奥维德《岁时记》第四卷1-100行

‘Alma, fave,’ dixi ‘geminorum mater Amorum!’
ad vatem voltus rettulit illa suos:
‘quid tibi’ ait ‘mecum? Certe maiora canebas.
num vetus in molli pectore volnus habes?’
5 ‘scis, dea,’ respondi ‘de volnere.’ Risit, et aether
protinus ex illa parte serenus erat.
‘Saucius an sanus numquid tua signa reliqui?
Tu mihi propositum, tu mihi semper opus.
Quae decuit primis sine crimine lusimus annis,
10 nunc teritur nostris area maior equis.
Tempora cum causis, annalibus eruta priscis
lapsaque sub terras ortaque signa cano.
Venimus ad quartum, quo tu celeberrima mense:
et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.’
15 Mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto
contigit et ‘coeptum perfice’ dixit ‘opus.’
Sensimus, et causae subito patuere dierum:
dum licet et spirant flamina, navis eat.
Si qua tamen pars te de fastis tangere debet,
20 Caesar, in Aprili quod tuearis habes.
Hic ad te magna descendit imagine mensis
et fit adoptiva nobilitate tuus.
Hoc pater Iliades, cum longum scriberet annum,
vidit et auctores rettulit ipse tuos:
25 utque fero Marti primam dedit ordine sortem,
quod sibi nascendi proxima causa fuit,
sic Venerem gradibus multis in gente receptam
alterius voluit mensis habere locum;
principiumque sui generis revolutaque quaerens
30 saecula, cognatos venit adusque deos.
Dardanon Electra nesciret Atlantide natum
scilicet, Electran concubuisse Iovi?
Huius Ericthonius: Tros est generatus ab illo:
Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn.
35 Proximus Anchises, cum quo commune parentis
non dedignata est nomen habere Venus.
Hinc satus Aeneas, pietas spectata per ignes
sacra patremque umeris, altera sacra, tulit.
Venimus ad felix aliquando nomen Iuli,
40 unde domus Teucros Iulia tangit avos.
Postumus hinc, qui, quod silvis fuit ortus in altis,
Silvius in Latia gente vocatus erat.
Isque, Latine, tibi pater est. Subit Alba Latinum:
proximus est titulis Epytus, Alba, tuis.
45 Ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae
et tuus est idem, Calpete, factus avus.
Cumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet,
dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae.
Iam tamen Agrippam natum Remulumque nepotem
50 viderat; in Remulum fulmina missa ferunt.
Venit Aventinus post hos, locus unde vocatur,
mons quoque. Post illum tradita regna Procae;
quem sequitur duri Numitor germanus Amuli.
Ilia cum Lauso de Numitore sati.
55 Ense cadit patrui Lausus: placet Ilia Marti
teque parit, gemino iuncte Quirine Remo.
Ille suos semper Venerem Martemque parentes
dixit et emeruit vocis habere fidem;
neve secuturi possent nescire nepotes,
60 tempora dis generis continuata dedit.
Sed Veneris mensem Graio sermone notatum
auguror: a spumis est dea dicta maris.
Nec tibi sit mirum Graeco rem nomine dici;
Itala nam tellus Graecia maior erat.
65 Venerat Euander plena cum classe suorum:
venerat Alcides, Graius uterque genus
(hospes Aventinis armentum pavit in herbis
claviger, et tanto est Albula pota deo):
dux quoque Neritius; testes Laestrygones exstant
70 et quod adhuc Circes nomina litus habet.
Et iam Telegoni, iam moenia Tiburis udi
stabant, Argolicae quod posuere manus.
Venerat Atridae fatis agitatus Halaesus,
a quo se dictam terra Falisca putat.
75 Adice Troianae suasorem Antenora pacis,
et generum Oeniden, Apule Daune, tuum.
Serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis
attulit Aeneas in loca nostra deos.
Huius erat Solimus Phrygia comes unus ab Ida,
80 a quo Sulmonis moenia nomen habent,
Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae.
Me miserum, Scythico quam procul illa solo est!
Ergo ego tam longe—sed supprime, Musa, querellas!
non tibi sunt maesta sacra canenda lyra.
85 Quo non livor abit? Sunt qui tibi mensis honorem
eripuisse velint invideantque, Venus.
Nam quia ver aperit tunc Omnia, densaque cedit
frigoris asperitas, fetaque terra patet,
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum,
90 quem Venus iniecta vindicat alma manu.
