Ipsa virum rapui simulacraque nuda reliqui:
quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit.’
Ille quidem caelo positus Iovis atria vidit
et tenet in magno templa dicata foro.
705 At quicumque nefas ausi, prohibente deorum
numine, polluerant pontificale caput,
morte iacent merita. Testes estote, Philippi,
et quorum sparsis ossibus albet humus.
hoc opus, haec pietas, haec prima elementa fuerunt
710 Caesaris, ulcisci iusta per arma patrem.
Postera cum teneras aurora refecerit herbas,
Scorpios a prima parte videndus erit.
Tertia post Idus lux est celeberrima Baccho:
Bacche, fave vati, dum tua festa cano.
715 Nec referam Semelen, ad quam nisi fulmina secum
Iuppiter adferret, parvus[1] inermis[2] eras[3];
nec, puer ut posses maturo tempore nasci,
expletum patrio corpore matris opus.
Sithonas et Scythicos longum narrare triumphos
720 et domitas gentes, turifer Inde, tuas.
tu quoque Thebanae mala praeda tacebere matris,
inque tuum furiis acte, Lycurge, genus.
Ecce libet subitos pisces Tyrrhenaque monstra
Dicere, sed non est carminis huius opus;
725 carminis huius opus causas exponere[4], quare
vitisator populos ad sua liba vocet.
Ante tuos ortus arae sine honore fuerunt,
Liber, et in gelidis herba reperta focis.
Te memorant, Gange totoque Oriente subacto,
730 primitias magno seposuisse Iovi.
Cinnama tu primus captivaque tura dedisti
deque triumphato viscera tosta bove.
Nomine ab auctoris ducunt libamina nomen
libaque, quod sanctis[5] pars datur inde focis.
735 Liba deo fiunt, sucis quia dulcibus idem
gaudet, et a Baccho mella reperta ferunt.
Ibat harenoso satyris comitatus ab Hebro
(non habet ingratos fabula nostra iocos),
iamque erat ad Rhodopen Pangaeaque florida[6] ventum:
740 aeriferae comitum concrepuere manus.
Ecce novae coeunt volucres tinnitibus actae,
quosque movent sonitus aera, sequuntur apes.
Colligit errantes et in arbore claudit inani
Liber, et inventi praemia mellis habet.
745 Ut satyri levisque senex tetigere saporem,
quaerebant flavos per nemus omne favos.
Audit in exesa stridorem examinis ulmo,
aspicit et ceras dissimulatque senex;
utque piger pandi tergo residebat aselli,
750 adplicat hunc ulmo corticibusque cavis.
Constitit ipse super ramoso stipite nixus
atque avide trunco condita mella petit.
Milia crabronum coeunt, et vertice nudo
spicula defigunt oraque sima[7] notant.
755 Ille cadit praeceps et calce feritur aselli
inclamatque suos auxiliumque rogat.
Concurrunt satyri turgentiaque ora parentis
rident: percusso claudicat ille genu.
Ridet et ipse deus limumque inducere monstrat;
760 hic paret monitis et linit ora luto.
Melle pater fruitur, liboque infusa calenti
iure repertori splendida mella damus.
Femina cur praesit[8], non est rationis opertae:
femineos thyrso concitat ille choros.
765 Cur anus hoc faciat, quaeris? Vinosior aetas
haec erat[9] et gravidae munera vitis amat[10].
Cur hedera cincta est? hedera est gratissima Baccho:
hoc quoque cur ita sit, discere nulla mora est.
Nysiadas nymphas puerum quaerente noverca
770 hanc frondem cunis opposuisse ferunt.
Restat ut inveniam quare toga libera detur
Lucifero pueris, candide Bacche, tuo:
sive quod ipse puer semper iuvenisque videris,
et media est aetas inter utrumque tibi:
775 seu quia tu pater es, patres sua pignora, natos,
commendant curae numinibusque tuis:
sive, quod es Liber, vestis quoque libera per te
sumitur et vitae liberioris iter:
an quia, cum colerent prisci studiosius agros,
780 et faceret patrio rure senator opus,
et caperet fasces a curvo consul aratro,
nec crimen duras esset habere manus,
rusticus ad ludos populus veniebat in Urbem
(sed dis, non studiis ille dabatur honor:
785 luce sua ludos uvae commentor habebat,
quos cum taedifera nunc habet ille dea):
ergo ut tironem celebrare frequentia possit,
visa dies dandae non aliena togae?
mite caput, pater, huc placataque cornua vertas,
790 et des ingenio vela secunda meo.
