Ipsa virum rapui simulacraque nuda reliqui:
quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit.’
Ille quidem caelo positus Iovis atria vidit
et tenet in magno templa dicata foro.
705 At quicumque nefas ausi, prohibente deorum
numine, polluerant pontificale caput,
morte iacent merita. Testes estote, Philippi,
et quorum sparsis ossibus albet humus.
hoc opus, haec pietas, haec prima elementa fuerunt
710 Caesaris, ulcisci iusta per arma patrem.
Postera cum teneras aurora refecerit herbas,
Scorpios a prima parte videndus erit.
Tertia post Idus lux est celeberrima Baccho:
Bacche, fave vati, dum tua festa cano.
715 Nec referam Semelen, ad quam nisi fulmina secum
Iuppiter adferret, parvus[1] inermis[2] eras[3];
nec, puer ut posses maturo tempore nasci,
expletum patrio corpore matris opus.
Sithonas et Scythicos longum narrare triumphos
720 et domitas gentes, turifer Inde, tuas.
tu quoque Thebanae mala praeda tacebere matris,
inque tuum furiis acte, Lycurge, genus.
Ecce libet subitos pisces Tyrrhenaque monstra
Dicere, sed non est carminis huius opus;
725 carminis huius opus causas exponere[4], quare
vitisator populos ad sua liba vocet.
Ante tuos ortus arae sine honore fuerunt,
Liber, et in gelidis herba reperta focis.
Te memorant, Gange totoque Oriente subacto,
730 primitias magno seposuisse Iovi.
Cinnama tu primus captivaque tura dedisti
deque triumphato viscera tosta bove.
Nomine ab auctoris ducunt libamina nomen
libaque, quod sanctis[5] pars datur inde focis.
735 Liba deo fiunt, sucis quia dulcibus idem
gaudet, et a Baccho mella reperta ferunt.
Ibat harenoso satyris comitatus ab Hebro
(non habet ingratos fabula nostra iocos),
iamque erat ad Rhodopen Pangaeaque florida[6] ventum:
740 aeriferae comitum concrepuere manus.
Ecce novae coeunt volucres tinnitibus actae,
quosque movent sonitus aera, sequuntur apes.
Colligit errantes et in arbore claudit inani
Liber, et inventi praemia mellis habet.
745 Ut satyri levisque senex tetigere saporem,
quaerebant flavos per nemus omne favos.
Audit in exesa stridorem examinis ulmo,
aspicit et ceras dissimulatque senex;
utque piger pandi tergo residebat aselli,
750 adplicat hunc ulmo corticibusque cavis.
Constitit ipse super ramoso stipite nixus
atque avide trunco condita mella petit.
Milia crabronum coeunt, et vertice nudo
spicula defigunt oraque sima[7] notant.
755 Ille cadit praeceps et calce feritur aselli
inclamatque suos auxiliumque rogat.
Concurrunt satyri turgentiaque ora parentis
rident: percusso claudicat ille genu.
Ridet et ipse deus limumque inducere monstrat;
760 hic paret monitis et linit ora luto.
Melle pater fruitur, liboque infusa calenti
iure repertori splendida mella damus.
Femina cur praesit[8], non est rationis opertae:
femineos thyrso concitat ille choros.
765 Cur anus hoc faciat, quaeris? Vinosior aetas
haec erat[9] et gravidae munera vitis amat[10].
Cur hedera cincta est? hedera est gratissima Baccho:
hoc quoque cur ita sit, discere nulla mora est.
Nysiadas nymphas puerum quaerente noverca
770 hanc frondem cunis opposuisse ferunt.
Restat ut inveniam quare toga libera detur
Lucifero pueris, candide Bacche, tuo:
sive quod ipse puer semper iuvenisque videris,
et media est aetas inter utrumque tibi:
775 seu quia tu pater es, patres sua pignora, natos,
commendant curae numinibusque tuis:
sive, quod es Liber, vestis quoque libera per te
sumitur et vitae liberioris iter:
an quia, cum colerent prisci studiosius agros,
780 et faceret patrio rure senator opus,
et caperet fasces a curvo consul aratro,
nec crimen duras esset habere manus,
rusticus ad ludos populus veniebat in Urbem
(sed dis, non studiis ille dabatur honor:
785 luce sua ludos uvae commentor habebat,
quos cum taedifera nunc habet ille dea):
ergo ut tironem celebrare frequentia possit,
visa dies dandae non aliena togae?
mite caput, pater, huc placataque cornua vertas,
790 et des ingenio vela secunda meo.