Illa quidem totum dignissima temperat orbem;
illa tenet nullo regna minora deo,
iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis,
perque suos initus continet omne genus.
95 Illa deos omnes (longum est numerare) creavit,
illa satis causas arboribusque dedit,
illa rudes animos hominum contraxit in unum
et docuit iungi cum pare quemque sua.
Quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas?
100 nec coeant pecudes, si levis absit amor.

“助我,养育孪生小爱神的母亲,”我祈祷。[1]
女神将脸庞转向诗人,说道:
“你求我何事?此诗的主题太过庄重[2]
难道你柔情的心中仍存旧痛[3]?”
5 我说,“女神,你知道那旧痛。”她笑了,立刻
她所在的天空已不见任何云朵。
“受伤或无恙,我何曾抛弃你的旗帜[4]
你始终是我的目标,我的职司。
年轻时我以情诗自娱,无伤大雅,
10 如今更宽的场地我才可跑马。
我查考古籍,吟唱节庆和它们的肇因,
吟唱沉入地下又升起的星辰。
已至四月,你最受尊崇的月份,维纳斯,
你知晓,此诗人、此月一并属于你。”
15 被我打动,她用桃金娘[5]轻触我发际,
说道,“既已开始,就坚持到底。”
我感到神力,时日的起源顿然显明:
趁好风劲吹,让我的船疾行。
恺撒[6],历法若有某部分与你相关,
20 四月理应让你的目光流连。
一个伟大的世系[7]收养你,从此四月
成为你继承的遗产,为你增色。
罗慕路斯为漫长一年制定历法时[8]
没忽略此事,特意将先祖铭记。
25 正如他将第一月献给悍勇的马尔斯,
因为自己是战神的直接后裔,
他决定维纳斯应该拥有随后的一月,
因为历代先祖都是她骨血。
穿过流逝的世纪,他搜寻家族之根,
30 一直追溯到与自己同源的诸神。
达尔达诺斯[9]是厄勒克特拉之子,他怎能
不知,而她又曾与朱庇特共枕?
下一代厄里克托尼俄斯生下特洛斯[10]
往后依次是阿萨剌科斯、喀皮斯[11]
35 继踵者是安喀塞斯,与他共享父母
之名,维纳斯并不以为羞辱:[12]
结晶是埃涅阿斯。烈火中他肩负圣器
和同样神圣的父亲,孝感天地。
我们终于抵达尤卢斯[13]吉祥的名字,
40 通过他,尤利亚家族与特洛伊[14]相系。
波斯图姆斯,他的血脉,因生于密林,
拉丁人便以“西尔维乌斯”相称[15]
他是拉提努斯之父,然后阿尔巴出世,
继承阿尔巴王位的是埃皮图斯[16]
45 他给儿子起名喀皮斯,复续特洛伊
传统,孙子则是卡尔佩图斯[17]
台伯里努斯在他之后登上宝座,
据说他在图斯坎深水中沉没[18]
但他已见到阿格里帕和雷慕路斯,
50 人们传言后者是死于雷击[19]
然后是阿文提努斯,他留下一个地名
和山名,普洛卡接替他执掌王庭[20]
继任者是努米托尔,凶残的阿穆利乌斯
之兄,他的孩子是伊利娅和劳苏斯[21]
55 劳苏斯被叔父杀死,伊利娅得战神心仪,
诞下奎里努斯和雷穆斯兄弟[22]
他总说自己有维纳斯和马尔斯的血缘[23]
但我们理应相信他的断言。
担心后世子孙不知晓真相,他便用
60 家族的众神为连续的月份命名。
然而,我猜测维纳斯之月来自希腊,
女神的名字源于海里的浪花[24]
事物有希腊的名称,你不应觉得惊讶,
因为意大利古名就是“大希腊”[25]
65 埃万德的船队满载他的同胞曾来此,
海格力斯曾来此,皆希腊苗裔
(手执大棒的异客放牧于阿文丁山陲,
如此的大神曾在台伯河饮水[26]);
伊塔卡国王也一样,食人部落可作证,[27]
70 还有那海岸,至今留喀耳刻之名[28]
忒勒戈诺斯的城市、湿润提布尔的城墙[29]
此时已矗立,皆仰赖希腊的臂膀;
哈莱索斯因阿伽门农之死而亡命,
据信法利斯齐由他而得名[30]
75 还有安忒诺耳[31],为特洛伊谋和的贤士,
以及道努斯女婿狄俄墨得斯[32]
在安忒诺耳之后,逃出伊利昂的大火,
埃涅阿斯将诸神带至此国;
他的同伴索吕摩斯来自伊达山,
80 城市苏尔摩的名字从他发源——[33]
寒冷的苏尔摩,我的故土,可怜的我
如今却在遥远的斯基泰沦落![34]
难道我就在天涯——可是缪斯,别哀吟[35]
神圣主题不应配悲伤的里拉琴[36]
85 何处无妒忌的身影?维纳斯,有人怨毒,
一心想夺走你的月份和荣誉[37]
非说是因为那时春天才打开一切,
霜雪的桎梏才解开,生命才鲜活
盛开,所以四月的意思是“开放”[38]
90 不顾温慈的维纳斯另有主张。
她统治整个世界,也最有资格统治,[39]
她的王国不逊于任何神祇。
她为天空、大地和孕育自己的海洋
立法,将众生统摄于她的力量。
95 她是所有神的肇因(难以穷尽这名单),
她是种子和树木的生命之源,
她让人类蛮野的心灵聚拢归一,
教会他们与配偶相伴相依。
什么繁育了飞禽,若不是甜美的欢愉?