Itur ad Argeos (qui sint, sua pagina dicet)
hac, si commemini, praeteritaque die.
Stella Lycaoniam vergit declinis[11] ad Arcton
Milvus: haec illa nocte videnda venit.
795 Quid dederit volucri, si vis cognoscere, caelum:
Saturnus regnis a Iove pulsus erat;
Concitat iratus validos Titanas in arma,
quaeque fuit fatis debita, temptat opem.
Matre satus Terra, monstrum mirabile, taurus
800 parte sui serpens posteriore fuit:
hunc triplici muro lucis incluserat atris
Parcarum monitu Styx violenta trium.
Viscera qui tauri flammis adolenda dedisset,
sors erat aeternos vincere posse deos.
805 immolat hunc Briareus facta ex adamante securi,
et iamiam flammis exta daturus erat:
Iuppiter alitibus rapere imperat: attulit illi
milvus, et meritis venit in astra suis.
Una dies media est, et fiunt sacra Minervae,
810 nomina quae iunctis[12] quinque diebus habent.
Sanguine prima vacat, nec fas concurrere ferro:
causa, quod est illa nata Minerva die.
Altera tresque super strata[13] celebrantur harena:
ensibus exsertis bellica laeta dea est.
815 Pallada nunc pueri teneraeque orate puellae;
qui bene placarit Pallada, doctus erit.
Pallade placata lanam mollire puellae
discant et plenas exonerare colos.
Illa etiam stantes radio percurrere telas
820 erudit et rarum pectine denset[14] opus.
Hanc cole, qui maculas laesis de vestibus aufers,
hanc cole, velleribus quisquis aena paras;
nec quisquam invita faciet bene vincula plantae
Pallade, sit Tychio doctior ille licet;
825 et licet antiquo manibus conlatus Epeo
sit prior, irata Pallade mancus erit.
Vos quoque, Phoebea morbos qui pellitis arte,
munera de vestris pauca referte deae:
nec vos, turba fere[15] censu[16] fraudata, magistri,
830 spernite; discipulos attrahit illa novos:
quique moves caelum, tabulamque coloribus uris,
quique facis docta mollia saxa manu.
Mille dea est operum: certe dea carminis illa est;
si mereor, studiis adsit amica meis.
835 Caelius ex alto qua mons descendit in aequum,
hic, ubi non plana est, sed prope plana via,
parva licet videas Captae delubra Minervae,
quae dea natali coepit habere suo.
Nominis in dubio causa est. Capitale vocamus
840 ingenium sollers: ingeniosa dea est.
An quia de capitis fertur sine matre paterni
vertice cum clipeo prosiluisse suo?
An quia perdomitis ad nos captiva Faliscis
venit? Et hoc signo[17] littera prisca docet.
845 An quod habet legem, capitis quae pendere poenas
ex illo iubeat furta recepta loco?
A quacumque trahis ratione vocabula, Pallas,
pro ducibus nostris aegida semper habe.
Summa dies e quinque tubas lustrare canoras
850 admonet et forti sacrificare deae.
Nunc potes ad solem sublato dicere voltu
‘hic here Phrixeae vellera pressit ovis.’
Seminibus tostis sceleratae fraude novercae
sustulerat nullas, ut solet, herba comas.
855 Mittitur ad tripodas certa qui sorte reportet,
quam sterili terrae Delphicus edat opem.
Hic quoque corruptus cum semine nuntiat Helles
et iuvenis Phrixi funera sorte peti;
utque[18] recusantem cives et tempus et Ino
860 compulerunt regem iussa nefanda pati,
et soror et Phrixus, velati tempora vittis,
stant simul ante aras iunctaque fata gemunt.
Aspicit hos, ut forte pependerat aethere, mater
et ferit attonita pectora nuda manu,
865 inque draconigenam nimbis comitantibus urbem
desilit et natos eripit inde suos;
utque fugam capiant, aries nitidissimus auro
traditur: ille vehit per freta longa duos.
Dicitur infirma cornu tenuisse sinistra
870 femina, cum de se nomina fecit aquae.