Itur ad Argeos (qui sint, sua pagina dicet)
hac, si commemini, praeteritaque die.
Stella Lycaoniam vergit declinis[11] ad Arcton
Milvus: haec illa nocte videnda venit.
795 Quid dederit volucri, si vis cognoscere, caelum:
Saturnus regnis a Iove pulsus erat;
Concitat iratus validos Titanas in arma,
quaeque fuit fatis debita, temptat opem.
Matre satus Terra, monstrum mirabile, taurus
800 parte sui serpens posteriore fuit:
hunc triplici muro lucis incluserat atris
Parcarum monitu Styx violenta trium.
Viscera qui tauri flammis adolenda dedisset,
sors erat aeternos vincere posse deos.
805 immolat hunc Briareus facta ex adamante securi,
et iamiam flammis exta daturus erat:
Iuppiter alitibus rapere imperat: attulit illi
milvus, et meritis venit in astra suis.
Una dies media est, et fiunt sacra Minervae,
810 nomina quae iunctis[12] quinque diebus habent.
Sanguine prima vacat, nec fas concurrere ferro:
causa, quod est illa nata Minerva die.
Altera tresque super strata[13] celebrantur harena:
ensibus exsertis bellica laeta dea est.
815 Pallada nunc pueri teneraeque orate puellae;
qui bene placarit Pallada, doctus erit.
Pallade placata lanam mollire puellae
discant et plenas exonerare colos.
Illa etiam stantes radio percurrere telas
820 erudit et rarum pectine denset[14] opus.
Hanc cole, qui maculas laesis de vestibus aufers,
hanc cole, velleribus quisquis aena paras;
nec quisquam invita faciet bene vincula plantae
Pallade, sit Tychio doctior ille licet;
825 et licet antiquo manibus conlatus Epeo
sit prior, irata Pallade mancus erit.
Vos quoque, Phoebea morbos qui pellitis arte,
munera de vestris pauca referte deae:
nec vos, turba fere[15] censu[16] fraudata, magistri,
830 spernite; discipulos attrahit illa novos:
quique moves caelum, tabulamque coloribus uris,
quique facis docta mollia saxa manu.
Mille dea est operum: certe dea carminis illa est;
si mereor, studiis adsit amica meis.
835 Caelius ex alto qua mons descendit in aequum,
hic, ubi non plana est, sed prope plana via,
parva licet videas Captae delubra Minervae,
quae dea natali coepit habere suo.
Nominis in dubio causa est. Capitale vocamus
840 ingenium sollers: ingeniosa dea est.
An quia de capitis fertur sine matre paterni
vertice cum clipeo prosiluisse suo?
An quia perdomitis ad nos captiva Faliscis
venit? Et hoc signo[17] littera prisca docet.
845 An quod habet legem, capitis quae pendere poenas
ex illo iubeat furta recepta loco?
A quacumque trahis ratione vocabula, Pallas,
pro ducibus nostris aegida semper habe.
Summa dies e quinque tubas lustrare canoras
850 admonet et forti sacrificare deae.
Nunc potes ad solem sublato dicere voltu
‘hic here Phrixeae vellera pressit ovis.’
Seminibus tostis sceleratae fraude novercae
sustulerat nullas, ut solet, herba comas.
855 Mittitur ad tripodas certa qui sorte reportet,
quam sterili terrae Delphicus edat opem.
Hic quoque corruptus cum semine nuntiat Helles
et iuvenis Phrixi funera sorte peti;
utque[18] recusantem cives et tempus et Ino
860 compulerunt regem iussa nefanda pati,
et soror et Phrixus, velati tempora vittis,
stant simul ante aras iunctaque fata gemunt.
Aspicit hos, ut forte pependerat aethere, mater
et ferit attonita pectora nuda manu,
865 inque draconigenam nimbis comitantibus urbem
desilit et natos eripit inde suos;
utque fugam capiant, aries nitidissimus auro
traditur: ille vehit per freta longa duos.
Dicitur infirma cornu tenuisse sinistra
870 femina, cum de se nomina fecit aquae.
Paene simul periit, dum volt succurrere lapsae,
frater, et extentas porrigit usque manus.
Flebat, ut amissa gemini consorte pericli,
caeruleo iunctam nescius esse deo.