100 牛羊也不会结合,若柔爱远去。

[1] 1-132行是本卷序诗。“孪生小爱神”指希腊神话中的Eros(拉丁名Cupido)和Anteros兄弟,“母亲”指维纳斯。
[2] 维纳斯认为《岁时记》的题材过于严肃,与自己无关。
[3] 影射奥维德早期的《情诗集》(Amores),里面经常描绘爱情的伤痛。
[4] 奥维德一贯喜欢用军事比喻描绘爱情。
[5] 桃金娘(myrto,主格myrtus)是维纳斯最喜爱的植物。
[6] 指屋大维。
[7] 指恺撒所在的尤利亚家族,据称他们发源于埃涅阿斯的儿子尤卢斯,而埃涅阿斯传说又是维纳斯的儿子。
[8] 这段家族世系的追溯可以参考《变形记》(Metamorphoses 14.609ff)。
[9] 特洛伊的创建者达尔达诺斯(Dardanus)是朱庇特和阿特拉斯之女厄勒克特拉(Electra)的孩子。
[10] 厄里克托尼俄斯(Ericthonius)是达尔达诺斯之子,生下特洛斯(Tros)。
[11] 阿萨剌科斯(Assaracus)和喀皮斯(Capys)分别是特洛斯的儿子和孙子。
[12] 安喀塞斯(Anchises)和维纳斯结合,埃涅阿斯(Aeneas)是他们的儿子。
[13] 尤卢斯(Iulus)是埃涅阿斯之子,按照维吉尔的说法,他又名阿斯卡尼乌斯(Ascanius),出生在特洛伊,是埃涅阿斯前妻所生,但李维认为,阿斯卡尼乌斯可能是埃涅阿斯后妻的孩子,出生在拉提乌姆。奥维德似乎认同了维吉尔的说法。
[14] “特洛伊”原文是Teucros(透克罗斯人),因为透克罗斯是特洛伊第一位国王。
[15] 波斯图姆斯(意为“最晚出生的孩子”)是尤卢斯的儿子,又名西尔维乌斯(Silvius,意为“森林人”)。
[16] 以下三代依次是拉提努斯(Latinus)、阿尔巴(Alba)和埃皮图斯(Epytus)。
[17] 因为喀皮斯(Capys)重复了特洛伊先祖的名字,所以说“复续传统”。卡尔佩图斯(Calpetus)是埃皮图斯之孙。
[18] “图斯坎深水”指台伯河,传说台伯河原名阿尔布拉河,因为台伯里努斯(Tiberinus)在河中淹死而更名。然而更大的可能是罗马这位先祖的名字是从台伯河名杜撰的,如同罗慕路斯(Romulus)很可能从罗马(Roma)的名字杜撰而来,而非罗马因他而得名。
[19] 阿格里帕(Agrippa)和雷慕路斯(Remulus)是后面两代国王的名字。关于雷慕路斯遭雷击的事,参考奥维德《变形记》(Metamorphoses 14.616)。
[20] 罗马的阿文丁山以阿文提努斯(Aventinus)命名,他的下一代是普洛卡(Proca)。
[21] 普洛卡死后,长子努米托尔(Numitor)继位,但很快遭弟弟阿穆利乌斯(Amulius)篡位,被逐出罗马。伊利娅(Ilia)和劳苏斯(Lausus)分别是努米托尔的女儿和儿子。
[22] 劳苏斯在打猎时被叔父阿穆利乌斯设计害死,伊利娅传说与马尔斯结合,生下了罗慕路斯(即奎里努斯)和雷穆斯这对孪生兄弟。
[23] 他指罗慕路斯。埃涅阿斯的子孙都是维纳斯的后代,罗慕路斯自然也是,他同时也是战神的儿子。
[24] 通常的看法是,拉丁文“四月”(Aprilis)源于动词aperire(打开),但奥维德宁可相信它与维纳斯的希腊名字阿佛洛狄忒(Aphrodite)有关,后者源于aphros(海里的浪花)。这种解释可以视为对屋大维所在的尤利亚家族的一种奉承。
