‘Alma, fave,’ dixi ‘geminorum mater Amorum!’
ad vatem voltus rettulit illa suos:
‘quid tibi’ ait ‘mecum? Certe maiora canebas.
num vetus in molli pectore volnus habes?’
5 ‘scis, dea,’ respondi ‘de volnere.’ Risit, et aether
protinus ex illa parte serenus erat.
‘Saucius an sanus numquid tua signa reliqui?
Tu mihi propositum, tu mihi semper opus.
Quae decuit primis sine crimine lusimus annis,
10 nunc teritur nostris area maior equis.
Tempora cum causis, annalibus eruta priscis
lapsaque sub terras ortaque signa cano.
Venimus ad quartum, quo tu celeberrima mense:
et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.’
15 Mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto
contigit et ‘coeptum perfice’ dixit ‘opus.’
Sensimus, et causae subito patuere dierum:
dum licet et spirant flamina, navis eat.
Si qua tamen pars te de fastis tangere debet,
20 Caesar, in Aprili quod tuearis habes.
Hic ad te magna descendit imagine mensis
et fit adoptiva nobilitate tuus.
Hoc pater Iliades, cum longum scriberet annum,
vidit et auctores rettulit ipse tuos:
25 utque fero Marti primam dedit ordine sortem,
quod sibi nascendi proxima causa fuit,
sic Venerem gradibus multis in gente receptam
alterius voluit mensis habere locum;
principiumque sui generis revolutaque quaerens
30 saecula, cognatos venit adusque deos.
Dardanon Electra nesciret Atlantide natum
scilicet, Electran concubuisse Iovi?
Huius Ericthonius: Tros est generatus ab illo:
Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn.
35 Proximus Anchises, cum quo commune parentis
non dedignata est nomen habere Venus.
Hinc satus Aeneas, pietas spectata per ignes
sacra patremque umeris, altera sacra, tulit.
Venimus ad felix aliquando nomen Iuli,
40 unde domus Teucros Iulia tangit avos.
Postumus hinc, qui, quod silvis fuit ortus in altis,
Silvius in Latia gente vocatus erat.
Isque, Latine, tibi pater est. Subit Alba Latinum:
proximus est titulis Epytus, Alba, tuis.
45 Ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae
et tuus est idem, Calpete, factus avus.
Cumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet,
dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae.
Iam tamen Agrippam natum Remulumque nepotem
50 viderat; in Remulum fulmina missa ferunt.
Venit Aventinus post hos, locus unde vocatur,
mons quoque. Post illum tradita regna Procae;
quem sequitur duri Numitor germanus Amuli.
Ilia cum Lauso de Numitore sati.
55 Ense cadit patrui Lausus: placet Ilia Marti
teque parit, gemino iuncte Quirine Remo.
Ille suos semper Venerem Martemque parentes
dixit et emeruit vocis habere fidem;
neve secuturi possent nescire nepotes,
60 tempora dis generis continuata dedit.
Sed Veneris mensem Graio sermone notatum
auguror: a spumis est dea dicta maris.
Nec tibi sit mirum Graeco rem nomine dici;
Itala nam tellus Graecia maior erat.
65 Venerat Euander plena cum classe suorum:
venerat Alcides, Graius uterque genus
(hospes Aventinis armentum pavit in herbis
claviger, et tanto est Albula pota deo):
dux quoque Neritius; testes Laestrygones exstant
70 et quod adhuc Circes nomina litus habet.
Et iam Telegoni, iam moenia Tiburis udi
stabant, Argolicae quod posuere manus.
Venerat Atridae fatis agitatus Halaesus,
a quo se dictam terra Falisca putat.
75 Adice Troianae suasorem Antenora pacis,
et generum Oeniden, Apule Daune, tuum.
Serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis
attulit Aeneas in loca nostra deos.
Huius erat Solimus Phrygia comes unus ab Ida,
80 a quo Sulmonis moenia nomen habent,
Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae.
Me miserum, Scythico quam procul illa solo est!
Ergo ego tam longe—sed supprime, Musa, querellas!
non tibi sunt maesta sacra canenda lyra.
85 Quo non livor abit? Sunt qui tibi mensis honorem
eripuisse velint invideantque, Venus.
Nam quia ver aperit tunc Omnia, densaque cedit
frigoris asperitas, fetaque terra patet,
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum,
90 quem Venus iniecta vindicat alma manu.
Illa quidem totum dignissima temperat orbem;
illa tenet nullo regna minora deo,
iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis,
perque suos initus continet omne genus.