875 Litoribus tactis aries fit sidus; at huius
pervenit in Colchas aurea lana domos.
Tres ubi Luciferos veniens praemiserit Eos,
tempora nocturnis aequa diurna feres.
Inde quater pastor saturos ubi clauserit haedos,
880 canuerint herbae rore recente quater,
Ianus adorandus cumque hoc Concordia mitis
et Romana Salus Araque Pacis erit.
Luna regit menses: huius quoque tempora mensis
finit Aventino Luna colenda iugo.
[1] parvus=partus=spretus
[2] inermis=acerbus
[3] eras=erat
[4] exponere=expromere
[5] sanctis=sacris
[6] florida=flumina
[7] sima=prima=summa
[8] praesit=presset=praestet
[9] erat=est
[10] amat=amans
[11] declinis=declivis=proclivis
[12] nomina quae iunctis=nominaque a iunctis=numinaque adiunctis
[13] strata=rasa
[14] denset=densat
[15] fere=feri=brevi=Phari
[16] censu=sensu
[17] hoc signo=hoc ipsum=hoc sic nos
[18] utque=usque
我親自將他救走,僅留下一具幻形,
死於劍下的只是愷撒的幽靈。”
他已躋身天神間,見過朱庇特的宮闕,
羅馬廣場的神廟也為他而設[1],
705 而那些惡徒,膽敢違逆眾神的旨意,
侵犯大祭司,犯下滔天惡事,
都已恥辱地殞命。腓立比[2],有你為證,
還有白骨映亮原野的你們!
通過正義戰爭為父親復仇,這是
710 元首[3]的工作、責任和第一要義。
等到下一個黎明復蘇柔嫩的花草[4],
天蠍[5]的前部你將可以看到。
望日之後第三天是酒神的盛大節慶[6]:
巴克斯,善待歌詠你節日的詩人。
715 我不會講述塞墨勒,倘若朱庇特從未
攜雷霆見她,你會是柔弱的嬰孩;[7]
也不會回顧,為你能足月出生,父親
如何在身體里完成母親的使命;
曆數你在錫托尼亞和斯基泰[8]的勝仗,
720 在印度征服的民族[9],也過於冗長;
我也不提你,忒拜母親悲慘的獵物[10],
還有你,瘋砍自己雙膝的呂庫古[11]。
但乍現的海豚,第勒尼安的奇蹟[12],我樂意
講述,只是那並非此處的主題。
725 此處的主題是為何低賤的老嫗在這天
會邀請民眾品嘗她們的糕點[13]。
在你出生前,利柏耳,神壇並無祭獻[14],
冰涼聖爐里只有野草蔓延。
人們傳說,你征服恆河和東方全境後,
730 單獨為大神朱庇特將初果保留,
你最先向神獻上繳獲的肉桂和乳香,
還有凱旋之牛烤過的內臟。
祭品“利巴門”和“利巴”都源於你的稱呼[15],
利柏耳,因為它們要放入聖爐。
735 向神奉上糕,是因為他喜歡甜味的糕點,
他們說蜂蜜也是巴克斯發現。
那時,薩梯陪他從多沙的海布洛[16]回家
(我的故事有一個愉快的笑話),
已抵達羅多彼和開滿鮮花的龐加歐斯山[17],
740 侍從手中的銅鈸一齊歡喧。
看,被鈸聲驅趕,陌生的飛蟲聚過來,
樂音往哪邊走,蜜蜂就往哪邊飛。
利柏耳搜集離群的少數,置於樹洞里,
收穫了蜂蜜,自然絕妙的恩賜。
745 薩梯們和禿頂的西勒諾斯一嘗這味道,
就開始在林中遍尋金色的蜂巢。
老者在腐爛的榆樹里聽到嗡嗡的聲響,
看見了蜂蠟,卻假裝一切如常,
慵懶地騎在彎腰前行的驢子背上,
