sed si forte tibi non est mutabile pectus,
statque semel iuncti rumpere vincla tori,
hoc quoque temptemus, siquidem ieiuna remansit;
si minus, inferni coniugis uxor erit.’
605 Tartara iussus adit sumptis Caducifer alis
speque redit citius visaque certa refert:
‘rapta tribus’ dixit ‘solvit ieiunia granis,
Punica quae lento cortice poma tegunt.’
Non secus indoluit quam si modo rapta fuisset,
610 maesta parens, longa vixque refecta mora est,
atque ita ‘nec nobis caelum est habitabile’ dixit;
‘Taenaria recipi me quoque valle iube.’
Et factura fuit, pactus nisi Iuppiter esset,
bis tribus ut caelo mensibus illa foret.
615 Tum demum voltumque Ceres animumque recepit
imposuitque suae spicea serta comae;
largaque provenit cessatis messis in arvis,
et vix congestas area cepit opes.
Alba decent Cererem: vestes Cerialibus albas
620 sumite; nunc pulli velleris usus abest.
Occupat Apriles Idus cognomine Victor
Iuppiter: hac illi sunt data templa die.
Hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro
atria Libertas coepit habere sua.
625 Luce secutura tutos pete, navita, portus:
ventus ab occasu grandine mixtus erit.
scilicet[1] ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar
grandine militia perculit arma sua.
Tertia post Veneris cum lux surrexerit Idus,
630 pontifices, forda sacra litate bove.
Forda ferens bos est fecundaque dicta ferendo:
hinc etiam fetus nomen habere putant.
Nunc gravidum pecus est, gravidae quoque semine terrae:
Telluri plenae victima plena datur.
635 Pars cadit arce Iovis, ter denas curia vaccas
accipit et largo sparsa cruore madet.
ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri
sectaque fumosis exta dedere focis,
igne cremat vitulos quae natu maxima Virgo est,
640 luce Palis populos purget ut ille cinis.
Rege Numa, fructu non respondente labori,
inrita decepti vota colentis erant.
Nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus,
nunc ager assidua luxuriabat aqua:
645 saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis,
et levis obsesso stabat avena solo,
et pecus ante diem partus edebat acerbos,
agnaque nascendo saepe necabat ovem.
Silva vetus nullaque diu violata securi
650 stabat, Maenalio sacra relicta deo:
ille dabat tacitis animo responsa quieto
noctibus. Hic geminas rex Numa mactat oves.
Prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno:
sternitur in duro vellus utrumque solo.
655 Bis caput intonsum fontana spargitur unda,
bis sua faginea tempora fronde premit.
Usus abest Veneris, nec fas animalia mensis
ponere, nec digitis anulus ullus inest.
Veste rudi tectus supra nova vellera corpus
660 ponit, adorato per sua verba deo.
Interea placidam redimita papavere frontem
Nox venit, et secum somnia nigra trahit.
Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro
edidit a dextro talia verba toro:
665 ‘Morte boum tibi, rex, Tellus placanda duarum:
det sacris animas una iuvenca duas.’
excutitur terrore quies: Numa visa revolvit
et secum ambages caecaque iussa refert.
Expedit errantem nemori gratissima coniunx
670 et dixit ‘gravidae posceris exta bovis.’
Exta bovis gravidae dantur; fecundior annus
provenit, et fructum terra pecusque ferunt.
Hanc quondam Cytherea diem properantius ire
iussit et admissos praecipitavit equos,
675 ut titulum imperii cum primum luce sequenti
Augusto iuveni prospera bella darent.
Sed iam praeteritas quartus tibi Lucifer Idus
respicit; hac Hyades Dorida nocte tenent.
Tertia post Hyadas cum lux erit orta remotas
600 carcere partitos Circus habebit equos.
Cur igitur missae vinctis ardentia taedis
terga ferant volpes, causa docenda mihi est.
Frigida Carseolis nec olivis apta ferendis
terra, sed ad segetes ingeniosus ager;
685 hac ego Paelignos, natalia rura, petebam,
parva, sed assiduis obvia semper aquis.
Hospitis antiqui solitas intravimus aedes;
dempserat emeritis iam iuga Phoebus equis.
Is mihi multa quidem, sed et haec narrare solebat,
690 unde meum praesens instrueretur opus:
‘hoc’ ait ‘in campo’ (campumque ostendit) ‘habebat
rus breve cum duro parca colona viro.
Ille suam peragebat humum, sive usus aratri
seu curvae falcis, sive bidentis erat.
695 Haec modo verrebat stantem tibicine villam,
nunc matris plumis ova fovenda dabat,
aut virides malvas aut fungos colligit albos
aut humilem grato calfacit igne focum.
