sed si forte tibi non est mutabile pectus,
statque semel iuncti rumpere vincla tori,
hoc quoque temptemus, siquidem ieiuna remansit;
si minus, inferni coniugis uxor erit.’
605 Tartara iussus adit sumptis Caducifer alis
speque redit citius visaque certa refert:
‘rapta tribus’ dixit ‘solvit ieiunia granis,
Punica quae lento cortice poma tegunt.’
Non secus indoluit quam si modo rapta fuisset,
610 maesta parens, longa vixque refecta mora est,
atque ita ‘nec nobis caelum est habitabile’ dixit;
‘Taenaria recipi me quoque valle iube.’
Et factura fuit, pactus nisi Iuppiter esset,
bis tribus ut caelo mensibus illa foret.
615 Tum demum voltumque Ceres animumque recepit
imposuitque suae spicea serta comae;
largaque provenit cessatis messis in arvis,
et vix congestas area cepit opes.
Alba decent Cererem: vestes Cerialibus albas
620 sumite; nunc pulli velleris usus abest.
Occupat Apriles Idus cognomine Victor
Iuppiter: hac illi sunt data templa die.
Hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro
atria Libertas coepit habere sua.
625 Luce secutura tutos pete, navita, portus:
ventus ab occasu grandine mixtus erit.
scilicet[1] ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar
grandine militia perculit arma sua.
Tertia post Veneris cum lux surrexerit Idus,
630 pontifices, forda sacra litate bove.
Forda ferens bos est fecundaque dicta ferendo:
hinc etiam fetus nomen habere putant.
Nunc gravidum pecus est, gravidae quoque semine terrae:
Telluri plenae victima plena datur.
635 Pars cadit arce Iovis, ter denas curia vaccas
accipit et largo sparsa cruore madet.
ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri
sectaque fumosis exta dedere focis,
igne cremat vitulos quae natu maxima Virgo est,
640 luce Palis populos purget ut ille cinis.
Rege Numa, fructu non respondente labori,
inrita decepti vota colentis erant.
Nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus,
nunc ager assidua luxuriabat aqua:
645 saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis,
et levis obsesso stabat avena solo,
et pecus ante diem partus edebat acerbos,
agnaque nascendo saepe necabat ovem.
Silva vetus nullaque diu violata securi
650 stabat, Maenalio sacra relicta deo:
ille dabat tacitis animo responsa quieto
noctibus. Hic geminas rex Numa mactat oves.
Prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno:
sternitur in duro vellus utrumque solo.
655 Bis caput intonsum fontana spargitur unda,
bis sua faginea tempora fronde premit.
Usus abest Veneris, nec fas animalia mensis
ponere, nec digitis anulus ullus inest.
Veste rudi tectus supra nova vellera corpus
660 ponit, adorato per sua verba deo.
Interea placidam redimita papavere frontem
Nox venit, et secum somnia nigra trahit.
Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro
edidit a dextro talia verba toro:
665 ‘Morte boum tibi, rex, Tellus placanda duarum:
det sacris animas una iuvenca duas.’
excutitur terrore quies: Numa visa revolvit
et secum ambages caecaque iussa refert.
Expedit errantem nemori gratissima coniunx
670 et dixit ‘gravidae posceris exta bovis.’
Exta bovis gravidae dantur; fecundior annus
provenit, et fructum terra pecusque ferunt.
Hanc quondam Cytherea diem properantius ire
iussit et admissos praecipitavit equos,
675 ut titulum imperii cum primum luce sequenti
Augusto iuveni prospera bella darent.
Sed iam praeteritas quartus tibi Lucifer Idus
respicit; hac Hyades Dorida nocte tenent.
Tertia post Hyadas cum lux erit orta remotas
600 carcere partitos Circus habebit equos.
Cur igitur missae vinctis ardentia taedis
terga ferant volpes, causa docenda mihi est.
Frigida Carseolis nec olivis apta ferendis
terra, sed ad segetes ingeniosus ager;
685 hac ego Paelignos, natalia rura, petebam,
parva, sed assiduis obvia semper aquis.
Hospitis antiqui solitas intravimus aedes;
dempserat emeritis iam iuga Phoebus equis.
Is mihi multa quidem, sed et haec narrare solebat,
690 unde meum praesens instrueretur opus:
‘hoc’ ait ‘in campo’ (campumque ostendit) ‘habebat
rus breve cum duro parca colona viro.
Ille suam peragebat humum, sive usus aratri
seu curvae falcis, sive bidentis erat.