750 讓它靠近榆樹皮張口的地方,
自己則踩着驢背,緊靠多枝的樹榦,
貪婪搜覓藏在樹裡面的甘甜。
千萬隻馬蜂湧過來,猛蜇赤裸的穹頂,
在塌鼻的臉龐留下密密的印痕。
755 頭朝下,他徑直跌落,又被驢踢了一下,
他大聲呼痛,喊各位同伴救他。
薩梯們跑過來,奚落老伯腫脹的臉,
他的膝蓋撞了地,走路也蹣跚。
巴克斯也笑了,教他如何敷上淤泥,
760 他聽從建議,把臉變成沼澤地。
酒神發現蜜,喜歡蜜,我們自然應當
把裹着白蜜的糕餅獻給他品嘗。
為何由女人來負責?原因其實很顯明,
酒神藤杖召集的信徒是女人。
765 為何是老嫗,你問?這個年紀更容易
有酒癮,更喜歡成熟葡萄的厚禮。
為何纏着常春藤?因為巴克斯最喜歡。
為何喜歡常春藤?理由很簡短。
昔日繼母搜尋他,努薩的水澤仙女[18]
770 用常春藤葉將他的搖籃遮護。
我還需解釋,俊美的巴克斯,你的節日
男孩為什麼要行換袍[19]之禮:
或者因為你自己既是孩子,又永遠
像青年,年紀總在二者之間;
775 或因你也是父親,所以父親們將兒子
和自己的未來託付於神聖的你;
或者因為你是自由神,托你的庇護,
孩子穿上自由衣,走上自由路;
或者因為在古代,先民種地更勤勉,
780 元老院議員耕耘在祖輩的田間,
執政官放下彎曲的犁頭,接過束薪斧[20],
雙手長老繭,無人當作恥辱,
那時,鄉下人會到城裡來觀看錶演
(是向神致敬,不是討民眾喜歡),
785 酒神在自己的節日[21]會主持此類儀典
(現在這榮譽被刻瑞斯分去一半),[22]
所以,為讓更多的觀眾為青年[23]祝賀,
此日更換托加袍豈不適合?
酒神,請將溫柔的雙角和溫和的臉龐
790 轉向我,讓我的詩帆順風飄揚。
若我沒記錯,這天和前一天,遊行隊伍
要去阿爾蓋神祠(後面再詳述)[24]。
天鳶傾斜着翼翅,朝向呂卡翁的熊女[25],
這個星座在此夜可以目睹。
795 你可想知道這隻鳥因何在天空受賞?
薩圖爾努斯被朱庇特奪了權杖[26],
惱羞成怒,煽動強大的眾提坦反叛,
並竭力爭取命運三女神的支援。
有一頭恐怖的怪獸,是地母所生,長相
800 如公牛,後部卻是一條大蟒。
聽從命運神建議,凶暴的斯堤克斯
用三重牆把它囚於陰森密林里。
神諭說,誰若在火中焚燒此牛內臟,
就能讓永恆的諸神無力抵擋。
805 布里阿柔斯殺了它,用精鋼製成的利斧[27],
眼看他就要將內臟放入祭爐,
朱庇特卻命令群鳥搶奪,鳶勝利飛回,
憑這份功勞榮享星座的光輝。
間隔一日之後有獻給密涅瓦的儀典[28],
810 節日的名稱源於連續的五天[29]。
第一日沒有血祭,也不可拔劍相拼,
因為密涅瓦就在此日誕生[30]。
後面兩日則在角斗場的沙池[31]慶祝,
善戰的女神喜歡血腥的比武。
815 現在,少男少女們,請向帕拉斯禱告,
誰獲她垂愛,誰就能蒙她賜教。
取悅女神後,讓少女學習梳理羊毛,
變出一圈圈紗線,將紡錘纏繞。
她甚至教人如何用織梭穿過經線,
820 如何用筘齒壓緊疏鬆的緯線。
敬拜她,若你希望清除衣裳的污痕,
敬拜她,若你準備染羊毛的銅盆。
如果帕拉斯[32]蹙眉,無人能制出好鞋,
即使他比圖基俄斯[33]更卓越。
825 就算他巧手勝過古時的厄帕俄斯[34],
帕拉斯若不喜,他也無能為力。
修習阿波羅技藝、驅走病魔的人們,
也請拿酬金買禮物獻給女神。
還有你們,經常被騙去薪水的老師[35],
830 也別怠慢她(她會引來新弟子)。
鏤刻的匠人[36],上釉的畫工,將鮮活形象
注入石頭的雕塑者,你們也一樣。
女神會千種技藝,自然也擅長詩歌,
若我有資格,願她降臨,襄助我。
835 凱利烏斯山[37]傾斜着伸入平原之處,
有一條幾乎沒有坡度的道路,
這裡你會發現“卡普塔”[38]密涅瓦的小祠,
它的敬獻之日是她的生日。
名字的起源存疑。我們稱傑出的天賦
840 “卡皮塔勒”[39]:女神的才華太炫目。
還是因為傳說中,她沒有懷胎的母親,
手持盾牌蹦出父親的頭頂?[40]
抑或因為我們征服了法利斯齊族[41],
她做了俘虜?此事古書有記錄。
845 又或者她定下規矩,在此地行竊的人,
一旦抓獲,必須判處死刑[42]?
