Saepe Rhea questa est, totiens fecunda nec umquam
mater, et indoluit fertilitate sua.
Iuppiter ortus erat (pro magno teste vetustas
creditur; acceptam parce movere fidem):
205 veste latens saxum caelesti gutture sedit:
sic genitor fatis decipiendus erat.
Ardua iamdudum resonat tinnitibus Ide,
tutus ut infanti vagiat ore puer.
Pars clipeos sudibus[1], galeas pars tundit inanes:
210 hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus.
Res latuit, priscique manent imitamina facti;
aera deae comites raucaque terga movent.
Cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant;
tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.’
215 Desierat. Coepi: ‘cur huic genus acre leonum
praebent insolitas ad iuga curva iubas?’
Desieram. Coepit: ‘feritas mollita per illam
creditur; id curru testificata suo est.’
‘At cur turrifera caput est onerata corona?
220 an primis turres urbibus illa dedit?’
Adnuit. ‘unde venit’ dixi ‘sua membra secandi
impetus?’ ut tacui, Pieris orsa loqui:
‘Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis
turrigeram casto vinxit amore deam.
225 Hunc sibi servari voluit, sua templa tueri,
et dixit “semper fac puer esse velis.”
Ille fidem iussis dedit et “si mentiar,” inquit
“ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi.”
Fallit et in nympha Sagaritide desinit esse
230 quod fuit: hinc poenas exigit ira deae.
Naida volneribus succidit in arbore factis,
illa perit: fatum Naidos arbor erat.
Hic furit, et credens thalami procumbere tectum
effugit, et cursu Dindyma summa petit
235 et modo “tolle faces!” “remove” modo “verbera!” clamat;
saepe Palaestinas[2] iurat adesse deas.
Ille etiam saxo corpus laniavit acuto,
longaque in immundo pulvere tracta coma est,
voxque fuit “merui! meritas do sanguine poenas.
240 a! pereant partes quae nocuere mihi!
a! pereant” dicebat adhuc, onus inguinis aufert,
nullaque sunt subito signa relicta viri.
Venit in exemplum furor hic, mollesque ministri
caedunt iactatis vilia membra comis.’
245 Talibus Aoniae facunda voce Camenae
reddita quaesiti causa furoris erat.
‘Hoc quoque, dux operis, moneas precor, unde petita
venerit. An nostra semper in urbe fuit?’
‘Dindymon et Cybelen et amoenam fontibus Iden
250 semper et Iliacas Mater amavit opes:
cum Troiam Aeneas Italos portaret in agros,
est dea sacriferas paene secuta rates,
sed nondum fatis Latio sua numina posci
senserat, adsuetis substiteratque locis.
255 Post, ut Roma potens opibus iam saecula quinque
vidit et edomito sustulit orbe caput,
carminis Euboici fatalia verba sacerdos
inspicit; inspectum tale fuisse ferunt:
“mater abest: matrem iubeo, Romane, requiras.
260 Cum veniet, casta est accipienda manu.”
Obscurae sortis patres ambagibus errant,
quaeve parens absit, quove petenda loco.
Consulitur Paean, “divum” que “arcessite Matrem,”
Inquit “in Idaeo est invenienda iugo.”
265 Mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat
Attalus: Ausoniis rem negat ille viris.
Mira canam. Longo tremuit cum murmure tellus,
et sic est adytis diva locuta suis:
“Ipsa peti volui, ne sit mora, mitte volentem.
270 dignus Roma locus quo deus omnis eat.”
Ille soni terrore pavens “proficiscere,” dixit
“nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos.”
Protinus innumerae caedunt pineta secures
illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat:
275 mille manus coeunt, et picta coloribus ustis
caelestum Matrem concava puppis habet.
Illa sui per aquas fertur tutissima nati
longaque Phrixeae stagna sororis adit
Rhoeteumque capax Sigeaque litora transit
280 et Tenedum et veteres Eetionis opes.
Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta,
quaeque Carysteis frangitur unda vadis.
Transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas
Icarus et vastae nomina fecit aquae.
285 Tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas
deserit et Veneris sacra Cythera petit.
Hinc mare Trinacrium, candens ubi tinguere ferrum
Brontes et Steropes Acmonidesque solent,
aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris
290 respicit a remis, Ausoniamque tenet.
Ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum
dividit et campo liberiore natat:
omnis eques mixtaque gravis cum plebe senatus
obvius ad Tusci fluminis ora venit.
295 Procedunt pariter matres nataeque nurusque
quaeque colunt sanctos virginitate focos.
Sedula fune viri contento bracchia lassant:
vix subit adversas hospita navis aquas.
