Iam pius Aeneas regno nataque Latini
auctus erat, populos miscueratque duos.
Litore dotali solo comitatus Achate
secretum nudo dum pede carpit iter,
605 aspicit errantem nec credere sustinet Annam
esse: quid in Latios illa veniret agros?
Dum secum Aeneas, ‘Anna est!’ exclamat Achates:
ad nomen voltus sustulit illa suos.
Heu, quid agat? Fugiat? Quos terrae quaerat hiatus?
610 ante oculos miserae fata sororis erant.
sensit et adloquitur trepidam Cythereius heros
(flet tamen admonitu[1] motus[2], Elissa, tui):
‘Anna, per hanc iuro, quam quondam audire solebas
tellurem fato prosperiore dari,
615 perque deos comites, hac nuper sede locatos,
saepe meas illos increpuisse moras.
Nec timui de morte tamen, metus abfuit iste.
Ei mihi! credibili fortior illa fuit.
Ne refer: aspexi non illo corpore[3] digna
620 volnera Tartareas ausus adire domos.
At tu, seu ratio te nostris adpulit oris
sive deus, regni commoda carpe mei.
Multa tibi memores, nil non debemus Elissae:
nomine grata tuo, grata sororis eris.’
625 Talia dicenti (neque enim spes altera restat)
credidit, errores exposuitque suos.
Utque domum intravit Tyrios induta paratus,
incipit Aeneas (cetera turba tacet[4]):
‘Hanc tibi cur tradam, pia causa, Lavinia coniunx,
630 est mihi: consumpsi naufragus huius opes.
Orta Tyro est, regnum Libyca possedit in ora;
quam precor ut carae more sororis ames.’
Omnia promittit falsumque[5] Lavinia volnus
mente premit tacita dissimulatque metus[6];
635 donaque cum videat praeter sua lumina ferri[7]
multa, tamen mitti clam quoque multa putat.
Non habet exactum, quid agat; furialiter odit,
et parat insidias et cupit ulta mori.
nox erat: ante torum visa est adstare sororis
640 squalenti Dido sanguinulenta coma
et ‘fuge[8], ne dubita, maestum fuge’ dicere ‘tectum!’
sub verbum querulas impulit aura fores.
Exsilit et velox humili[9] super arva[10] fenestra
se iacit: audacem fecerat ipse timor.
645 Quaque[11] metu rapitur tunica velata recincta,
currit ut auditis territa damma lupis.
Corniger hanc cupidis rapuisse Numicius undis
creditur et stagnis occuluisse suis.
Sidonis interea magno clamore per agros
650 quaeritur: apparent signa notaeque pedum:
ventum erat ad ripas: inerant vestigia ripis.
Sustinuit tacitas conscius amnis aquas.
Ipsa loqui visa est ‘placidi sum nympha Numici:
amne perenne latens Anna Perenna vocor.’
655 Protinus erratis laeti vescuntur in agris
et celebrant largo seque[12] diemque mero.
Sunt quibus haec Luna est, quia mensibus impleat annum;
pars Themin, Inachiam pars putat esse bovem.
Invenies, qui te nymphen Azanida dicant
660 teque Iovi primos, Anna, dedisse cibos.
Haec quoque, quam referam, nostras pervenit ad aures
fama nec a veri[13] dissidet illa fide.
Plebs vetus et nullis etiam nunc tuta tribunis
fugit et in Sacri vertice Montis erat[14];
665 Iam quoque, quem secum tolerant, defecerat illos
victus et humanis usibus apta Ceres.
Orta suburbanis quaedam fuit Anna Bovillis,
pauper, sed multae[15] sedulitatis anus.
Illa levi mitra canos incincta[16] capillos
670 fingebat tremula rustica liba manu,
atque ita per populum fumantia mane solebat
dividere: haec populo copia grata fuit.
Pace domi facta signum posuere Perennae[17],
quod sibi defectis illa ferebat[18] opem.
