Cum mare trux aries cornu decertat; at idem
frontem dilectae laedere parcit ovis.
Deposita sequitur taurus feritate iuvencam,
quem toti saltus, quem nemus omne tremit.
105 Vis eadem, lato quodcumque sub aequore vivit,
servat et innumeris piscibus implet aquas.
Prima feros habitus homini detraxit: ab illa
venerunt cultus mundaque cura sui.
Primus amans carmen vigilatum nocte negata
110 dicitur ad clausas concinuisse fores,
eloquiumque fuit duram exorare puellam,
proque sua causa quisque disertus erat.
Mille per hanc artes motae; studioque placendi,
quae latuere prius, multa reperta ferunt.
115 Hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi
audeat? A nobis sit furor iste procul.
Quid, quod ubique potens templisque frequentibus aucta,
urbe tamen nostra ius dea maius habet?
Pro Troia, Romane, tua Venus arma ferebat,
120 cum gemuit teneram cuspide laesa manum:
caelestesque duas Troiano iudice vicit
(a! nolim victas hoc meminisse deas!),
Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim
magnus Iuleos Caesar haberet avos.
125 Nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum
vere nitent terrae, vere remissus ager,
nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt,
nunc tumido gemmas cortice palmes agit,
et formosa Venus formoso tempore digna est,
130 utque solet, Marti continuata suo est:
vere monet curvas materna per aequora puppes
ire nec hibernas iam timuisse minas.
Rite deam colitis, Latiae matresque nurusque
et vos, quis vittae longaque vestis abest.
135 Aurea marmoreo redimicula demite collo,
demite divitias: tota lavanda dea est.
Aurea siccato redimicula reddite collo:
nunc alii flores, nunc nova danda rosa est.
Vos quoque sub viridi myrto iubet ipsa lavari:
140 causaque, cur iubeat (discite!), certa subest.
Litore siccabat rorantes nuda capillos:
viderunt satyri, turba proterva, deam.
Sensit et opposita texit sua corpora myrto:
tuta fuit facto, vosque referre iubet.
145 Discite nunc, quare Fortunae tura Virili
detis eo, gelida qui locus umet aqua.
Accipit ille locus posito velamine cunctas
et vitium nudi corporis omne videt;
Ut tegat hoc celetque viros, Fortuna Virilis
150 praestat et hoc parvo ture rogata facit.
Nec pigeat tritum niveo cum lacte papaver
sumere et expressis mella liquata favis;
cum primum cupido Venus est deducta marito,
hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit.
155 Supplicibus verbis illam placate: sub illa
et forma et mores et bona fama manet.
Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est:
Cumaeam, veteres, consuluistis anum.
Templa iubet fieri Veneri: quibus ordine factis
160 inde Venus verso nomina corde tenet.
Semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, voltu
respice, totque tuas, diva, tuere nurus.
Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae
Scorpios in virides praecipitatur aquas.
165 Nox ubi transierit, caelumque rubescere primo
coeperit, et tactae rore querentur aves,
semustamque facem vigilata nocte viator
ponet, et ad solitum rusticus ibit opus,
Pliades incipient umeros relevare paternos,
170 quae septem dici, sex tamen esse solent:
seu quod in amplexum sex hinc venere deorum,
(nam Steropen Marti concubuisse ferunt,
Neptuno Alcyonen et te, formosa Celaeno,
Maian et Electran Taygetenque Iovi),
175 septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit:
paenitet, et facti sola pudore latet:
sive quod Electra Troiae spectare ruinas
non tulit, ante oculos opposuitque manum.
Ter sine perpetuo caelum versetur in axe,
180 ter iungat Titan terque resolvat equos,
protinus inflexo Berecyntia tibia cornu
flabit, et Idaeae festa parentis erunt.
Ibunt semimares et inania tympana tundent,
aeraque tinnitus aere repulsa dabunt:
185 ipsa sedens molli comitum cervice feretur
Urbis per medias exululata vias.
Scaena sonat, ludique vocant. Spectate, Quirites,
et fora Marte suo litigiosa vacent.
Quaerere multa libet, sed me sonus aeris acuti
190 terret et horrendo lotos adunca sono.
‘Da, dea, quam sciter.’ Doctas Cybeleia neptes
vidit et has curae iussit adesse meae.
‘Pandite mandati memores, Heliconis alumnae,
gaudeat assiduo cur dea Magna sono.’
195 Sic ego. Sic Erato (mensis Cythereius illi
cessit, quod teneri nomen amoris habet):
‘Reddita Saturno sors haec erat, “optime regum,
a nato sceptris excutiere tuis.”
Ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem
200 devorat, immersam visceribusque tenet.