95 Illa deos omnes (longum est numerare) creavit,
illa satis causas arboribusque dedit,
illa rudes animos hominum contraxit in unum
et docuit iungi cum pare quemque sua.
Quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas?
100 nec coeant pecudes, si levis absit amor.
“助我,養育孿生小愛神的母親,”我祈禱。[1]
女神將臉龐轉向詩人,說道:
“你求我何事?此詩的主題太過莊重[2]。
難道你柔情的心中仍存舊痛[3]?”
5 我說,“女神,你知道那舊痛。”她笑了,立刻
她所在的天空已不見任何雲朵。
“受傷或無恙,我何曾拋棄你的旗幟[4]?
你始終是我的目標,我的職司。
年輕時我以情詩自娛,無傷大雅,
10 如今更寬的場地我才可跑馬。
我查考古籍,吟唱節慶和它們的肇因,
吟唱沉入地下又升起的星辰。
已至四月,你最受尊崇的月份,維納斯,
你知曉,此詩人、此月一併屬於你。”
15 被我打動,她用桃金娘[5]輕觸我髮際,
說道,“既已開始,就堅持到底。”
我感到神力,時日的起源頓然顯明:
趁好風勁吹,讓我的船疾行。
愷撒[6],曆法若有某部分與你相關,
20 四月理應讓你的目光流連。
一個偉大的世系[7]收養你,從此四月
成為你繼承的遺產,為你增色。
羅慕路斯為漫長一年制定曆法時[8],
沒忽略此事,特意將先祖銘記。
25 正如他將第一月獻給悍勇的馬爾斯,
因為自己是戰神的直接後裔,
他決定維納斯應該擁有隨後的一月,
因為歷代先祖都是她骨血。
穿過流逝的世紀,他搜尋家族之根,
30 一直追溯到與自己同源的諸神。
達爾達諾斯[9]是厄勒克特拉之子,他怎能
不知,而她又曾與朱庇特共枕?
下一代厄里克托尼俄斯生下特洛斯[10],
往後依次是阿薩剌科斯、喀皮斯[11]。
35 繼踵者是安喀塞斯,與他共享父母
之名,維納斯並不以為羞辱:[12]
結晶是埃涅阿斯。烈火中他肩負聖器
和同樣神聖的父親,孝感天地。
我們終於抵達尤盧斯[13]吉祥的名字,
40 通過他,尤利亞家族與特洛伊[14]相系。
波斯圖姆斯,他的血脈,因生於密林,
拉丁人便以“西爾維烏斯”相稱[15]。
他是拉提努斯之父,然後阿爾巴出世,
繼承阿爾巴王位的是埃皮圖斯[16]。
45 他給兒子起名喀皮斯,復續特洛伊
傳統,孫子則是卡爾佩圖斯[17]。
台伯里努斯在他之後登上寶座,
據說他在圖斯坎深水中沉沒[18]。
但他已見到阿格里帕和雷慕路斯,
50 人們傳言後者是死於雷擊[19]。
然後是阿文提努斯,他留下一個地名
和山名,普洛卡接替他執掌王庭[20]。
繼任者是努米托爾,兇殘的阿穆利烏斯
之兄,他的孩子是伊利婭和勞蘇斯[21],
55 勞蘇斯被叔父殺死,伊利婭得戰神心儀,
誕下奎里努斯和雷穆斯兄弟[22]。
他總說自己有維納斯和馬爾斯的血緣[23],
但我們理應相信他的斷言。
擔心後世子孫不知曉真相,他便用
60 家族的眾神為連續的月份命名。
然而,我猜測維納斯之月來自希臘,
女神的名字源於海里的浪花[24]。
事物有希臘的名稱,你不應覺得驚訝,
因為意大利古名就是“大希臘”[25]。
65 埃萬德的船隊滿載他的同胞曾來此,
海格力斯曾來此,皆希臘苗裔
(手執大棒的異客放牧於阿文丁山陲,
如此的大神曾在台伯河飲水[26]);
伊塔卡國王也一樣,食人部落可作證,[27]
70 還有那海岸,至今留喀耳刻之名[28];
忒勒戈諾斯的城市、濕潤提布爾的城牆[29]
此時已矗立,皆仰賴希臘的臂膀;
哈萊索斯因阿伽門農之死而亡命,
據信法利斯齊由他而得名[30];
75 還有安忒諾耳[31],為特洛伊謀和的賢士,
以及道努斯女婿狄俄墨得斯[32];
在安忒諾耳之後,逃出伊利昂的大火,
埃涅阿斯將諸神帶至此國;
他的同伴索呂摩斯來自伊達山,
80 城市蘇爾摩的名字從他發源——[33]
寒冷的蘇爾摩,我的故土,可憐的我
如今卻在遙遠的斯基泰淪落![34]
難道我就在天涯——可是繆斯,別哀吟[35],
神聖主題不應配悲傷的里拉琴[36]。
85 何處無妒忌的身影?維納斯,有人怨毒,
一心想奪走你的月份和榮譽[37],
非說是因為那時春天才打開一切,
霜雪的桎梏才解開,生命才鮮活
盛開,所以四月的意思是“開放”[38],
90 不顧溫慈的維納斯另有主張。
她統治整個世界,也最有資格統治,[39]
她的王國不遜於任何神祇。
她為天空、大地和孕育自己的海洋
立法,將眾生統攝於她的力量。
95 她是所有神的肇因(難以窮盡這名單),
她是種子和樹木的生命之源,
她讓人類蠻野的心靈聚攏歸一,
教會他們與配偶相伴相依。
什麼繁育了飛禽,若不是甜美的歡愉?
