奧維德《歲時記》第四卷101-200行

Cum mare trux aries cornu decertat; at idem
frontem dilectae laedere parcit ovis.
Deposita sequitur taurus feritate iuvencam,
quem toti saltus, quem nemus omne tremit.
105 Vis eadem, lato quodcumque sub aequore vivit,
servat et innumeris piscibus implet aquas.
Prima feros habitus homini detraxit: ab illa
venerunt cultus mundaque cura sui.
Primus amans carmen vigilatum nocte negata
110 dicitur ad clausas concinuisse fores,
eloquiumque fuit duram exorare puellam,
proque sua causa quisque disertus erat.
Mille per hanc artes motae; studioque placendi,
quae latuere prius, multa reperta ferunt.
115 Hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi
audeat? A nobis sit furor iste procul.
Quid, quod ubique potens templisque frequentibus aucta,
urbe tamen nostra ius dea maius habet?
Pro Troia, Romane, tua Venus arma ferebat,
120 cum gemuit teneram cuspide laesa manum:
caelestesque duas Troiano iudice vicit
(a! nolim victas hoc meminisse deas!),
Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim
magnus Iuleos Caesar haberet avos.
125 Nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum
vere nitent terrae, vere remissus ager,
nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt,
nunc tumido gemmas cortice palmes agit,
et formosa Venus formoso tempore digna est,
130 utque solet, Marti continuata suo est:
vere monet curvas materna per aequora puppes
ire nec hibernas iam timuisse minas.
Rite deam colitis, Latiae matresque nurusque
et vos, quis vittae longaque vestis abest.
135 Aurea marmoreo redimicula demite collo,
demite divitias: tota lavanda dea est.
Aurea siccato redimicula reddite collo:
nunc alii flores, nunc nova danda rosa est.
Vos quoque sub viridi myrto iubet ipsa lavari:
140 causaque, cur iubeat (discite!), certa subest.
Litore siccabat rorantes nuda capillos:
viderunt satyri, turba proterva, deam.
Sensit et opposita texit sua corpora myrto:
tuta fuit facto, vosque referre iubet.
145 Discite nunc, quare Fortunae tura Virili
detis eo, gelida qui locus umet aqua.
Accipit ille locus posito velamine cunctas
et vitium nudi corporis omne videt;
Ut tegat hoc celetque viros, Fortuna Virilis
150 praestat et hoc parvo ture rogata facit.
Nec pigeat tritum niveo cum lacte papaver
sumere et expressis mella liquata favis;
cum primum cupido Venus est deducta marito,
hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit.
155 Supplicibus verbis illam placate: sub illa
et forma et mores et bona fama manet.
Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est:
Cumaeam, veteres, consuluistis anum.
Templa iubet fieri Veneri: quibus ordine factis
160 inde Venus verso nomina corde tenet.
Semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, voltu
respice, totque tuas, diva, tuere nurus.
Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae
Scorpios in virides praecipitatur aquas.
165 Nox ubi transierit, caelumque rubescere primo
coeperit, et tactae rore querentur aves,
semustamque facem vigilata nocte viator
ponet, et ad solitum rusticus ibit opus,
Pliades incipient umeros relevare paternos,
170 quae septem dici, sex tamen esse solent:
seu quod in amplexum sex hinc venere deorum,
(nam Steropen Marti concubuisse ferunt,
Neptuno Alcyonen et te, formosa Celaeno,
Maian et Electran Taygetenque Iovi),
175 septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit:
paenitet, et facti sola pudore latet:
sive quod Electra Troiae spectare ruinas
non tulit, ante oculos opposuitque manum.
Ter sine perpetuo caelum versetur in axe,
180 ter iungat Titan terque resolvat equos,
protinus inflexo Berecyntia tibia cornu
flabit, et Idaeae festa parentis erunt.
Ibunt semimares et inania tympana tundent,
aeraque tinnitus aere repulsa dabunt:
185 ipsa sedens molli comitum cervice feretur
Urbis per medias exululata vias.
Scaena sonat, ludique vocant. Spectate, Quirites,
et fora Marte suo litigiosa vacent.
Quaerere multa libet, sed me sonus aeris acuti
190 terret et horrendo lotos adunca sono.
‘Da, dea, quam sciter.’ Doctas Cybeleia neptes
vidit et has curae iussit adesse meae.
‘Pandite mandati memores, Heliconis alumnae,
gaudeat assiduo cur dea Magna sono.’
195 Sic ego. Sic Erato (mensis Cythereius illi
cessit, quod teneri nomen amoris habet):
‘Reddita Saturno sors haec erat, “optime regum,
a nato sceptris excutiere tuis.”
Ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem
200 devorat, immersam visceribusque tenet.