Paene simul periit, dum volt succurrere lapsae,
frater, et extentas porrigit usque manus.
Flebat, ut amissa gemini consorte pericli,
caeruleo iunctam nescius esse deo.
875 Litoribus tactis aries fit sidus; at huius
pervenit in Colchas aurea lana domos.
Tres ubi Luciferos veniens praemiserit Eos,
tempora nocturnis aequa diurna feres.
Inde quater pastor saturos ubi clauserit haedos,
880 canuerint herbae rore recente quater,
Ianus adorandus cumque hoc Concordia mitis
et Romana Salus Araque Pacis erit.
Luna regit menses: huius quoque tempora mensis
finit Aventino Luna colenda iugo.
[1] parvus=partus=spretus
[2] inermis=acerbus
[3] eras=erat
[4] exponere=expromere
[5] sanctis=sacris
[6] florida=flumina
[7] sima=prima=summa
[8] praesit=presset=praestet
[9] erat=est
[10] amat=amans
[11] declinis=declivis=proclivis
[12] nomina quae iunctis=nominaque a iunctis=numinaque adiunctis
[13] strata=rasa
[14] denset=densat
[15] fere=feri=brevi=Phari
[16] censu=sensu
[17] hoc signo=hoc ipsum=hoc sic nos
[18] utque=usque
我亲自将他救走,仅留下一具幻形,
死于剑下的只是恺撒的幽灵。”
他已跻身天神间,见过朱庇特的宫阙,
罗马广场的神庙也为他而设[1],
705 而那些恶徒,胆敢违逆众神的旨意,
侵犯大祭司,犯下滔天恶事,
都已耻辱地殒命。腓立比[2],有你为证,
还有白骨映亮原野的你们!
通过正义战争为父亲复仇,这是
710 元首[3]的工作、责任和第一要义。
等到下一个黎明复苏柔嫩的花草[4],
天蝎[5]的前部你将可以看到。
望日之后第三天是酒神的盛大节庆[6]:
巴克斯,善待歌咏你节日的诗人。
715 我不会讲述塞墨勒,倘若朱庇特从未
携雷霆见她,你会是柔弱的婴孩;[7]
也不会回顾,为你能足月出生,父亲
如何在身体里完成母亲的使命;
历数你在锡托尼亚和斯基泰[8]的胜仗,
720 在印度征服的民族[9],也过于冗长;
我也不提你,忒拜母亲悲惨的猎物[10],
还有你,疯砍自己双膝的吕库古[11]。
但乍现的海豚,第勒尼安的奇迹[12],我乐意
讲述,只是那并非此处的主题。
725 此处的主题是为何低贱的老妪在这天
会邀请民众品尝她们的糕点[13]。
在你出生前,利柏耳,神坛并无祭献[14],
冰凉圣炉里只有野草蔓延。
人们传说,你征服恒河和东方全境后,
730 单独为大神朱庇特将初果保留,
你最先向神献上缴获的肉桂和乳香,
还有凯旋之牛烤过的内脏。
祭品“利巴门”和“利巴”都源于你的称呼[15],
利柏耳,因为它们要放入圣炉。
735 向神奉上糕,是因为他喜欢甜味的糕点,
他们说蜂蜜也是巴克斯发现。
那时,萨梯陪他从多沙的海布洛[16]回家
(我的故事有一个愉快的笑话),
已抵达罗多彼和开满鲜花的庞加欧斯山[17],
740 侍从手中的铜钹一齐欢喧。
看,被钹声驱赶,陌生的飞虫聚过来,
乐音往哪边走,蜜蜂就往哪边飞。
利柏耳搜集离群的少数,置于树洞里,
收获了蜂蜜,自然绝妙的恩赐。