Sicca diu fuerat tellus, sitis usserat herbas:
300 sedit limoso pressa carina vado.
瑞婭時常哀嘆,一再懷孕,卻從未
做母親,如此的多產徒增傷悲。
這時朱庇特誕生了(古代的證詞自當
尊重,別貿然撼動公認的信仰):
205 衣衫包裹的石塊沉入了天神的喉嚨,
大能的父親就如此被命運愚弄。
險峻的伊達山立刻響起震耳的喧囂,
好讓嬰孩平安無憂地哭鬧。
有人敲擊盾牌,有人拍打空頭盔,
210 舞蹈的侍從和祭司[1]都全力掩蓋。
秘密未泄露,如今乃模仿古代之事,
女神的追隨者仍敲打銅和牛皮,
頭盔換成銅鈸,盾牌換成皮手鼓,
骨笛如昔日,吹佛里吉亞的旋律。”
215 她說完,我問,“兇猛的獅子從不肯負軛[2],
卻因她改變習性,這是為何?”
她答,“人們相信,她馴服了獅子的野性,
你看,她的獅車就是證明。”
“可是她頭上的冠冕為何是塔狀[3]?難道
220 最早城市的高塔是這位神所造?”
她點頭。我又問,“他們閹割自己的瘋狂
從何而來?”厄拉托[4]如此對我講:
“森林裡有位俊美的佛里吉亞男孩
阿蒂斯[5],激起了女神純潔的愛。
225 她希望永遠留住他,為她守護神廟,
便說,‘你一定要始終潔身自好。’
阿蒂斯對女神許下誓言:‘如果我違背,
就讓我永無能力第二次越軌!’
他卻食言了,失身給仙女薩伽里提斯[6],
230 憤怒的女神決心為自己雪恥。
她砍傷一棵樹,便砍倒那位仙女,她因此
喪命,仙女和那棵樹性命相系。
阿蒂斯發了瘋,相信婚房屋頂已塌陷,
一路奔逃,到丁迪穆斯山巔[7],
235 時而喊,‘拿走火把!’時而喊,‘撤去皮鞭!’
反覆發誓說,復仇女神在身邊[8]。
他用尖利的石頭割遍自己的身體,
長發拖曳着,沾滿污濁的塵泥,
一邊嚷着,‘我活該!理當以血懺悔,
240 就用傷害我的部分來贖罪!
去死吧!’說著,他割掉雙腿之間的重負,
轉瞬間,雄性的特徵已然根除。
他的瘋狂成為先例,陰柔的男祭司
也甩動長發,切下輕賤的肢體。”
245 阿俄尼亞的繆斯[9]用這番生動的敘述
回答我,揭示這種瘋病的緣故。
“詩歌的嚮導,也請告訴我,女神從何處
遷來,抑或她一直在羅馬安居?”
“神母始終最愛丁迪穆斯山和景色
250 怡人的伊達山,還有伊利昂王國。
當埃涅阿斯將特洛伊諸神運往意大利,
女神也準備隨聖船一起遷徙,
但她意識到,命運還未安排她遠赴
拉提烏姆,便留在熟悉的故土。
255 五個世紀過去了,羅馬日漸富足,
征服了世界,高昂它的頭顱,
祭司查閱了西比爾詩歌的靈驗書卷[10],
傳說他讀到下面的神秘之言:
‘母親不在,我命令你們去接她,羅馬人。
260 她來時,必須以貞潔之手相迎。’
這段隱晦的預言讓元老院爭執不歇:
哪位母親不在,到何處去接?