公羊以尖角與公羊鬥狠,卻絕不忍心
傷害它珍愛母羊的額頭半分;
雖然所有草場和樹林都因它而顫抖,
公牛卻拋下兇悍,跟隨母牛;
105 同樣的力量保存着遼闊海面下的一切
活物,讓無數魚類在水中穿梭。
她最先剝除人類野獸的外衣,教他們
穿衣的藝術和裝飾自己的秘辛。
據說,良宵被拒、終夜不眠的男子
110 最先向緊閉的大門吟唱情詩,
他勸說鐵石心腸的情人堪稱巧舌,
每位哀怨的男子都口若懸河。
千種技藝通過她興起,取悅的慾望
讓許多隱藏的事物見到天光。
115 這位女神命名第二月[1]的特權,誰人
敢剝奪?願此般瘋狂遠離我身!
難道因為她處處受敬拜,神廟遍天下,
所以在我們的城市權威才更大?
不是,羅馬人,維納斯曾為特洛伊而戰,
120 縴手傷於長矛,她也曾哀嘆[2]
一位特洛伊人曾裁判,她的美勝過兩位神[3]
(多希望落敗的女神不記舊恨!);
她也被稱作阿薩剌科斯的兒媳[4],這自然
是為將來尤盧斯做愷撒的祖先。
125 還有什麼季節比春天更適合愛神
(春日大地斑斕,泥土溫潤,
此時草木已衝破地面,探出了幼苗,
新芽綴滿膨脹的葡萄枝條)?
美麗的維納斯最能為美麗的時節增色,
130 一如平素,她與馬爾斯相攜。
春天,她吩咐舟船航行於她出生的海洋,
不必再畏懼冬日的驚濤駭浪[5]
莊重地敬拜女神,拉丁的新婦與母親,[6]
還有遠離束髮帶和長袍的女人[7]
135 從她大理石的頸項除去金鏈,除去
珠寶:女神全身都需要沐浴[8]
再擦乾她的頸項,佩戴金鏈,獻上
新鮮的玫瑰和各種花卉的芬芳。
她也讓你們沐浴,在翠綠桃金娘下,
140 為何有如此的命令,且聽我解答。
她未着寸縷,在海邊擦拭滴水的髮捲,
卻被一群淫邪的薩梯神撞見,
察覺到危險,她便以桃金娘遮掩身體,
遂安然無事,所以讓你們銘記。
145 現在聽我說,你們為何在溫泉涌溢處
以乳香向“男子時運”女神[9]祈福。
到了此地,所有女人都脫盡衣裳,
赤裸身體的瑕疵無法隱藏,
你們可以求這位神讓它們在丈夫眼裡
150 遁形,只需一點乳香做祭禮。
也別不情願吞下搗碎的罌粟,添入
蜂巢流出的蜜和雪白的牛乳[10]
維納斯最初被熱切的丈夫迎入婚房,
也是飲此物,然後就成了新娘。
155 要以謙卑的言辭取悅她,美貌、美德
和美好的名聲都由這位神掌握。
在祖先的時代,羅馬曾於淫樂中沉迷,
古人便向庫邁的西比爾[11]問計。
她吩咐為愛神建廟,人們遵囑而行,
160 從此維納斯又添“回心者”之名[12]
最美的女神,永遠以慈和的面容凝視
埃涅阿斯的後裔,護佑其家室。
我說話之際,翹尾欲蜇的可畏毒蠍[13]
已經扎入碧綠的萬頃濤波。
165 當夜晚逝去,天空泛起最初的霞光[14]
鳥雀抱怨露水濕羽的寒涼,
通宵趕路的旅人擱下燃半的火把,
農夫重新打理熟悉的莊稼,
昴星仙女就開始分擔父親的重荷[15]
170 有人說她們是七顆,但通常是六顆:
或者因為六姐妹投入了神的懷抱
(傳說斯泰羅佩曾與馬爾斯交好,
涅普頓看中美麗的刻萊諾和哈爾庫俄涅,
邁婭、厄勒克特拉和塔宇革忒
175 歸了朱庇特),墨洛珀卻嫁給凡人西西弗[16]
她懊悔不已,因羞恥獨自隱居;
或者因為厄勒克特拉不忍心俯瞰
特洛伊廢墟,以手遮住雙眼[17]
讓天空繞着永恆的樞軸旋轉三次[18]
180 讓提坦[19]三次套住再鬆開神驥,
貝萊欽圖斯[20]彎曲的骨笛便將吹起,
伊達山神母[21]的慶典如期而至。
閹人祭司[22]將遊行,拍打空心的手鼓,
相撞的銅鈸將送出回蕩的音符。
185 女神自己坐在扈從柔嫩的脖頸上,
伴着尖叫聲,穿過城市的街巷。
舞台喧嚷,斗獸場在召喚:入座,羅馬人,
讓爭訟不止的法庭暫時休兵!