745 萨梯们和秃顶的西勒诺斯一尝这味道,
就开始在林中遍寻金色的蜂巢。
老者在腐烂的榆树里听到嗡嗡的声响,
看见了蜂蜡,却假装一切如常,
慵懒地骑在弯腰前行的驴子背上,
750 让它靠近榆树皮张口的地方,
自己则踩着驴背,紧靠多枝的树干,
贪婪搜觅藏在树里面的甘甜。
千万只马蜂涌过来,猛蜇赤裸的穹顶,
在塌鼻的脸庞留下密密的印痕。
755 头朝下,他径直跌落,又被驴踢了一下,
他大声呼痛,喊各位同伴救他。
萨梯们跑过来,奚落老伯肿胀的脸,
他的膝盖撞了地,走路也蹒跚。
巴克斯也笑了,教他如何敷上淤泥,
760 他听从建议,把脸变成沼泽地。
酒神发现蜜,喜欢蜜,我们自然应当
把裹着白蜜的糕饼献给他品尝。
为何由女人来负责?原因其实很显明,
酒神藤杖召集的信徒是女人。
765 为何是老妪,你问?这个年纪更容易
有酒瘾,更喜欢成熟葡萄的厚礼。
为何缠着常春藤?因为巴克斯最喜欢。
为何喜欢常春藤?理由很简短。
昔日继母搜寻他,努萨的水泽仙女[18]
770 用常春藤叶将他的摇篮遮护。
我还需解释,俊美的巴克斯,你的节日
男孩为什么要行换袍[19]之礼:
或者因为你自己既是孩子,又永远
像青年,年纪总在二者之间;
775 或因你也是父亲,所以父亲们将儿子
和自己的未来托付于神圣的你;
或者因为你是自由神,托你的庇护,
孩子穿上自由衣,走上自由路;
或者因为在古代,先民种地更勤勉,
780 元老院议员耕耘在祖辈的田间,
执政官放下弯曲的犁头,接过束薪斧[20],
双手长老茧,无人当作耻辱,
那时,乡下人会到城里来观看表演
(是向神致敬,不是讨民众喜欢),
785 酒神在自己的节日[21]会主持此类仪典
(现在这荣誉被刻瑞斯分去一半),[22]
所以,为让更多的观众为青年[23]祝贺,
此日更换托加袍岂不适合?
酒神,请将温柔的双角和温和的脸庞
790 转向我,让我的诗帆顺风飘扬。
若我没记错,这天和前一天,游行队伍
要去阿尔盖神祠(后面再详述)[24]。
天鸢倾斜着翼翅,朝向吕卡翁的熊女[25],
这个星座在此夜可以目睹。
795 你可想知道这只鸟因何在天空受赏?
萨图尔努斯被朱庇特夺了权杖[26],
恼羞成怒,煽动强大的众提坦反叛,
并竭力争取命运三女神的支援。
有一头恐怖的怪兽,是地母所生,长相
800 如公牛,后部却是一条大蟒。
听从命运神建议,凶暴的斯堤克斯
用三重墙把它囚于阴森密林里。
神谕说,谁若在火中焚烧此牛内脏,
就能让永恒的诸神无力抵挡。
805 布里阿柔斯杀了它,用精钢制成的利斧[27],
眼看他就要将内脏放入祭炉,
朱庇特却命令群鸟抢夺,鸢胜利飞回,
凭这份功劳荣享星座的光辉。
间隔一日之后有献给密涅瓦的仪典[28],
810 节日的名称源于连续的五天[29]。
第一日没有血祭,也不可拔剑相拼,
因为密涅瓦就在此日诞生[30]。
后面两日则在角斗场的沙池[31]庆祝,
善战的女神喜欢血腥的比武。
815 现在,少男少女们,请向帕拉斯祷告,
谁获她垂爱,谁就能蒙她赐教。
取悦女神后,让少女学习梳理羊毛,
变出一圈圈纱线,将纺锤缠绕。
她甚至教人如何用织梭穿过经线,
820 如何用筘齿压紧疏松的纬线。
敬拜她,若你希望清除衣裳的污痕,
敬拜她,若你准备染羊毛的铜盆。
如果帕拉斯[32]蹙眉,无人能制出好鞋,
即使他比图基俄斯[33]更卓越。
825 就算他巧手胜过古时的厄帕俄斯[34],
帕拉斯若不喜,他也无能为力。
修习阿波罗技艺、驱走病魔的人们,
也请拿酬金买礼物献给女神。
还有你们,经常被骗去薪水的老师[35],
830 也别怠慢她(她会引来新弟子)。
镂刻的匠人[36],上釉的画工,将鲜活形象
注入石头的雕塑者,你们也一样。
女神会千种技艺,自然也擅长诗歌,
若我有资格,愿她降临,襄助我。
835 凯利乌斯山[37]倾斜着伸入平原之处,
有一条几乎没有坡度的道路,
这里你会发现“卡普塔”[38]密涅瓦的小祠,
它的敬献之日是她的生日。
名字的起源存疑。我们称杰出的天赋
840 “卡皮塔勒”[39]:女神的才华太炫目。
还是因为传说中,她没有怀胎的母亲,
手持盾牌蹦出父亲的头顶?[40]
抑或因为我们征服了法利斯齐族[41],
她做了俘虏?此事古书有记录。
845 又或者她定下规矩,在此地行窃的人,
一旦抓获,必须判处死刑[42]?