100 牛羊也不會結合,若柔愛遠去。
[1] 1-132行是本卷序詩。“孿生小愛神”指希臘神話中的Eros(拉丁名Cupido)和Anteros兄弟,“母親”指維納斯。
[2] 維納斯認為《歲時記》的題材過於嚴肅,與自己無關。
[3] 影射奧維德早期的《情詩集》(Amores),裡面經常描繪愛情的傷痛。
[4] 奧維德一貫喜歡用軍事比喻描繪愛情。
[5] 桃金娘(myrto,主格myrtus)是維納斯最喜愛的植物。
[6] 指屋大維。
[7] 指愷撒所在的尤利亞家族,據稱他們發源於埃涅阿斯的兒子尤盧斯,而埃涅阿斯傳說又是維納斯的兒子。
[8] 這段家族世系的追溯可以參考《變形記》(Metamorphoses 14.609ff)。
[9] 特洛伊的創建者達爾達諾斯(Dardanus)是朱庇特和阿特拉斯之女厄勒克特拉(Electra)的孩子。
[10] 厄里克托尼俄斯(Ericthonius)是達爾達諾斯之子,生下特洛斯(Tros)。
[11] 阿薩剌科斯(Assaracus)和喀皮斯(Capys)分別是特洛斯的兒子和孫子。
[12] 安喀塞斯(Anchises)和維納斯結合,埃涅阿斯(Aeneas)是他們的兒子。
[13] 尤盧斯(Iulus)是埃涅阿斯之子,按照維吉爾的說法,他又名阿斯卡尼烏斯(Ascanius),出生在特洛伊,是埃涅阿斯前妻所生,但李維認為,阿斯卡尼烏斯可能是埃涅阿斯後妻的孩子,出生在拉提烏姆。奧維德似乎認同了維吉爾的說法。
[14] “特洛伊”原文是Teucros(透克羅斯人),因為透克羅斯是特洛伊第一位國王。
[15] 波斯圖姆斯(意為“最晚出生的孩子”)是尤盧斯的兒子,又名西爾維烏斯(Silvius,意為“森林人”)。
[16] 以下三代依次是拉提努斯(Latinus)、阿爾巴(Alba)和埃皮圖斯(Epytus)。
[17] 因為喀皮斯(Capys)重複了特洛伊先祖的名字,所以說“復續傳統”。卡爾佩圖斯(Calpetus)是埃皮圖斯之孫。
[18] “圖斯坎深水”指台伯河,傳說台伯河原名阿爾布拉河,因為台伯里努斯(Tiberinus)在河中淹死而更名。然而更大的可能是羅馬這位先祖的名字是從台伯河名杜撰的,如同羅慕路斯(Romulus)很可能從羅馬(Roma)的名字杜撰而來,而非羅馬因他而得名。
[19] 阿格里帕(Agrippa)和雷慕路斯(Remulus)是後面兩代國王的名字。關於雷慕路斯遭雷擊的事,參考奧維德《變形記》(Metamorphoses 14.616)。
[20] 羅馬的阿文丁山以阿文提努斯(Aventinus)命名,他的下一代是普洛卡(Proca)。
[21] 普洛卡死後,長子努米托爾(Numitor)繼位,但很快遭弟弟阿穆利烏斯(Amulius)篡位,被逐出羅馬。伊利婭(Ilia)和勞蘇斯(Lausus)分別是努米托爾的女兒和兒子。
[22] 勞蘇斯在打獵時被叔父阿穆利烏斯設計害死,伊利婭傳說與馬爾斯結合,生下了羅慕路斯(即奎里努斯)和雷穆斯這對孿生兄弟。
[23] 他指羅慕路斯。埃涅阿斯的子孫都是維納斯的後代,羅慕路斯自然也是,他同時也是戰神的兒子。
[24] 通常的看法是,拉丁文“四月”(Aprilis)源於動詞aperire(打開),但奧維德寧可相信它與維納斯的希臘名字阿佛洛狄忒(Aphrodite)有關,後者源於aphros(海里的浪花)。這種解釋可以視為對屋大維所在的尤利亞家族的一種奉承。