Et tamen assiduis exercet bracchia telis
700 adversusque minas frigoris arma parat,
[1] scilicet=sit licet
但如果你的意志不可動搖,決心
斬斷靠一次結合連接的婚姻,
我們也可以嘗試,倘若她一直禁食[1];
但若違規,就只能在地府為妻。”
605 墨丘利接受命令,展翅飛向幽冥,
比預想早回,他彙報目睹的確證:
“被劫的少女已經破戒,石榴糙皮
隱藏的食物,她已經吃了三粒。”
母親萬分痛苦,彷彿女兒在眼前
610 再次被搶,陷入長久的茫然。
最後她說,“天界不再是我的家園,
請給我進入泰那羅山谷[2]的特權。”
她本會如此做,若非朱庇特做出承諾:
女兒每年在天界可以住六個月。
615 刻瑞斯終於恢復原來的心境和容顏,
在自己發間戴上金黃的麥穗環:
萎頓的土地重新長出茂盛的莊稼,
豐登的收成打穀場難以容納。
白色是穀神最愛,穀神節請穿白裳,
620 此時深色的羊毛應棄置一旁。
四月望日屬於朱庇特,名號是“勝利者”[3],
這天他曾經收穫神廟一座[4]。
我若沒記錯,“自由”女神[5]此日也進駐
無愧於羅馬民族榮光的殿宇。
625 此後一天,水手們,請尋求港口的懷抱[6]:
大風將從西刮來,伴着冰雹。
儘管如此,愷撒就是在此日的雨雹中
擊潰敵軍,因穆提納之戰稱雄[7]。
待到維納斯望日之後的第三個白晝[8],
630 大祭司,請敬獻一頭懷孕的牛。
孕牛名稱“福爾達”源自“福洛”(有身),
“福圖斯”(胎兒)也是同一個詞根。[9]
這時節牲畜已懷孕,泥土中撒滿種子,
豐饒的大地需要豐饒的祭禮。
635 有些在朱庇特的堡壘宰殺,庫利亞會堂[10]
獲得三十頭母牛,血遍地流淌。
可是當祭司助手從子宮掏出牛犢,
在聖壇青煙中獻上切好的臟腑,
最年長貞女將焚燒牛胎,好讓灰燼
640 在敬拜帕萊斯之日凈化眾民[11]。
努瑪[12]做王時,農夫辛勤耕耘換不回
豐收,美好的願望一再破碎,
有時凜冽的北風肆虐,終年大旱,
有時淫雨不絕,田野成泥潭;
645 莊稼的初秧常給主人一場空歡喜,
輕賤的燕麥[13]蔓延,讓土壤窒息;
時日未到,母牛就產下未熟的牛犢,
分娩時,母羊卻因羊羔亡故。
有一片古老的樹林,長久未經受斧鉞,
650 是留給邁納盧斯之神[14]的聖所,
他常在靜夜裡回答寧謐心靈的問詢。
努瑪在此宰殺兩隻羊做祭品,
一隻獻給牧神,一隻給溫柔的睡神[15],
兩張羊皮在堅硬的地面鋪陳。
655 他兩次給自己披散的長髮灑上清泉,
兩次在鬢角戴上山毛櫸葉冠。
暫時遠離情愛的歡愉,餐桌禁止
一切葷腥,手上也不佩戒指,
按照規矩向牧神禱告後,他身披
660 粗布衣服,新剝的羊皮為枕席。
此時,溫柔的額頭纏着罌粟,夜神
已至,幽暗的群夢緊隨其身;
牧神也到場,堅硬的羊蹄踏着羊皮,
在努瑪右邊[16]說出這樣的言辭:
665 “國王,你必須殺死兩頭牛安撫大地,
一頭牛獻出兩條命才可祭祀。”
努瑪驚恐地醒來,思量夢中的神跡,
揣度這陰森的命令有何隱意。
聖林鐘愛的仙女王后為他解了憂[17],
670 說道,“神要你宰殺懷孕的母牛。”
於是他遵囑祭獻了孕牛的內臟,果然
靈驗,大地和牲畜都迎來豐產。
維納斯[18]也曾吩咐這一日加速運行,
催促駿馬撒開蹄,縱情飛騁,
675 好讓第二天早些到,年輕的奧古斯都
早些因大捷獲贈“統帥”[19]的榮譽。
可是當你迎來望日後第四顆晨星[20],
畢星團在夜裡就會進入海境[21]。
它們沉沒後,待到天空第三次破曉[22],
680 賽車場的馬車將列隊等待起跑[23]。
這裡我必須解釋,人們為何要放出
狐狸,背上綁着燃燒的松木。
卡爾塞奧里[24]的氣候寒涼,不適合種植
橄欖,卻是出產穀物的寶地。
685 我正由此去往佩利尼部族的居所,
就是我家鄉,很小,但溪河眾多。
我在一位熟悉的老友家投宿,此時