[25] 虽然后来“大希腊”(Magna Graecia)之名指意大利南部,但早期的希腊定居者是想用这个名字指称整个意大利,其中原因可能是,相对于逼仄的希腊半岛,亚平宁半岛的地域更辽阔。
[26] “异客”和“大神”都指海格力斯。原文用古名阿尔布拉河(Albula)表示台伯河。
[27] 尤利西斯是伊塔卡(Ithaca)的国王,这里的原文是dux Neritius,意为“涅里托斯的统治者”,涅里托斯是伊塔卡的一座山。食人部落指莱斯特里恭人(Laestrygones),参考《奥德赛》(Odyssey 10.80-132)。尤利西斯也曾到过意大利。
[28] 喀耳刻(Circe)是老太阳神赫里俄斯(Helius)的女儿,拉提乌姆有一处“喀耳刻岬”(Circaeum)。尤利西斯和同伴曾在她的居处遇险,除了尤利西斯,都被她的魔法变成猪。
[29] 忒勒戈诺斯(Telegonus)是尤利西斯和喀耳刻的儿子,传说他在伊塔卡误杀了父亲,回到意大利后创建了图斯库伦(Tusculum)。提布尔(Tibur)是拉提乌姆的城镇,由提布尔努斯(Tiburnus)等三位来自阿戈斯的希腊兄弟创建。“希腊”对应的原文是Argolicae(阿戈斯的)。
[30] 哈莱索斯(Halesus)和母亲克吕泰墨斯特拉(Clytemnestra)合谋害死了父亲阿伽门农,然后逃到意大利,创建了法利斯齐(Falisci)这个城镇。原文中哈莱索斯被称为Atridae(阿特柔斯的后裔),因为他是阿特柔斯(Atreus)的孙子。在早期的古希腊语中,F和H都发成近似[w]的音(由字母digamma表示),所以很容易混淆,所以奥维德说法利斯齐的名字来自哈莱索斯。此说法已见于奥维德早期的《情诗集》(Amores 3.13)。
[31] 安忒诺耳(Antenor)是特洛伊著名的智者,一直主张归还海伦、和平解决与希腊的争端。所以特洛伊陷落后,希腊人允许他和手下平安离开。后来他在意大利创建了帕塔维昂城(Patavium,今天的帕多瓦)。
[32] 狄俄墨得斯(Diomedes)在原文中既被称为“俄纽斯的后裔”(Oeniden),也被称为“道努斯的女婿”,由于节奏的限制,译文做了简化。狄俄墨得斯是俄纽斯(Oeneus)的孙子,被不忠的妻子设计逐出故国,到了意大利的阿普里亚(Apulia),娶了国王道努斯(Daunus)的女儿。
[33] 奥维德提出,苏尔摩(Sulmo)的名字来自特洛伊人索吕摩斯(Solymus)。伊达山(Ida)在小亚细亚的佛里吉亚(Phrygia)。
[34] 这两行煽情的话显然是奥维德在流放期间加入的。
[35] 这是一个优雅的“说话中断法”(aposiopesis)的例子,诗人强迫自己平静下来,回归作品的主题。
[36] 里拉琴(Lyra)代表了个人化的抒情诗。
[37] 公元5世纪的墨高庇(Macrobius)告诉我们,王政时期的罗马人不曾听说过维纳斯或阿佛洛狄忒。
[38] 这恰好是最合理的词源解释。
[39] Harries(1989)认为,91-132行的维纳斯颂歌受到了维吉尔《农事诗》(Georgics 3.209ff)的影响,但主要的范本是卢克莱修《物性论》开篇(De Rerum Natura 1.1-49)。