無論你的名號從何處而來,帕拉斯,
都請以神盾[43]護佑我們的皇室。
五日節最後一天需要為嘹亮的喇叭[44]
850 舉行凈化禮,將犧牲獻給密涅瓦[45]。
現在,你終於可以仰望太陽,宣告:
“他昨日已踩上佛里克索斯的羊毛。”[46]
因為邪惡繼母[47]的詭計,種子都烤過,
莊稼不再像平日,無任何收穫。
855 城邦派人去德爾斐[48],通過靈驗的神諭
求阿波羅指點,絕收如何應付。
信使如種子一樣敗壞,假傳神旨,
稱必須處死赫勒和佛里克索斯。
國王[49]雖不情願,但局勢、民意和伊諾
860 都迫他接受這悖逆天理的選擇。
佛里克索斯兄妹,頭束髮帶,一起
站在祭壇前,為共同的命運哀泣。
生母[50]碰巧在天空飄浮,看見此幕,
驚愕不已,捶打赤裸的胸脯,
865 然後在眾雲陪伴下,躍入龍裔之城[51],
奮力將孩子救出,脫離死神,
又給他們一隻金燦燦的公羊助逃。
它馱着兩人穿行於狹長海道,
傳說赫勒握羊角的手太沒氣力,
870 最終掉進以她命名的海里[52],
兄長見她墜下,情急間伸手阻攔,
自己也險些喪命,卻是枉然。
他涕泣,以為失去了共經患難的親人,
卻不知她已與藍色的海神成婚。
875 到達陸地後,羊被變成星座[53],可是
它金色的毛卻去了科爾基斯[54]。
當晨星三次昭告迫近的黎明,你可以[55]
認定,晝夜相等的時間已至。
然後,等牧人四次將饜足的山羊趕回[56],
880 草叢四次掛滿新降的露水,
敬拜雅努斯、溫慈的“和諧”、“羅馬平安”
與和平祭壇的時辰[57]已在眼前。
月亮統治着諸月份:本月結束的標誌[58]
便是阿文丁山上的月神祭禮[59]。
[1] 愷撒的神廟位於羅馬廣場的努瑪宮殿附近,於公元前42年敬獻。
[2] 在公元前42年的腓立比(Philippi)戰役中,屋大維戰勝了共和派軍隊,刺殺愷撒的主謀布魯圖斯和卡西烏斯自殺。史書告訴我們,參與刺殺愷撒的每個人都在愷撒死後三年內殞命。
[3] “元首”指屋大維,“父親”指他的養父愷撒。
[4] 711-712行是3月16日(羅馬標記法為C XVII KAL. APR. F)。
[5] 指天蠍座(Scorpio)。
[6] 713-808行是3月17日(羅馬標記法為D XVI KAL. APR. NP LIB[ERALIA]),所謂的“酒神節”(Liberalia)就在這天。奧維德認為這個節日是慶祝酒神巴克斯(希臘的狄俄尼索斯)的,這個觀點極可能是錯的。這個節日早在努瑪時代的曆書中就存在,因此是意大利本土的宗教節日。利柏耳(Liber,後與酒神混同)和利柏拉(Libera)這一對神祇是羅馬的植物神,掌管作物。從奧維德描述的節日慶典看,也與酒神無關,而與莊稼有關。
[7] 參考本卷第504行的注釋。這行的原文高度不確定,意義也頗多爭議。奧維德的意思似乎是,如果不是因為母親塞墨勒死於朱庇特的閃電,朱庇特就不會給予他特別的照顧,他也就不會具備後來的神力。Rose(1922)也如此理解。
[8] 錫托尼亞人(Sithonas)是色雷斯的一個部族,斯基泰人(Scythicos)是一個鬆散的游牧部落聯盟,屬於古代東伊朗族,興盛期在公元前11世紀到公元2世紀,勢力範圍在黑海和裏海北岸到中亞一帶。
[9] 參考本卷第465行的注釋。
[10] “忒拜母親”指忒拜國王彭透斯(Pentheus)的母親阿高厄(Agave),因為彭透斯反對酒神崇拜,巴克斯讓他的母親和其他信徒發瘋,將跟蹤的他當作獅子撕成碎片。事見歐里庇得斯悲劇《酒神狂女》(Bacchae)。“悲慘的獵物”即指彭透斯。
[11] 根據許基努斯(Hyginus)的《故事集》(Fabulae 132),呂庫古(Lycurgus)被酒神逼瘋後,砍下了自己的一隻腳。