福玻斯已經解開疲憊的騏驥。
他常給我講許多事情,但眼下這件
690 可以納入我正撰寫的詩篇。
“那邊平原上,一位節儉的農婦(他邊指
邊說)和堅忍的丈夫有小片土地。
無論扶犁耕田,還是拿鋤頭鬆土,
持鐮刀割草,他都不以為苦。
695 她時而打掃農舍(幾乎隨時要倒塌),
時而將待孵的蛋放母禽翅下,
時而採集綠色的錦葵、白色的蘑菇,
或者撥旺他們寒傖的火爐,
但她仍擠出時間在織機前奮力幹活,
700 提前防備寒冷冬天的威脅。
[1] 西方古代的詩人稱,冥府有一個規矩,如果在那裡進食,就再不能離開。在託名荷馬的《獻給德墨忒耳的頌歌》里,普魯託故意引誘珀爾塞福涅吃石榴籽,以便自己能施行這條法律。
[2] 泰那羅(Taenarus)是在伯羅奔尼撒半島最南端,古代傳說山谷里的一個洞口是地府入口。這裡刻瑞斯的意思是她不願留在天國,寧可和女兒一起在冥界。
[3] 621-624行是4月13日(羅馬標記法為G EID. APR. NP LVDI)。
[4] 公元前295年,Q. Fabius Maximus敬獻了一座名為“勝利者朱庇特”(Iuppiter Victor)的神廟。
[5] 在第二次布匿戰爭期間,格拉古兄弟的父親曾在阿文丁山上向“自由”女神(Libertas)敬獻了一座神廟,名為Atrium Libertatis。
[6] 625-628行是4月14日(羅馬標記法為H XVIII KAL. MAI. N LVDI)。
[7] 穆提納(Mutina)之戰發生在公元前43年,屋大維和兩位執政官一起與安東尼對陣,最終安東尼戰敗,但因為兩位執政官都陣亡,屋大維得以獨享勝利的榮光和果實。
[8] 625-676行是4月15日(羅馬標記法為A XVII KAL. MAI. NP FORD[ICIDIA] LVDI),這天是“孕牛節”(Fordicidia)。
[9] 奧維德聲稱,“孕牛”(forda,這裡音譯為“福爾達”)和“胎兒”(fetus,這裡音譯為“福圖斯”)的詞源都是動詞fero(意為“懷孕”,這裡音譯為“福洛”)。
[10] “朱庇特的堡壘”指卡皮托山頂的朱庇特神廟。“庫利亞會堂”(curia)單數代表複數。
[11] “敬拜帕萊斯(Pales)之日”指帕里利亞節(Parilia),詳見本卷第721行開始的記述。
[12] 羅馬第二任國王。
[13] 羅馬人將燕麥視為有害的雜草。
[14] “邁納盧斯(Maenalus)之神”指潘神,因為潘來自阿卡迪亞,而邁納盧斯是阿卡迪亞的山脈。
[15] 牧神(Faunus)等同於潘神,睡神(Somnus)掌管夜晚。
[16] 按照希臘傳統,右邊是吉利的方向。
[17] “仙女王后”指埃革里婭(Egeria)。
[18] 因為維納斯是尤利亞家族的祖先,自然要幫助自己的家族。
[19] 公元前29年4月16日,元老院授予屋大維“統帥”(Imperator)的稱號,他一生共21次獲得這個稱號。在奧古斯都時代,這個詞還沒有獲得“皇帝”的含義,只是對軍事成就的一種褒獎。
[20] 677-678行是4月16日(羅馬標記法為B XVI KAL. MAI. N LVDI)。
[21] “進入海境”對應的原文意思是“拜訪多麗絲”,多麗絲(Doris)是大洋神俄刻阿諾斯的女兒,涅柔斯(Nereus)的妻子,海洋仙女的母親,這裡代表海。
[22] 679-712行是4月19日(羅馬標記法為E XIII KAL. MAI. NP CER[IALIA] LVD. IN. CIR),前面的4月17日和18日分別標記為C XV KAL. MAI. N LVDI和D XIV KAL. MAI. N LVDI。
[23] 這行的carcere(主格carcer)不是“監獄”,而是賽馬在比賽前等待的地方,前面有一根繩攔住它們,繩子放下它們才能起跑。
[24] 卡爾塞奧里(Carseoli)是在阿尼奧河附近的一個城鎮。