无论你的名号从何处而来,帕拉斯,
都请以神盾[43]护佑我们的皇室。
五日节最后一天需要为嘹亮的喇叭[44]
850 举行净化礼,将牺牲献给密涅瓦[45]。
现在,你终于可以仰望太阳,宣告:
“他昨日已踩上佛里克索斯的羊毛。”[46]
因为邪恶继母[47]的诡计,种子都烤过,
庄稼不再像平日,无任何收获。
855 城邦派人去德尔斐[48],通过灵验的神谕
求阿波罗指点,绝收如何应付。
信使如种子一样败坏,假传神旨,
称必须处死赫勒和佛里克索斯。
国王[49]虽不情愿,但局势、民意和伊诺
860 都迫他接受这悖逆天理的选择。
佛里克索斯兄妹,头束发带,一起
站在祭坛前,为共同的命运哀泣。
生母[50]碰巧在天空飘浮,看见此幕,
惊愕不已,捶打赤裸的胸脯,
865 然后在众云陪伴下,跃入龙裔之城[51],
奋力将孩子救出,脱离死神,
又给他们一只金灿灿的公羊助逃。
它驮着两人穿行于狭长海道,
传说赫勒握羊角的手太没气力,
870 最终掉进以她命名的海里[52],
兄长见她坠下,情急间伸手阻拦,
自己也险些丧命,却是枉然。
他涕泣,以为失去了共经患难的亲人,
却不知她已与蓝色的海神成婚。
875 到达陆地后,羊被变成星座[53],可是
它金色的毛却去了科尔基斯[54]。
当晨星三次昭告迫近的黎明,你可以[55]
认定,昼夜相等的时间已至。
然后,等牧人四次将餍足的山羊赶回[56],
880 草丛四次挂满新降的露水,
敬拜雅努斯、温慈的“和谐”、“罗马平安”
与和平祭坛的时辰[57]已在眼前。
月亮统治着诸月份:本月结束的标志[58]
便是阿文丁山上的月神祭礼[59]。
[1] 恺撒的神庙位于罗马广场的努玛宫殿附近,于公元前42年敬献。
[2] 在公元前42年的腓立比(Philippi)战役中,屋大维战胜了共和派军队,刺杀恺撒的主谋布鲁图斯和卡西乌斯自杀。史书告诉我们,参与刺杀恺撒的每个人都在恺撒死后三年内殒命。
[3] “元首”指屋大维,“父亲”指他的养父恺撒。
[4] 711-712行是3月16日(罗马标记法为C XVII KAL. APR. F)。
[5] 指天蝎座(Scorpio)。
[6] 713-808行是3月17日(罗马标记法为D XVI KAL. APR. NP LIB[ERALIA]),所谓的“酒神节”(Liberalia)就在这天。奥维德认为这个节日是庆祝酒神巴克斯(希腊的狄俄尼索斯)的,这个观点极可能是错的。这个节日早在努玛时代的历书中就存在,因此是意大利本土的宗教节日。利柏耳(Liber,后与酒神混同)和利柏拉(Libera)这一对神祇是罗马的植物神,掌管作物。从奥维德描述的节日庆典看,也与酒神无关,而与庄稼有关。
[7] 参考本卷第504行的注释。这行的原文高度不确定,意义也颇多争议。奥维德的意思似乎是,如果不是因为母亲塞墨勒死于朱庇特的闪电,朱庇特就不会给予他特别的照顾,他也就不会具备后来的神力。Rose(1922)也如此理解。
[8] 锡托尼亚人(Sithonas)是色雷斯的一个部族,斯基泰人(Scythicos)是一个松散的游牧部落联盟,属于古代东伊朗族,兴盛期在公元前11世纪到公元2世纪,势力范围在黑海和里海北岸到中亚一带。
[9] 参考本卷第465行的注释。
[10] “忒拜母亲”指忒拜国王彭透斯(Pentheus)的母亲阿高厄(Agave),因为彭透斯反对酒神崇拜,巴克斯让他的母亲和其他信徒发疯,将跟踪的他当作狮子撕成碎片。事见欧里庇得斯悲剧《酒神狂女》(Bacchae)。“悲惨的猎物”即指彭透斯。
[11] 根据许基努斯(Hyginus)的《故事集》(Fabulae 132),吕库古(Lycurgus)被酒神逼疯后,砍下了自己的一只脚。