公羊以尖角与公羊斗狠,却绝不忍心
伤害它珍爱母羊的额头半分;
虽然所有草场和树林都因它而颤抖,
公牛却抛下凶悍,跟随母牛;
105 同样的力量保存着辽阔海面下的一切
活物,让无数鱼类在水中穿梭。
她最先剥除人类野兽的外衣,教他们
穿衣的艺术和装饰自己的秘辛。
据说,良宵被拒、终夜不眠的男子
110 最先向紧闭的大门吟唱情诗,
他劝说铁石心肠的情人堪称巧舌,
每位哀怨的男子都口若悬河。
千种技艺通过她兴起,取悦的欲望
让许多隐藏的事物见到天光。
115 这位女神命名第二月[1]的特权,谁人
敢剥夺?愿此般疯狂远离我身!
难道因为她处处受敬拜,神庙遍天下,
所以在我们的城市权威才更大?
不是,罗马人,维纳斯曾为特洛伊而战,
120 纤手伤于长矛,她也曾哀叹[2];
一位特洛伊人曾裁判,她的美胜过两位神[3]
(多希望落败的女神不记旧恨!);
她也被称作阿萨剌科斯的儿媳[4],这自然
是为将来尤卢斯做恺撒的祖先。
125 还有什么季节比春天更适合爱神
(春日大地斑斓,泥土温润,
此时草木已冲破地面,探出了幼苗,
新芽缀满膨胀的葡萄枝条)?
美丽的维纳斯最能为美丽的时节增色,
130 一如平素,她与马尔斯相携。
春天,她吩咐舟船航行于她出生的海洋,
不必再畏惧冬日的惊涛骇浪[5]。
庄重地敬拜女神,拉丁的新妇与母亲,[6]
还有远离束发带和长袍的女人[7]!
135 从她大理石的颈项除去金链,除去
珠宝:女神全身都需要沐浴[8]。
再擦干她的颈项,佩戴金链,献上
新鲜的玫瑰和各种花卉的芬芳。
她也让你们沐浴,在翠绿桃金娘下,
140 为何有如此的命令,且听我解答。
她未着寸缕,在海边擦拭滴水的发卷,
却被一群淫邪的萨梯神撞见,
察觉到危险,她便以桃金娘遮掩身体,
遂安然无事,所以让你们铭记。
145 现在听我说,你们为何在温泉涌溢处
以乳香向“男子时运”女神[9]祈福。
到了此地,所有女人都脱尽衣裳,
赤裸身体的瑕疵无法隐藏,
你们可以求这位神让它们在丈夫眼里
150 遁形,只需一点乳香做祭礼。
也别不情愿吞下捣碎的罂粟,添入
蜂巢流出的蜜和雪白的牛乳[10]。
维纳斯最初被热切的丈夫迎入婚房,
也是饮此物,然后就成了新娘。
155 要以谦卑的言辞取悦她,美貌、美德
和美好的名声都由这位神掌握。
在祖先的时代,罗马曾于淫乐中沉迷,
古人便向库迈的西比尔[11]问计。
她吩咐为爱神建庙,人们遵嘱而行,
160 从此维纳斯又添“回心者”之名[12]。
最美的女神,永远以慈和的面容凝视
埃涅阿斯的后裔,护佑其家室。
我说话之际,翘尾欲蜇的可畏毒蝎[13]
已经扎入碧绿的万顷涛波。
165 当夜晚逝去,天空泛起最初的霞光[14],
鸟雀抱怨露水湿羽的寒凉,
通宵赶路的旅人搁下燃半的火把,
农夫重新打理熟悉的庄稼,
昴星仙女就开始分担父亲的重荷[15],
170 有人说她们是七颗,但通常是六颗:
或者因为六姐妹投入了神的怀抱
(传说斯泰罗佩曾与马尔斯交好,
涅普顿看中美丽的刻莱诺和哈尔库俄涅,
迈娅、厄勒克特拉和塔宇革忒
175 归了朱庇特),墨洛珀却嫁给凡人西西弗[16],
她懊悔不已,因羞耻独自隐居;
或者因为厄勒克特拉不忍心俯瞰
特洛伊废墟,以手遮住双眼[17]。
让天空绕着永恒的枢轴旋转三次[18],
180 让提坦[19]三次套住再松开神骥,
贝莱钦图斯[20]弯曲的骨笛便将吹起,
伊达山神母[21]的庆典如期而至。
阉人祭司[22]将游行,拍打空心的手鼓,
相撞的铜钹将送出回荡的音符。
185 女神自己坐在扈从柔嫩的脖颈上,
伴着尖叫声,穿过城市的街巷。
舞台喧嚷,斗兽场在召唤:入座,罗马人,
让争讼不止的法庭暂时休兵!