[12] 這行的“魚”(pisces)指海豚。傳說一些水手趁巴克斯喝醉,將他運上船,準備賣作奴隸。酒神醒來後要求他們航行到納克索斯島(離第勒尼安海不遠),水手們拒絕了,巴克斯便將他們變成了海豚。
[13] 瓦羅(Varro)在《論拉丁語》(De Lingua Latina 6.14)中提供了更豐富的細節。在這一天,被稱為“利柏耳祭司”(Sacerdotes Liberi)的老嫗帶着小爐子(foculi),請大家品嘗她們做的糕(liba)。
[14] 因為“祭獻”在拉丁語里叫libare,所以當奧維德稱利柏耳發明了祭獻時,他就是在暗示libare與Liber有詞源上的聯繫。
[15] 更大的可能是,“利巴門”(libamen,獻祭的初果)和“利巴”(liba,獻祭的糕餅)不是源自利柏耳(Liber)的名字,而是和它一樣,源於動詞libare的原始意義“傾倒”。
[16] 海布洛(Herbus)是色雷斯的一條河,注入愛琴海。
[17] 羅多彼(Rhodope)和龐加歐斯(Pangaeus)都是色雷斯山脈的名稱。
[18] “繼母”指朱諾,朱諾對任何非她生的朱庇特後代都很憎惡。巴克斯據說在努薩(Nysa)這個城市長大。
[19] 古羅馬男孩行成年禮時換上的托加袍(toga virilis)也叫“自由袍”(toga libera),這裡奧維德用的是後面這個稱謂,以與Liberalia的節日名建立關聯。
[20] 影射公元前458年務農的欽欽納圖斯(L. Quinctius Cincinnatus)的事,他在羅馬危難之際擔任獨裁官,危機解除後立刻回家做庶民。
[21] 指3月17日所謂的酒神節(Liberalia)。
[22] 指4月19日的穀神節(Cerealia),那日會同時敬拜羅馬的三位作物神刻瑞斯(Ceres)、利柏耳和利柏拉。
[23] “青年”原文是tiro(新人,特指剛行完成人禮的羅馬青年,一年後他們就將成為正式公民,在這其間的一年他們被稱為tiro)。
[24] 奧維德這裡指的是5月14日舉行的“阿爾蓋聖禮”(Argeorum sacra),這種奇怪的儀式在本書第五卷(從第621行開始)有詳細的討論。
[25] 天文學上並無天鳶座。Hannah(1997)年根據古羅馬公元前後3月17日的星象和西方古代天文學記錄推測,這裡的天鳶座(Milvus)可能是後來武仙座(Hercules)的一部分。Thompson(1936)認為,它應是天鵝座(Cygnus),但Hannah指出,在奧維德的時代和地域,天鵝座首次在黎明升起的時間是11月27日,首次在黃昏升起的時間是5月5日,均不符合這裡的時間。另外,由於古代天文書中並無天鳶座的明確說法,所以不少學者認為,這裡的“鳶”可能指真正的鳥,但如果這樣,stella(星星)和milvus(鳶)就不是同位語,而同為主語,這個句子就不成立了。“熊女”指大熊座,參考本書第二卷從155行開始的故事。
[26] 參考第一卷第194行的注釋。
[27] 布里阿柔斯(Briareus)是希臘神話中的百手巨人。“精鋼”的原文adamante(主格adamas)是西方古代傳說中最堅硬的物質。
[28] 809-848行是3月19-22日(羅馬標記法分別為F XIV KAL. APR. NP QVINQ[VATRVS]、G XIII KAL. APR. C、H XII KAL. APR. C和A XI KAL. APR. N),前面的3月18日標記為E XV KAL. APR. C。奧維德的信息是錯誤的,“五日節”(Quinquatrus)最初不是敬拜密涅瓦的,而是敬拜戰神馬爾斯的。Bailey(1921)指出,羅馬早期的三位主神是朱庇特、馬爾斯和奎里努斯,後來才被埃特魯里亞的組合(朱庇特、朱諾和密涅瓦)取代。