[12] 这行的“鱼”(pisces)指海豚。传说一些水手趁巴克斯喝醉,将他运上船,准备卖作奴隶。酒神醒来后要求他们航行到纳克索斯岛(离第勒尼安海不远),水手们拒绝了,巴克斯便将他们变成了海豚。
[13] 瓦罗(Varro)在《论拉丁语》(De Lingua Latina 6.14)中提供了更丰富的细节。在这一天,被称为“利柏耳祭司”(Sacerdotes Liberi)的老妪带着小炉子(foculi),请大家品尝她们做的糕(liba)。
[14] 因为“祭献”在拉丁语里叫libare,所以当奥维德称利柏耳发明了祭献时,他就是在暗示libare与Liber有词源上的联系。
[15] 更大的可能是,“利巴门”(libamen,献祭的初果)和“利巴”(liba,献祭的糕饼)不是源自利柏耳(Liber)的名字,而是和它一样,源于动词libare的原始意义“倾倒”。
[16] 海布洛(Herbus)是色雷斯的一条河,注入爱琴海。
[17] 罗多彼(Rhodope)和庞加欧斯(Pangaeus)都是色雷斯山脉的名称。
[18] “继母”指朱诺,朱诺对任何非她生的朱庇特后代都很憎恶。巴克斯据说在努萨(Nysa)这个城市长大。
[19] 古罗马男孩行成年礼时换上的托加袍(toga virilis)也叫“自由袍”(toga libera),这里奥维德用的是后面这个称谓,以与Liberalia的节日名建立关联。
[20] 影射公元前458年务农的钦钦纳图斯(L. Quinctius Cincinnatus)的事,他在罗马危难之际担任独裁官,危机解除后立刻回家做庶民。
[21] 指3月17日所谓的酒神节(Liberalia)。
[22] 指4月19日的谷神节(Cerealia),那日会同时敬拜罗马的三位作物神刻瑞斯(Ceres)、利柏耳和利柏拉。
[23] “青年”原文是tiro(新人,特指刚行完成人礼的罗马青年,一年后他们就将成为正式公民,在这其间的一年他们被称为tiro)。
[24] 奥维德这里指的是5月14日举行的“阿尔盖圣礼”(Argeorum sacra),这种奇怪的仪式在本书第五卷(从第621行开始)有详细的讨论。
[25] 天文学上并无天鸢座。Hannah(1997)年根据古罗马公元前后3月17日的星象和西方古代天文学记录推测,这里的天鸢座(Milvus)可能是后来武仙座(Hercules)的一部分。Thompson(1936)认为,它应是天鹅座(Cygnus),但Hannah指出,在奥维德的时代和地域,天鹅座首次在黎明升起的时间是11月27日,首次在黄昏升起的时间是5月5日,均不符合这里的时间。另外,由于古代天文书中并无天鸢座的明确说法,所以不少学者认为,这里的“鸢”可能指真正的鸟,但如果这样,stella(星星)和milvus(鸢)就不是同位语,而同为主语,这个句子就不成立了。“熊女”指大熊座,参考本书第二卷从155行开始的故事。
[26] 参考第一卷第194行的注释。
[27] 布里阿柔斯(Briareus)是希腊神话中的百手巨人。“精钢”的原文adamante(主格adamas)是西方古代传说中最坚硬的物质。
[28] 809-848行是3月19-22日(罗马标记法分别为F XIV KAL. APR. NP QVINQ[VATRVS]、G XIII KAL. APR. C、H XII KAL. APR. C和A XI KAL. APR. N),前面的3月18日标记为E XV KAL. APR. C。奥维德的信息是错误的,“五日节”(Quinquatrus)最初不是敬拜密涅瓦的,而是敬拜战神马尔斯的。Bailey(1921)指出,罗马早期的三位主神是朱庇特、马尔斯和奎里努斯,后来才被埃特鲁里亚的组合(朱庇特、朱诺和密涅瓦)取代。
