奥维德《岁时记》第四卷201-300行

Saepe Rhea questa est, totiens fecunda nec umquam
mater, et indoluit fertilitate sua.
Iuppiter ortus erat (pro magno teste vetustas
creditur; acceptam parce movere fidem):
205 veste latens saxum caelesti gutture sedit:
sic genitor fatis decipiendus erat.
Ardua iamdudum resonat tinnitibus Ide,
tutus ut infanti vagiat ore puer.
Pars clipeos sudibus[1], galeas pars tundit inanes:
210 hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus.
Res latuit, priscique manent imitamina facti;
aera deae comites raucaque terga movent.
Cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant;
tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.’
215 Desierat. Coepi: ‘cur huic genus acre leonum
praebent insolitas ad iuga curva iubas?’
Desieram. Coepit: ‘feritas mollita per illam
creditur; id curru testificata suo est.’
‘At cur turrifera caput est onerata corona?
220 an primis turres urbibus illa dedit?’
Adnuit. ‘unde venit’ dixi ‘sua membra secandi
impetus?’ ut tacui, Pieris orsa loqui:
‘Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis
turrigeram casto vinxit amore deam.
225 Hunc sibi servari voluit, sua templa tueri,
et dixit “semper fac puer esse velis.”
Ille fidem iussis dedit et “si mentiar,” inquit
“ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi.”
Fallit et in nympha Sagaritide desinit esse
230 quod fuit: hinc poenas exigit ira deae.
Naida volneribus succidit in arbore factis,
illa perit: fatum Naidos arbor erat.
Hic furit, et credens thalami procumbere tectum
effugit, et cursu Dindyma summa petit
235 et modo “tolle faces!” “remove” modo “verbera!” clamat;
saepe Palaestinas[2] iurat adesse deas.
Ille etiam saxo corpus laniavit acuto,
longaque in immundo pulvere tracta coma est,
voxque fuit “merui! meritas do sanguine poenas.
240 a! pereant partes quae nocuere mihi!
a! pereant” dicebat adhuc, onus inguinis aufert,
nullaque sunt subito signa relicta viri.
Venit in exemplum furor hic, mollesque ministri
caedunt iactatis vilia membra comis.’
245 Talibus Aoniae facunda voce Camenae
reddita quaesiti causa furoris erat.
‘Hoc quoque, dux operis, moneas precor, unde petita
venerit. An nostra semper in urbe fuit?’
‘Dindymon et Cybelen et amoenam fontibus Iden
250 semper et Iliacas Mater amavit opes:
cum Troiam Aeneas Italos portaret in agros,
est dea sacriferas paene secuta rates,
sed nondum fatis Latio sua numina posci
senserat, adsuetis substiteratque locis.
255 Post, ut Roma potens opibus iam saecula quinque
vidit et edomito sustulit orbe caput,
carminis Euboici fatalia verba sacerdos
inspicit; inspectum tale fuisse ferunt:
“mater abest: matrem iubeo, Romane, requiras.
260 Cum veniet, casta est accipienda manu.”
Obscurae sortis patres ambagibus errant,
quaeve parens absit, quove petenda loco.
Consulitur Paean, “divum” que “arcessite Matrem,”
Inquit “in Idaeo est invenienda iugo.”
265 Mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat
Attalus: Ausoniis rem negat ille viris.
Mira canam. Longo tremuit cum murmure tellus,
et sic est adytis diva locuta suis:
“Ipsa peti volui, ne sit mora, mitte volentem.
270 dignus Roma locus quo deus omnis eat.”
Ille soni terrore pavens “proficiscere,” dixit
“nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos.”
Protinus innumerae caedunt pineta secures
illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat:
275 mille manus coeunt, et picta coloribus ustis
caelestum Matrem concava puppis habet.
Illa sui per aquas fertur tutissima nati
longaque Phrixeae stagna sororis adit
Rhoeteumque capax Sigeaque litora transit
280 et Tenedum et veteres Eetionis opes.
Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta,
quaeque Carysteis frangitur unda vadis.
Transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas
Icarus et vastae nomina fecit aquae.
285 Tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas
deserit et Veneris sacra Cythera petit.
Hinc mare Trinacrium, candens ubi tinguere ferrum
Brontes et Steropes Acmonidesque solent,
aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris
290 respicit a remis, Ausoniamque tenet.
Ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum
dividit et campo liberiore natat:
omnis eques mixtaque gravis cum plebe senatus
obvius ad Tusci fluminis ora venit.
295 Procedunt pariter matres nataeque nurusque
quaeque colunt sanctos virginitate focos.
Sedula fune viri contento bracchia lassant:
vix subit adversas hospita navis aquas.