我本有许多问题,可是铜钹的尖声
190 令我恐惧,骨笛也让我心惊。
“女神,请赐我解惑之人。”神母看见
博学的孙女[23],命她们为我释难。
“赫利孔的孩子[24],记住她的嘱咐,请告知,
不歇的喧响为何令神母欢喜?”
195 厄拉托如此回答(维纳斯的月份归她管,
因为她的名从温柔的爱发源)[25]:
“萨图尔努斯听到神谕,‘最好的君王,
你的儿子将夺取你的权杖。’
因此他害怕自己的后裔,每生下一位,
200 就吞掉一位,埋于腹中的坟垒。
[1] 罗慕路斯历法中的第二月,即后来的四月。
[2] 狄俄墨得斯与埃涅阿斯对阵时,维纳斯为了保护自己的儿子也参战,结果受了伤,参考《伊利亚特》(Iliad 3.535)。
[3] 指帕里斯(Paris)在女神选美比赛中,裁判维纳斯比朱诺和密涅瓦更美,将金苹果奖给她的事。
[4] 安喀塞斯是阿萨剌科斯的孙子,准确地说,维纳斯应该是孙媳。
[5] 古罗马人认为,从十一月到三月这段时间不适合出海航行。
[6] 133-164行是4月1日(罗马标记法为C KAL. APR. F),这天是爱神节(Veneralia)。
[7] 古罗马名声不好的女人和妓女不允许戴束发带(vitta)、穿长袍(stola),而只能穿托加袍。
[8] 指清洗神像。
[9] “男子时运”(Fortuna Virilis)是一位女神,早在古罗马王政时期就有献给她的神庙。
[10] 这是古罗马新娘在婚礼上需要喝的一种混合饮料,名叫cocetum,参考大普林尼《自然史》(Naturalis Historia 19.8)。
[11] 西比尔(Sibylla)是古代作家笔下几位神秘先知的通称,大普林尼说有三位,瓦罗说有十位。这里提到的西比尔名叫厄律提亚(Erythrea),住在库迈(Cumae),又名达芙妮(Daphne),阿波罗赐予她与一捧沙子一样多的年数和预言的能力,却忘了赐给她长久的青春和健康。
[12] 公元前114年,三位维斯塔贞女与骑士犯了淫戒,被处以死刑。罗马人遵循西比尔预言书的指示,活埋了两位希腊人、两位高卢人,从罗马妇女中选出最贞洁的一位(名叫Sulpicia),向维纳斯敬献了一座雕像,希望女神能让淫邪之心复归纯洁,所以这尊神像被称为“回心者维纳斯”(Venus Verticordia)。
[13] 指天蝎座。
[14] 165-178行是4月2日(罗马标记法为D IV NON. APR. F)。
[15] 昴星仙女(Pleiades)是阿特拉斯的女儿,因为父亲有肩扛天空之责,所以她们也分担他的重负。
[16] 斯泰罗佩(Sterope)、刻莱诺(Celaeno)、哈尔库俄涅(Alcyone)、迈娅(Maia)、厄勒克特拉(Electra)、塔宇革忒(Taygete)和墨洛珀(Merope)是这七姐妹的名字。西西弗(Sisyphus)是科林斯的创建者,因为贪婪狡诈,被罚在地府永远推石头上坡。
[17] 因为她儿子达尔达诺斯是特洛伊的创建者。
[18] 179-372行是4月4日(罗马标记法为F PR. NON. APR. C LVD. MATR. MAG),前面的4月3日标记为E III NON. APR. C。这天是“大女神节”(Megalensia或者Megalesia),名字来自希腊语Megale(伟大的女神)。
[19] “提坦”指太阳。
[20] 贝莱钦图斯山(Berecyntus)在佛里吉亚,是神母库柏勒(Cybele,又名Rhea、Ops,也叫Magna Mater,“伟大的母亲”)的敬拜地。Littlewood(1981)认为,库柏勒崇拜为奥维德提供了一个绝佳的政治奉承的机会,因为她的特洛伊背景可以与屋大维的尤利亚家族世系发生关联。
[21] 指库柏勒。
[22] 神母的祭司由阉割的男子充当,称为“加卢斯”(gallus),参考卡图卢斯《歌集》(Carmina)第63首。
[23] “博学的孙女”指九缪斯,因为缪斯是朱庇特的女儿,朱庇特是瑞娅(等同于库柏勒)的儿子,所以奥维德如此称呼她们。
[24] 仍指缪斯,因为赫利孔山(Helicon)是缪斯的居住地。
[25] 厄拉托(Erato)是九缪斯之一,她的名字来自希腊语“爱”(erōs)。