[29] 奥维德的解释不对,3月19日是从三月望日开始的第五天(按古罗马数法),所以叫“五日节”(Quinquatrus),并不是因为节日持续五天。
[30] 古希腊罗马时代某位神的神庙敬献日常被视为其生日。公元前241年,有一座神祠敬献给密涅瓦。
[31] 角斗士的赛场铺满了沙子(吸血和防滑),因此被称为“沙池”(harena),后来也称arena。
[32] 即密涅瓦。
[33] 按照荷马的说法,图基俄斯(Tychius)曾为埃阿斯(Aias)造盾,参考《伊利亚特》(Iliad 7.219-23)对他的称赞。
[34] 厄帕俄斯(Epeus)是制造特洛伊木马的匠人,参考《埃涅阿斯纪》(Aeneid 2.264)。
[35] 古罗马教师的收入很低,参考贺拉斯《闲谈集》(Sermones 1.6.75)。
[36] 这一行的caelum不是指天空,而是指镂刻用的凿子。
[37] 参考本卷第522行的注释。
[38] “卡普塔”(Capta)是密涅瓦在这个神祠的名号,下面奥维德针对这个名号提出了几种解释。
[39] “卡皮塔勒”(capitale)显然是拉丁文caput(头)变来的形容词,可以理解为“有头脑”。
[40] 传说密涅瓦没有母亲,是从朱庇特头颅中蹦出来的。
[41] 法利斯齐族(Falisci)生活在埃特鲁里亚边境的法勒里伊(Falerii),他们居住的地方是密涅瓦崇拜的发源地。公元前241年,罗马军队攻占了法勒里伊。
[42] 死刑意味着砍头,仍与caput有关。在古罗马,在神庙中行窃被视为亵渎神灵之举,会受到严厉惩罚。
[43] 密涅瓦的神盾就是著名的aegis,上面嵌有梅杜萨的头颅,可将凝视者变为石头。
[44] 849-876行是3月23日(罗马标记法为B X KAL. APR. NP TVBIL[VSTRIVM]),这天是“喇叭净化节”(Tubilustrium)。
[45] 喇叭(tuba)是军队的乐器,所以这个节日很可能与马尔斯有关,而非与密涅瓦有关。
[46] 此行意为:太阳已经进入白羊座(Aries)。关于佛里克索斯(Phrixus),参考本诗第二卷第628行的注释。
[47] 指伊诺(Ino)。
[48] 原文的tripodas(三脚凳)是德尔斐女祭司在宣告神谕时所坐的器具。
[49] 指阿塔玛斯(Athamas)。
[50] 指阿塔玛斯的前妻涅斐勒(Nephele),她的名字是希腊语“云”的意思,所以她是云神。
[51] 指忒拜,因为卡德摩斯(Cadmus)曾杀死一条龙,种下龙齿,变出许多武士,互相攻杀后剩下五人,他们和卡德摩斯一起创建了忒拜城。
[52] 指赫勒斯庞图斯(Hellespontus),即达达尼尔海峡。
[53] 即白羊座。
[54] 即著名的金羊毛,在伊阿宋夺取它之前,金羊毛一直存放在黑海之滨的科尔基斯(Colchis)。
[55] 877-878行是3月26日(罗马标记法为E VII KAL. APR. C),前面的3月24日和25日分别标记为C IX KAL. APR. Q. R. C. F和D VIII KAL. APR. C。
[56] 879-882行是3月30日(罗马标记法为A III KAL. APR. C),前面的3月27日、28日和29日分别标记为F VI KAL. APR. NP、G V KAL. APR. C和H IV KAL. APR. C。
[57] 这一天是雅努斯、“和谐”(Concordia)女神、“罗马平安”(Romana Salus)和“和平”(Pax)女神四位神的节日。
[58] 883-884行是3月31日(罗马标记法为B PR. KAL. APR. C)。
[59] 罗马国王图利乌斯在阿文丁山上为狄安娜建造了一座神庙。