Sicca diu fuerat tellus, sitis usserat herbas:
300 sedit limoso pressa carina vado.

[1] sudibus=rudibus=manibus
[2] Palaestinas=palam Stygias

瑞娅时常哀叹,一再怀孕,却从未
做母亲,如此的多产徒增伤悲。
这时朱庇特诞生了(古代的证词自当
尊重,别贸然撼动公认的信仰):
205 衣衫包裹的石块沉入了天神的喉咙,
大能的父亲就如此被命运愚弄。
险峻的伊达山立刻响起震耳的喧嚣,
好让婴孩平安无忧地哭闹。
有人敲击盾牌,有人拍打空头盔,
210 舞蹈的侍从和祭司[1]都全力掩盖。
秘密未泄露,如今乃模仿古代之事,
女神的追随者仍敲打铜和牛皮,
头盔换成铜钹,盾牌换成皮手鼓,
骨笛如昔日,吹佛里吉亚的旋律。”
215 她说完,我问,“凶猛的狮子从不肯负轭[2]
却因她改变习性,这是为何?”
她答,“人们相信,她驯服了狮子的野性,
你看,她的狮车就是证明。”
“可是她头上的冠冕为何是塔状[3]?难道
220 最早城市的高塔是这位神所造?”
她点头。我又问,“他们阉割自己的疯狂
从何而来?”厄拉托[4]如此对我讲:
“森林里有位俊美的佛里吉亚男孩
阿蒂斯[5],激起了女神纯洁的爱。
225 她希望永远留住他,为她守护神庙,
便说,‘你一定要始终洁身自好。’
阿蒂斯对女神许下誓言:‘如果我违背,
就让我永无能力第二次越轨!’
他却食言了,失身给仙女萨伽里提斯[6]
230 愤怒的女神决心为自己雪耻。
她砍伤一棵树,便砍倒那位仙女,她因此
丧命,仙女和那棵树性命相系。
阿蒂斯发了疯,相信婚房屋顶已塌陷,
一路奔逃,到丁迪穆斯山巅[7]
235 时而喊,‘拿走火把!’时而喊,‘撤去皮鞭!’
反复发誓说,复仇女神在身边[8]
他用尖利的石头割遍自己的身体,
长发拖曳着,沾满污浊的尘泥,
一边嚷着,‘我活该!理当以血忏悔,
240 就用伤害我的部分来赎罪!
去死吧!’说着,他割掉双腿之间的重负,
转瞬间,雄性的特征已然根除。
他的疯狂成为先例,阴柔的男祭司
也甩动长发,切下轻贱的肢体。”
245 阿俄尼亚的缪斯[9]用这番生动的叙述
回答我,揭示这种疯病的缘故。
“诗歌的向导,也请告诉我,女神从何处
迁来,抑或她一直在罗马安居?”
“神母始终最爱丁迪穆斯山和景色
250 怡人的伊达山,还有伊利昂王国。
当埃涅阿斯将特洛伊诸神运往意大利,
女神也准备随圣船一起迁徙,
但她意识到,命运还未安排她远赴
拉提乌姆,便留在熟悉的故土。
255 五个世纪过去了,罗马日渐富足,
征服了世界,高昂它的头颅,
祭司查阅了西比尔诗歌的灵验书卷[10]
传说他读到下面的神秘之言:
‘母亲不在,我命令你们去接她,罗马人。
260 她来时,必须以贞洁之手相迎。’
这段隐晦的预言让元老院争执不歇:
哪位母亲不在,到何处去接?