我本有許多問題,可是銅鈸的尖聲
190 令我恐懼,骨笛也讓我心驚。
“女神,請賜我解惑之人。”神母看見
博學的孫女[23],命她們為我釋難。
“赫利孔的孩子[24],記住她的囑咐,請告知,
不歇的喧響為何令神母歡喜?”
195 厄拉托如此回答(維納斯的月份歸她管,
因為她的名從溫柔的愛發源)[25]
“薩圖爾努斯聽到神諭,‘最好的君王,
你的兒子將奪取你的權杖。’
因此他害怕自己的後裔,每生下一位,
200 就吞掉一位,埋於腹中的墳壘。

[1] 羅慕路斯曆法中的第二月,即後來的四月。
[2] 狄俄墨得斯與埃涅阿斯對陣時,維納斯為了保護自己的兒子也參戰,結果受了傷,參考《伊利亞特》(Iliad 3.535)。
[3] 指帕里斯(Paris)在女神選美比賽中,裁判維納斯比朱諾和密涅瓦更美,將金蘋果獎給她的事。
[4] 安喀塞斯是阿薩剌科斯的孫子,準確地說,維納斯應該是孫媳。
[5] 古羅馬人認為,從十一月到三月這段時間不適合出海航行。
[6] 133-164行是4月1日(羅馬標記法為C KAL. APR. F),這天是愛神節(Veneralia)。
[7] 古羅馬名聲不好的女人和妓女不允許戴束髮帶(vitta)、穿長袍(stola),而只能穿托加袍。
[8] 指清洗神像。
[9] “男子時運”(Fortuna Virilis)是一位女神,早在古羅馬王政時期就有獻給她的神廟。
[10] 這是古羅馬新娘在婚禮上需要喝的一種混合飲料,名叫cocetum,參考大普林尼《自然史》(Naturalis Historia 19.8)。
[11] 西比爾(Sibylla)是古代作家筆下幾位神秘先知的通稱,大普林尼說有三位,瓦羅說有十位。這裡提到的西比爾名叫厄律提亞(Erythrea),住在庫邁(Cumae),又名達芙妮(Daphne),阿波羅賜予她與一捧沙子一樣多的年數和預言的能力,卻忘了賜給她長久的青春和健康。
[12] 公元前114年,三位維斯塔貞女與騎士犯了淫戒,被處以死刑。羅馬人遵循西比爾預言書的指示,活埋了兩位希臘人、兩位高盧人,從羅馬婦女中選出最貞潔的一位(名叫Sulpicia),向維納斯敬獻了一座雕像,希望女神能讓淫邪之心復歸純潔,所以這尊神像被稱為“回心者維納斯”(Venus Verticordia)。
[13] 指天蠍座。
[14] 165-178行是4月2日(羅馬標記法為D IV NON. APR. F)。
[15] 昴星仙女(Pleiades)是阿特拉斯的女兒,因為父親有肩扛天空之責,所以她們也分擔他的重負。
[16] 斯泰羅佩(Sterope)、刻萊諾(Celaeno)、哈爾庫俄涅(Alcyone)、邁婭(Maia)、厄勒克特拉(Electra)、塔宇革忒(Taygete)和墨洛珀(Merope)是這七姐妹的名字。西西弗(Sisyphus)是科林斯的創建者,因為貪婪狡詐,被罰在地府永遠推石頭上坡。
[17] 因為她兒子達爾達諾斯是特洛伊的創建者。
[18] 179-372行是4月4日(羅馬標記法為F PR. NON. APR. C LVD. MATR. MAG),前面的4月3日標記為E III NON. APR. C。這天是“大女神節”(Megalensia或者Megalesia),名字來自希臘語Megale(偉大的女神)。
[19] “提坦”指太陽。
[20] 貝萊欽圖斯山(Berecyntus)在佛里吉亞,是神母庫柏勒(Cybele,又名Rhea、Ops,也叫Magna Mater,“偉大的母親”)的敬拜地。Littlewood(1981)認為,庫柏勒崇拜為奧維德提供了一個絕佳的政治奉承的機會,因為她的特洛伊背景可以與屋大維的尤利亞家族世系發生關聯。
[21] 指庫柏勒。
[22] 神母的祭司由閹割的男子充當,稱為“加盧斯”(gallus),參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina)第63首。
[23] “博學的孫女”指九繆斯,因為繆斯是朱庇特的女兒,朱庇特是瑞婭(等同於庫柏勒)的兒子,所以奧維德如此稱呼她們。
[24] 仍指繆斯,因為赫利孔山(Helicon)是繆斯的居住地。
[25] 厄拉托(Erato)是九繆斯之一,她的名字來自希臘語“愛”(erōs)。