他們向阿波羅[11]求助,神諭說,‘你們應當
迎回神母,她就在伊達山上。’
265 羅馬的高階使團[12]遂抵達神母的家鄉,
國王阿塔盧斯卻不容商量[13]。
奇蹟發生了:大地震顫,長時間轟鳴,
神廟深處傳出女神的聲音:
‘是我讓他們來尋,我願去,別再阻攔,
270 在羅馬棲身,每位神都覺欣然。’
國王震恐,‘去吧,’他說,‘但你仍屬於
我們,這是羅馬先祖的發源處。’
立刻,無數的斧鉞開始砍伐松樹,
埃涅阿斯也是乘松木舟遠渡。
275 千雙手合作,造出繪上釉彩的大船,
神母被送進艙里,鄭重西遷。
涅普頓的海波載着母親,一路安好,
很快便來到赫勒的狹長水道[14],
經過湍急的羅特翁崖岸、希蓋文海域[15]、
280 忒涅多斯島和埃厄提昂的故土[16],
將萊斯博斯拋在身後,進入環形島[17],
見到卡呂斯托[18]淺灘上的浪濤,
穿越伊卡利亞海,伊卡洛斯[19]在那裡
失去翅膀,給大海留下名字。
285 左邊克里特和右邊佩洛普斯[20]的波瀾
漸遠,維納斯聖島[21]已在面前,
然後便至‘三角’海,三位獨眼巨人[22]
常在此淬鍊他們白熱的雷霆。
她駛過北非海域,薩丁王國已留在
290 左後方,奧索尼亞[23]迎面而來。
她到達河口,台伯河於此分成兩脈
匯入大海,水道不再狹窄。
莊重的元老院議員、所有的騎士和平民
都已聚集在圖斯坎河口[24]恭迎。
295 婦人、少女、遠嫁而來的新娘、侍奉
聖火的貞女也在出迎隊列中。
男人們繃緊臂膀,奮力拖拽纜繩,
異國的船卻難與逆流抗衡。
土地已久遭旱魃,草葉早已乾枯,
300 船不勝重負,陷入淺灘的泥污。
[1] 侍從(Curetes)負責在朱庇特的搖籃周圍披着戰甲跳舞,祭司(Corybantes)是庫柏勒的專祭司,據說有三位。
[2] 為庫柏勒駕車的是獅子。
[3] 庫柏勒總被形容為頭戴塔冠。
[4] “厄拉托”的原文是Pieris(皮埃里亞人),因為皮埃里亞位於色雷斯,據說是繆斯神最初的居處。
[5] 卡圖盧斯提供了阿蒂斯故事的另一個版本,參考《歌集》(Carmina)第63首。
[6] 薩伽里提斯(Sagaritis)的名字顯然取自佛里吉亞的薩伽里斯河(Sagaris或者Sangarius),從下文敘述看,她是一位性命與樹綁在一起的仙女(Nais)。
[7] 丁迪穆斯山(Dindymus)也在佛里吉亞,是一個庫柏勒敬拜中心。
[8] 原文的Palaestinas deas(帕萊斯特的女神)指復仇女神,她們在歐庇羅斯(Epirus)有一處神廟,帕萊斯特是歐庇羅斯地區的主要城鎮之一。
[9] 阿俄尼亞(Aonia)是繆斯居處赫利孔山所在的地區。
[10] 此事發生在公元前204年,參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 29.10)。
[11] 原文的Paean是阿波羅的一個名號。
[12] 根據李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 29.11)的記載,使團由五人組成,其中M. Valerius Laevinus曾任執政官(consul),M. Caecilius Metellus曾任司法官(praetor),Sulpicius Galba曾任市政官(aedilis),都是羅馬的高階官員。但李維的說法和奧維德不同。阿塔盧斯(Attalus)三世是佩爾加蒙(Pergamum)國王,當時與羅馬是盟友,共同對付菲利普,所以他痛快地答應了羅馬人的要求。阿塔盧斯極其富有,死時無子,將整個王國連同全部遺產都送給了羅馬。
[13] 李維說,阿塔盧斯送給使者一顆代表神母的聖石,讓他們帶回羅馬。
[14] 指達達尼爾海峽,“赫勒”的原文是Phrixeae sororis(佛里克索斯的妹妹)。
[15] 羅特翁(Rhoeteum)和希蓋文(Sigaeum)都是特洛伊的城鎮。
[16] 忒涅多斯島(Tenedos)在特洛伊附近,埃厄提昂(Eetion)的故土是小亞細亞的忒拜。
[17] 萊斯博斯島(Lesbos)是薩福的故鄉,它和環形島(Cyclades)都在提洛島(Delos)附近。
[18] 卡呂斯托(Carystos)在希臘歐卑亞(Euboea)以南。
[19] 伊卡洛斯(Icarus)是巧匠代達羅斯(Daedalus)的兒子,在逃離克里特時,由於他飛得太高,父親為他做的翅膀被太陽曬化,墜海而死。
[20] 佩洛普斯(Pelops)是阿伽門農的祖父,阿伽門農是邁錫尼(Mycenae)的國王,所以“佩洛普斯”在這裡代表邁錫尼或者整個伯羅奔尼撒半島。
[21] 維納斯聖島即她出生海域附近的庫泰拉島(Cythera)。
[22] 三角島(Trinacria)是希臘人給西西里島起的名字,“三角”海指西西里海。三位獨眼巨人統稱Cyclopes,負責為火神伏爾甘冶煉武器,名字分別是Brontes(布隆特斯,希臘語意為“雷霆”)、斯特洛佩斯(Steropes,希臘語意為“閃電”)和阿克摩尼底斯(Acmonides,希臘語意為“砧”)。
[23] 即意大利。
[24] 圖斯坎河即台伯河。