他们向阿波罗[11]求助,神谕说,‘你们应当
迎回神母,她就在伊达山上。’
265 罗马的高阶使团[12]遂抵达神母的家乡,
国王阿塔卢斯却不容商量[13]
奇迹发生了:大地震颤,长时间轰鸣,
神庙深处传出女神的声音:
‘是我让他们来寻,我愿去,别再阻拦,
270 在罗马栖身,每位神都觉欣然。’
国王震恐,‘去吧,’他说,‘但你仍属于
我们,这是罗马先祖的发源处。’
立刻,无数的斧钺开始砍伐松树,
埃涅阿斯也是乘松木舟远渡。
275 千双手合作,造出绘上釉彩的大船,
神母被送进舱里,郑重西迁。
涅普顿的海波载着母亲,一路安好,
很快便来到赫勒的狭长水道[14]
经过湍急的罗特翁崖岸、希盖文海域[15]、
280 忒涅多斯岛和埃厄提昂的故土[16]
将莱斯博斯抛在身后,进入环形岛[17]
见到卡吕斯托[18]浅滩上的浪涛,
穿越伊卡利亚海,伊卡洛斯[19]在那里
失去翅膀,给大海留下名字。
285 左边克里特和右边佩洛普斯[20]的波澜
渐远,维纳斯圣岛[21]已在面前,
然后便至‘三角’海,三位独眼巨人[22]
常在此淬炼他们白热的雷霆。
她驶过北非海域,萨丁王国已留在
290 左后方,奥索尼亚[23]迎面而来。
她到达河口,台伯河于此分成两脉
汇入大海,水道不再狭窄。
庄重的元老院议员、所有的骑士和平民
都已聚集在图斯坎河口[24]恭迎。
295 妇人、少女、远嫁而来的新娘、侍奉
圣火的贞女也在出迎队列中。
男人们绷紧臂膀,奋力拖拽缆绳,
异国的船却难与逆流抗衡。
土地已久遭旱魃,草叶早已干枯,
300 船不胜重负,陷入浅滩的泥污。

[1] 侍从(Curetes)负责在朱庇特的摇篮周围披着战甲跳舞,祭司(Corybantes)是库柏勒的专祭司,据说有三位。
[2] 为库柏勒驾车的是狮子。
[3] 库柏勒总被形容为头戴塔冠。
[4] “厄拉托”的原文是Pieris(皮埃里亚人),因为皮埃里亚位于色雷斯,据说是缪斯神最初的居处。
[5] 卡图卢斯提供了阿蒂斯故事的另一个版本,参考《歌集》(Carmina)第63首。
[6] 萨伽里提斯(Sagaritis)的名字显然取自佛里吉亚的萨伽里斯河(Sagaris或者Sangarius),从下文叙述看,她是一位性命与树绑在一起的仙女(Nais)。
[7] 丁迪穆斯山(Dindymus)也在佛里吉亚,是一个库柏勒敬拜中心。
[8] 原文的Palaestinas deas(帕莱斯特的女神)指复仇女神,她们在欧庇罗斯(Epirus)有一处神庙,帕莱斯特是欧庇罗斯地区的主要城镇之一。
[9] 阿俄尼亚(Aonia)是缪斯居处赫利孔山所在的地区。
[10] 此事发生在公元前204年,参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 29.10)。
[11] 原文的Paean是阿波罗的一个名号。
[12] 根据李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 29.11)的记载,使团由五人组成,其中M. Valerius Laevinus曾任执政官(consul),M. Caecilius Metellus曾任司法官(praetor),Sulpicius Galba曾任市政官(aedilis),都是罗马的高阶官员。但李维的说法和奥维德不同。阿塔卢斯(Attalus)三世是佩尔加蒙(Pergamum)国王,当时与罗马是盟友,共同对付菲利普,所以他痛快地答应了罗马人的要求。阿塔卢斯极其富有,死时无子,将整个王国连同全部遗产都送给了罗马。
[13] 李维说,阿塔卢斯送给使者一颗代表神母的圣石,让他们带回罗马。
[14] 指达达尼尔海峡,“赫勒”的原文是Phrixeae sororis(佛里克索斯的妹妹)。
[15] 罗特翁(Rhoeteum)和希盖文(Sigaeum)都是特洛伊的城镇。
[16] 忒涅多斯岛(Tenedos)在特洛伊附近,埃厄提昂(Eetion)的故土是小亚细亚的忒拜。
[17] 莱斯博斯岛(Lesbos)是萨福的故乡,它和环形岛(Cyclades)都在提洛岛(Delos)附近。
[18] 卡吕斯托(Carystos)在希腊欧卑亚(Euboea)以南。
[19] 伊卡洛斯(Icarus)是巧匠代达罗斯(Daedalus)的儿子,在逃离克里特时,由于他飞得太高,父亲为他做的翅膀被太阳晒化,坠海而死。
[20] 佩洛普斯(Pelops)是阿伽门农的祖父,阿伽门农是迈锡尼(Mycenae)的国王,所以“佩洛普斯”在这里代表迈锡尼或者整个伯罗奔尼撒半岛。
[21] 维纳斯圣岛即她出生海域附近的库泰拉岛(Cythera)。
[22] 三角岛(Trinacria)是希腊人给西西里岛起的名字,“三角”海指西西里海。三位独眼巨人统称Cyclopes,负责为火神伏尔甘冶炼武器,名字分别是Brontes(布隆特斯,希腊语意为“雷霆”)、斯特洛佩斯(Steropes,希腊语意为“闪电”)和阿克摩尼底斯(Acmonides,希腊语意为“砧”)。
[23] 即意大利。
[24] 图斯坎河即台伯河。