[25] 雖然後來“大希臘”(Magna Graecia)之名指意大利南部,但早期的希臘定居者是想用這個名字指稱整個意大利,其中原因可能是,相對於逼仄的希臘半島,亞平寧半島的地域更遼闊。
[26] “異客”和“大神”都指海格力斯。原文用古名阿爾布拉河(Albula)表示台伯河。
[27] 尤利西斯是伊塔卡(Ithaca)的國王,這裡的原文是dux Neritius,意為“涅里托斯的統治者”,涅里托斯是伊塔卡的一座山。食人部落指萊斯特里恭人(Laestrygones),參考《奧德賽》(Odyssey 10.80-132)。尤利西斯也曾到過意大利。
[28] 喀耳刻(Circe)是老太陽神赫里俄斯(Helius)的女兒,拉提烏姆有一處“喀耳刻岬”(Circaeum)。尤利西斯和同伴曾在她的居處遇險,除了尤利西斯,都被她的魔法變成豬。
[29] 忒勒戈諾斯(Telegonus)是尤利西斯和喀耳刻的兒子,傳說他在伊塔卡誤殺了父親,回到意大利後創建了圖斯庫倫(Tusculum)。提布爾(Tibur)是拉提烏姆的城鎮,由提布爾努斯(Tiburnus)等三位來自阿戈斯的希臘兄弟創建。“希臘”對應的原文是Argolicae(阿戈斯的)。
[30] 哈萊索斯(Halesus)和母親克呂泰墨斯特拉(Clytemnestra)合謀害死了父親阿伽門農,然後逃到意大利,創建了法利斯齊(Falisci)這個城鎮。原文中哈萊索斯被稱為Atridae(阿特柔斯的後裔),因為他是阿特柔斯(Atreus)的孫子。在早期的古希臘語中,F和H都發成近似[w]的音(由字母digamma表示),所以很容易混淆,所以奧維德說法利斯齊的名字來自哈萊索斯。此說法已見於奧維德早期的《情詩集》(Amores 3.13)。
[31] 安忒諾耳(Antenor)是特洛伊著名的智者,一直主張歸還海倫、和平解決與希臘的爭端。所以特洛伊陷落後,希臘人允許他和手下平安離開。後來他在意大利創建了帕塔維昂城(Patavium,今天的帕多瓦)。
[32] 狄俄墨得斯(Diomedes)在原文中既被稱為“俄紐斯的後裔”(Oeniden),也被稱為“道努斯的女婿”,由於節奏的限制,譯文做了簡化。狄俄墨得斯是俄紐斯(Oeneus)的孫子,被不忠的妻子設計逐出故國,到了意大利的阿普里亞(Apulia),娶了國王道努斯(Daunus)的女兒。
[33] 奧維德提出,蘇爾摩(Sulmo)的名字來自特洛伊人索呂摩斯(Solymus)。伊達山(Ida)在小亞細亞的佛里吉亞(Phrygia)。
[34] 這兩行煽情的話顯然是奧維德在流放期間加入的。
[35] 這是一個優雅的“說話中斷法”(aposiopesis)的例子,詩人強迫自己平靜下來,回歸作品的主題。
[36] 里拉琴(Lyra)代表了個人化的抒情詩。
[37] 公元5世紀的墨高庇(Macrobius)告訴我們,王政時期的羅馬人不曾聽說過維納斯或阿佛洛狄忒。
[38] 這恰好是最合理的詞源解釋。
[39] Harries(1989)認為,91-132行的維納斯頌歌受到了維吉爾《農事詩》(Georgics 3.209ff)的影響,但主要的範本是盧克萊修《物性論》開篇(De Rerum Natura 1.1-49)。