柔嫩的庄稼,去拥抱坚硬的铁,
首先摧毁那些他物的摧毁者!
925 你去侵蚀伤人的刀枪,岂不更好?
它们无需有,世界在和平中逍遥。
现在应该让农具闪耀,结实的锄头、
钉耙、弯曲的犁;让武器生锈,
让试图从鞘中拔剑的人顿然发现,
930 因长久弃置,剑与鞘已黏成一片。
可是你不要侵犯谷物,让农夫永远能
向远离它们的你还愿致敬。”
祭司言毕,蓬松的毛巾搭在他右手,
面前摆着一炉乳香,一碗酒。
935 他将乳香、酒和绵羊的脏腑放上
祭坛,我还看见污犬的内脏。
祭司对我说,“为何用如此奇特的牺牲,
你问?其中的原委我讲给你听。
传说有条狗,名叫伊卡里俄斯[27],犬星
940 升起后,大地焦渴,庄稼欠收成[28],
这条狗代替犬星被人们送上祭坛,
它为何被杀,无非是名称使然。”
待到奥罗拉离开阿萨剌科斯的远亲[29],
三次照亮广阔无垠的凡尘,
945 女神[30]头戴千朵花编缀的冠冕登场,
舞台的风格变得热烈奔放,
芙洛拉的庆典一直延续到五月朔日,
那时我再谈,此刻有庄严的主题。
维斯塔,享受今天!一位亲属的宅邸
950 迎接她,这是元老院公正的决议[31]。
福玻斯获一份空间[32],维斯塔获得一份:
余下的一份则供君上栖身。
祝愿帕拉丁的月桂、装饰橡叶环的殿宇[33]
长存:三位永恒神[34]于此驻足。
[1] 拉里斯(Lares)这里指家神。关于拉里斯的分类,参考本书第二卷第615行的注释。
[2] 指帕里利亚节。
[3] 奥维德请求罗慕路斯现身,讲述罗马建城的故事,为了撇清手足相残的罪责,他只好杜撰了凯勒尔(Celer)这个角色作为替罪羊。这个版本与本书第二卷第143行的暗示相冲突,只能解释为罗慕路斯对事实的扭曲。既然如此,他在第四卷末尾主导的这段叙述就变得不再可靠。
[4] 参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.7)的记述。
[5] 这种沟被称为mundus,据说是人间与地府的通道。城市的这种奠基仪式自埃特鲁里亚传来。
[6] Kovacs(1986)指出,在奥维德(以及许多古罗马作家)的语汇里,原文的terrae指的是“世界”(或者说被罗马征服的世界),而非罗马自己的“土地”。罗马虽然是大帝国,但在罗马人心中永远是urbs(城市)。
[7] 在罗马早期,左边才是吉利的方向,但古希腊文化(以右为吉)的传入造成了混乱。
[8] 凯勒尔(Celer)的名字在拉丁语中是“快”的意思,显然是奥维德的一种拟人化处理。
[9] 即罗慕路斯。
[10] 阿卡(Acca)即拉伦提娅,参考本书第三卷第56行的注释。
[11] 据说雷穆斯埋在他看见飞鸟兆象的帕拉丁山上,他的坟地被称为雷穆利亚(Remuria)。
[12] “你”和“恺撒”分别指罗马和屋大维。
[13] 863-900行是4月23日(罗马标记法为A IX KAL. MAI. FP VIN[ALIA]),前面的4月22日标记为H X KAL. MAI. N。这天是维纳利亚节(Vinalia)。
[14] 在古罗马,如果一位女人有意成为妓女,需要在市政官(aedilis)前公开宣布,所以妓女叫professa。从此,她将只能穿托加袍,所以也叫togata,不能再穿良家妇女穿的斯托拉袍,但也从此不再受通奸的惩罚。罗马贵族和骑士阶层的妇女是禁止进入这个行业的。
[15] 维纳斯在这座神庙的名号是埃卢齐娜(Erycina),名字源于西西里岛的埃卢克斯山(Eryx)。
[16] 克劳迪乌斯(M. Claudius Marcellus)夺下叙拉古的时间是公元前212年。阿瑞图萨是叙拉古的一处泉水。
[17] 即罗马城。
[18] 在埃涅阿斯到达拉提乌姆前,图尔努斯(Turnus)已经是拉维尼娅(Lavinia)的未婚夫,后来拉维尼娅的父亲拉提努斯决定与埃涅阿斯联姻,将女儿许给了他,由此导致两位男人的冲突。原文的Latiae Amatae指拉维尼娅的母亲。
[19] 梅曾提乌斯(Mezentius)是埃特鲁里亚国王,他和图尔努斯一起对抗埃涅阿斯,这场战争是《埃涅阿斯纪》后六卷的主要内容。
[20] 鲁图里亚人(Rutuli)的国王便是图尔努斯。
[21] 维纳利亚节(Vinalia)的名称中包含拉丁语词根-vin-(葡萄酒),所以也可译成“美酒节”。
[22] 901-942行是4月25日(罗马标记法为C VII KAL. MAI. NP ROB[IGALIA]),前面的4月24日标记为B VIII KAL. MAI. C。
[23] 犬星即Procyon(小犬座南河三)。
[24] 萨宾人的一个城镇,在罗马以东。
[25] “麦锈神”(Rubigo或者Robigo)是将麦锈病拟人化而想象出的一位女神,她的节日叫“麦锈神节”(Robigalia),国王努玛为了祈求庄稼平安,设立了这个节日。
[26] 麦锈病会让谷物出现红锈状的物质,并会迅速蔓延。
[27] 根据许基努斯(Hyginus)的神话版本,伊卡里俄斯(Icarius)其实应该是它主人的名字,这条狗应该叫迈拉(Maera),它主人被一群喝醉的牧人杀死后,它回到家里拽着他女儿厄里戈涅(Erigone)的衣服到了现场。女儿因悲伤而死,迈拉也绝食而死,酒神怜悯他们,将伊卡里俄斯变成猎户座,将女儿变成处女座(Virgo),将迈拉变成小犬星(Canicula)。
[28] 这颗星夏季和太阳一同升起,罗马人认为它加剧了酷热,所以一年中最热的日子被称为“小犬日”(dies Caniculares)。
[29] 943-954行是4月28日(罗马标记法为F IV KAL. MAI. NP LVD. FLOR),前后的4月26日、27日和后面的29日、30日分别标记为D VI KAL. MAI. F、E V KAL. MAI. C、G III KAL. MAI. C LVDI和H PR. KAL. MAI. C LVDI。“阿萨剌科斯的远亲”指黎明女神的伴侣提托诺斯,阿萨剌科斯是提托诺斯的一位远亲,在严格意义上并不是奥维德所称的“兄弟”(fratre)。原文中的Tithonia(提托诺斯的妻子)指奥罗拉。这天是花神节(Floralia)。
[30] 指花神芙洛拉(Flora)。
[31] 罗马的大祭司按规矩应该住在维斯塔神庙旁边的努玛宫殿,屋大维继任大祭司后,却没有搬家,而是将他在帕拉丁山上的宅邸里建了一座维斯塔神祠。神祠在4月28日敬献,这一天也被宣布为公共节日。“一位亲属”指屋大维。
[32] 屋大维在帕拉丁山上建了阿波罗神庙,里面有罗马最大的公共图书馆。
[33] 元老院授权屋大维在宅邸前悬挂橡树叶冠。
[34] 即阿波罗、维斯塔和屋大维。