695 Haec modo verrebat stantem tibicine villam,
nunc matris plumis ova fovenda dabat,
aut virides malvas aut fungos colligit albos
aut humilem grato calfacit igne focum.
Et tamen assiduis exercet bracchia telis
700 adversusque minas frigoris arma parat,
[1] scilicet=sit licet
但如果你的意志不可动摇,决心
斩断靠一次结合连接的婚姻,
我们也可以尝试,倘若她一直禁食[1];
但若违规,就只能在地府为妻。”
605 墨丘利接受命令,展翅飞向幽冥,
比预想早回,他汇报目睹的确证:
“被劫的少女已经破戒,石榴糙皮
隐藏的食物,她已经吃了三粒。”
母亲万分痛苦,仿佛女儿在眼前
610 再次被抢,陷入长久的茫然。
最后她说,“天界不再是我的家园,
请给我进入泰那罗山谷[2]的特权。”
她本会如此做,若非朱庇特做出承诺:
女儿每年在天界可以住六个月。
615 刻瑞斯终于恢复原来的心境和容颜,
在自己发间戴上金黄的麦穗环:
萎顿的土地重新长出茂盛的庄稼,
丰登的收成打谷场难以容纳。
白色是谷神最爱,谷神节请穿白裳,
620 此时深色的羊毛应弃置一旁。
四月望日属于朱庇特,名号是“胜利者”[3],
这天他曾经收获神庙一座[4]。
我若没记错,“自由”女神[5]此日也进驻
无愧于罗马民族荣光的殿宇。
625 此后一天,水手们,请寻求港口的怀抱[6]:
大风将从西刮来,伴着冰雹。
尽管如此,恺撒就是在此日的雨雹中
击溃敌军,因穆提纳之战称雄[7]。
待到维纳斯望日之后的第三个白昼[8],
630 大祭司,请敬献一头怀孕的牛。
孕牛名称“福尔达”源自“福洛”(有身),
“福图斯”(胎儿)也是同一个词根。[9]
这时节牲畜已怀孕,泥土中撒满种子,
丰饶的大地需要丰饶的祭礼。
635 有些在朱庇特的堡垒宰杀,库利亚会堂[10]
获得三十头母牛,血遍地流淌。
可是当祭司助手从子宫掏出牛犊,
在圣坛青烟中献上切好的脏腑,
最年长贞女将焚烧牛胎,好让灰烬
640 在敬拜帕莱斯之日净化众民[11]。
努玛[12]做王时,农夫辛勤耕耘换不回
丰收,美好的愿望一再破碎,
有时凛冽的北风肆虐,终年大旱,
有时淫雨不绝,田野成泥潭;
645 庄稼的初秧常给主人一场空欢喜,
轻贱的燕麦[13]蔓延,让土壤窒息;
时日未到,母牛就产下未熟的牛犊,
分娩时,母羊却因羊羔亡故。
有一片古老的树林,长久未经受斧钺,
650 是留给迈纳卢斯之神[14]的圣所,
他常在静夜里回答宁谧心灵的问询。
努玛在此宰杀两只羊做祭品,
一只献给牧神,一只给温柔的睡神[15],
两张羊皮在坚硬的地面铺陈。
655 他两次给自己披散的长发洒上清泉,
两次在鬓角戴上山毛榉叶冠。
暂时远离情爱的欢愉,餐桌禁止
一切荤腥,手上也不佩戒指,
按照规矩向牧神祷告后,他身披
660 粗布衣服,新剥的羊皮为枕席。
此时,温柔的额头缠着罂粟,夜神
已至,幽暗的群梦紧随其身;
牧神也到场,坚硬的羊蹄踏着羊皮,
在努玛右边[16]说出这样的言辞:
665 “国王,你必须杀死两头牛安抚大地,
一头牛献出两条命才可祭祀。”
努玛惊恐地醒来,思量梦中的神迹,
揣度这阴森的命令有何隐意。
圣林钟爱的仙女王后为他解了忧[17],
670 说道,“神要你宰杀怀孕的母牛。”
于是他遵嘱祭献了孕牛的内脏,果然
灵验,大地和牲畜都迎来丰产。
维纳斯[18]也曾吩咐这一日加速运行,
催促骏马撒开蹄,纵情飞骋,
675 好让第二天早些到,年轻的奥古斯都
早些因大捷获赠“统帅”[19]的荣誉。
可是当你迎来望日后第四颗晨星[20],
毕星团在夜里就会进入海境[21]。
它们沉没后,待到天空第三次破晓[22],
680 赛车场的马车将列队等待起跑[23]。
这里我必须解释,人们为何要放出
狐狸,背上绑着燃烧的松木。