[29] 奧維德的解釋不對,3月19日是從三月望日開始的第五天(按古羅馬數法),所以叫“五日節”(Quinquatrus),並不是因為節日持續五天。
[30] 古希臘羅馬時代某位神的神廟敬獻日常被視為其生日。公元前241年,有一座神祠敬獻給密涅瓦。
[31] 角鬥士的賽場鋪滿了沙子(吸血和防滑),因此被稱為“沙池”(harena),後來也稱arena。
[32] 即密涅瓦。
[33] 按照荷馬的說法,圖基俄斯(Tychius)曾為埃阿斯(Aias)造盾,參考《伊利亞特》(Iliad 7.219-23)對他的稱讚。
[34] 厄帕俄斯(Epeus)是製造特洛伊木馬的匠人,參考《埃涅阿斯紀》(Aeneid 2.264)。
[35] 古羅馬教師的收入很低,參考賀拉斯《閑談集》(Sermones 1.6.75)。
[36] 這一行的caelum不是指天空,而是指鏤刻用的鑿子。
[37] 參考本卷第522行的注釋。
[38] “卡普塔”(Capta)是密涅瓦在這個神祠的名號,下面奧維德針對這個名號提出了幾種解釋。
[39] “卡皮塔勒”(capitale)顯然是拉丁文caput(頭)變來的形容詞,可以理解為“有頭腦”。
[40] 傳說密涅瓦沒有母親,是從朱庇特頭顱中蹦出來的。
[41] 法利斯齊族(Falisci)生活在埃特魯里亞邊境的法勒里伊(Falerii),他們居住的地方是密涅瓦崇拜的發源地。公元前241年,羅馬軍隊攻佔了法勒里伊。
[42] 死刑意味着砍頭,仍與caput有關。在古羅馬,在神廟中行竊被視為褻瀆神靈之舉,會受到嚴厲懲罰。
[43] 密涅瓦的神盾就是著名的aegis,上面嵌有梅杜薩的頭顱,可將凝視者變為石頭。
[44] 849-876行是3月23日(羅馬標記法為B X KAL. APR. NP TVBIL[VSTRIVM]),這天是“喇叭凈化節”(Tubilustrium)。
[45] 喇叭(tuba)是軍隊的樂器,所以這個節日很可能與馬爾斯有關,而非與密涅瓦有關。
[46] 此行意為:太陽已經進入白羊座(Aries)。關於佛里克索斯(Phrixus),參考本詩第二卷第628行的注釋。
[47] 指伊諾(Ino)。
[48] 原文的tripodas(三腳凳)是德爾斐女祭司在宣告神諭時所坐的器具。
[49] 指阿塔瑪斯(Athamas)。
[50] 指阿塔瑪斯的前妻涅斐勒(Nephele),她的名字是希臘語“雲”的意思,所以她是雲神。
[51] 指忒拜,因為卡德摩斯(Cadmus)曾殺死一條龍,種下龍齒,變出許多武士,互相攻殺後剩下五人,他們和卡德摩斯一起創建了忒拜城。
[52] 指赫勒斯龐圖斯(Hellespontus),即達達尼爾海峽。
[53] 即白羊座。
[54] 即著名的金羊毛,在伊阿宋奪取它之前,金羊毛一直存放在黑海之濱的科爾基斯(Colchis)。
[55] 877-878行是3月26日(羅馬標記法為E VII KAL. APR. C),前面的3月24日和25日分別標記為C IX KAL. APR. Q. R. C. F和D VIII KAL. APR. C。
[56] 879-882行是3月30日(羅馬標記法為A III KAL. APR. C),前面的3月27日、28日和29日分別標記為F VI KAL. APR. NP、G V KAL. APR. C和H IV KAL. APR. C。
[57] 這一天是雅努斯、“和諧”(Concordia)女神、“羅馬平安”(Romana Salus)和“和平”(Pax)女神四位神的節日。
[58] 883-884行是3月31日(羅馬標記法為B PR. KAL. APR. C)。
[59] 羅馬國王圖利烏斯在阿文丁山上為狄安娜建造了一座神廟。