卡尔塞奥里[24]的气候寒凉,不适合种植
橄榄,却是出产谷物的宝地。
685 我正由此去往佩利尼部族的居所,
就是我家乡,很小,但溪河众多。
我在一位熟悉的老友家投宿,此时
福玻斯已经解开疲惫的骐骥。
他常给我讲许多事情,但眼下这件
690 可以纳入我正撰写的诗篇。
“那边平原上,一位节俭的农妇(他边指
边说)和坚忍的丈夫有小片土地。
无论扶犁耕田,还是拿锄头松土,
持镰刀割草,他都不以为苦。
695 她时而打扫农舍(几乎随时要倒塌),
时而将待孵的蛋放母禽翅下,
时而采集绿色的锦葵、白色的蘑菇,
或者拨旺他们寒伧的火炉,
但她仍挤出时间在织机前奋力干活,
700 提前防备寒冷冬天的威胁。
[1] 西方古代的诗人称,冥府有一个规矩,如果在那里进食,就再不能离开。在托名荷马的《献给德墨忒耳的颂歌》里,普鲁托故意引诱珀尔塞福涅吃石榴籽,以便自己能施行这条法律。
[2] 泰那罗(Taenarus)是在伯罗奔尼撒半岛最南端,古代传说山谷里的一个洞口是地府入口。这里刻瑞斯的意思是她不愿留在天国,宁可和女儿一起在冥界。
[3] 621-624行是4月13日(罗马标记法为G EID. APR. NP LVDI)。
[4] 公元前295年,Q. Fabius Maximus敬献了一座名为“胜利者朱庇特”(Iuppiter Victor)的神庙。
[5] 在第二次布匿战争期间,格拉古兄弟的父亲曾在阿文丁山上向“自由”女神(Libertas)敬献了一座神庙,名为Atrium Libertatis。
[6] 625-628行是4月14日(罗马标记法为H XVIII KAL. MAI. N LVDI)。
[7] 穆提纳(Mutina)之战发生在公元前43年,屋大维和两位执政官一起与安东尼对阵,最终安东尼战败,但因为两位执政官都阵亡,屋大维得以独享胜利的荣光和果实。
[8] 625-676行是4月15日(罗马标记法为A XVII KAL. MAI. NP FORD[ICIDIA] LVDI),这天是“孕牛节”(Fordicidia)。
[9] 奥维德声称,“孕牛”(forda,这里音译为“福尔达”)和“胎儿”(fetus,这里音译为“福图斯”)的词源都是动词fero(意为“怀孕”,这里音译为“福洛”)。
[10] “朱庇特的堡垒”指卡皮托山顶的朱庇特神庙。“库利亚会堂”(curia)单数代表复数。
[11] “敬拜帕莱斯(Pales)之日”指帕里利亚节(Parilia),详见本卷第721行开始的记述。
[12] 罗马第二任国王。
[13] 罗马人将燕麦视为有害的杂草。
[14] “迈纳卢斯(Maenalus)之神”指潘神,因为潘来自阿卡迪亚,而迈纳卢斯是阿卡迪亚的山脉。
[15] 牧神(Faunus)等同于潘神,睡神(Somnus)掌管夜晚。
[16] 按照希腊传统,右边是吉利的方向。
[17] “仙女王后”指埃革里娅(Egeria)。
[18] 因为维纳斯是尤利亚家族的祖先,自然要帮助自己的家族。
[19] 公元前29年4月16日,元老院授予屋大维“统帅”(Imperator)的称号,他一生共21次获得这个称号。在奥古斯都时代,这个词还没有获得“皇帝”的含义,只是对军事成就的一种褒奖。
[20] 677-678行是4月16日(罗马标记法为B XVI KAL. MAI. N LVDI)。
[21] “进入海境”对应的原文意思是“拜访多丽丝”,多丽丝(Doris)是大洋神俄刻阿诺斯的女儿,涅柔斯(Nereus)的妻子,海洋仙女的母亲,这里代表海。
[22] 679-712行是4月19日(罗马标记法为E XIII KAL. MAI. NP CER[IALIA] LVD. IN. CIR),前面的4月17日和18日分别标记为C XV KAL. MAI. N LVDI和D XIV KAL. MAI. N LVDI。
[23] 这行的carcere(主格carcer)不是“监狱”,而是赛马在比赛前等待的地方,前面有一根绳拦住它们,绳子放下它们才能起跑。
[24] 卡尔塞奥里(Carseoli)是在阿尼奥河附近的一个城镇。