675 Nunc mihi, cur cantent, superest, obscena puellae,
dicere; nam coeunt certaque probra canunt.
Nuper erat dea facta: venit Gradivus ad Annam
et cum seducta talia verba facit:
‘Mense meo coleris, iunxi mea tempora tecum:
680 pendet ab officio spes mihi magna tuo.
Armifer armiferae correptus amore Minervae
uror et hoc longo tempore volnus alo.
Effice, di studio similes coeamus in unum:
conveniunt partes hae[19] tibi, comis anus.’
685 Dixerat. Illa deum promisso ludit inani
et stultam dubia spem trahit usque mora.
Saepius instanti ‘mandata peregimus’ inquit;
‘evicta[20] est, precibus vix dedit illa manus.’
Credit[21] amans thalamosque parat. Deducitur illuc
690 Anna tegens voltus, ut nova nupta, suos.
Oscula sumpturus subito Mars aspicit Annam:
nunc pudor elusum, nunc subit ira, deum.
Ridet amatorem carae[22] nova diva Minervae,
nec res hac Veneri gratior ulla fuit.
695 Inde ioci veteres obscenaque dicta canuntur,
et iuvat hanc magno verba dedisse deo.
Praeteriturus eram gladios in principe fixos,
cum sic a castis Vesta locuta focis:
‘Ne dubita meminisse: meus fuit ille sacerdos,
700 sacrilegae telis me petiere manus.
[1] admonitu=admonitus
[2] motus tui=mortis tuae
[3] corpore=pectore
[4] tacet=silet
[5] falsumque=clausumque
[6] metus=fremens
[7] ferri=mitti
[8] et ‘fuge=‘effuge
[9] humili=illi
[10] arva=ausa
[11] Quaque=Cumque
[12] seque=remque
[13] veri=vera
[14] erat=abit=agit=eget
[15] multae=mundae
[16] incincta=redimita
[17] Perennae=perenne=perennem
[18] ferebat=tulisset
[19] hae=haec
[20] evicta=et victa=et victas=evictas
[21] Credit=Gaudet
[22] carae=canae=castae=ravae
埃涅阿斯已獲得王位,拉提努斯[1]
亦與他聯姻,兩個民族已合一[2]。
他赤足走上海岸(妻子嫁妝)[3]的幽僻
小徑,身邊只陪着阿卡特斯[4],
605 卻看見迷失的安娜,但他不敢相信:
她怎會在拉提烏姆的土地現身?
他正沉吟間,“是安娜!”阿卡特斯大喊。
聽到自己的名字,她抬起了臉。
怎麼辦?逃跑?哪裡能夠找到地塹?
610 姐姐悲慘的命運在眼前浮現。
維納斯後裔[5]感覺到她的驚恐,對她說
(然而想到艾麗薩,他不禁淚落),
“安娜,你常聽聞我如何幸運地獲賜
這片土地,我以它的名義發誓,
615 隨我遠遷、新近才安居此處的諸神[6]
時常因為我的淹留而怨憤,
我也不曾害怕她會死,這恐懼太荒唐!
哪料到她的果決超乎想象?
不必回憶了,我冒險進入地府[7]的那天,
620 已看到她身上的傷,分外刺眼。
可是,無論本心[8]還是神促使你來此,
你都可享用我王國的一切物資。
我欠你太多,也欠艾麗薩,因她的緣故,
因你的緣故,你都不可辜負。”
625 安娜信了他的話(她已經別無選擇),
給他講述自己一路的漂泊。
當她穿着推羅的盛裝踏進王宮,
埃涅阿斯說(其他人都保持肅靜):
“拉維尼婭我的妻,把她托給你,是出於
630 義務:我沉船之時曾蒙她資助。
她是推羅人,曾有一個王國在利比亞,
我請求你像親姐妹一樣待她。”
王后滿口答應,卻在沉默的心中埋下了
無端的嫉妒,藏起自己的怒火。
635 看見眼前的許多禮物,她便忍不住
猜想,還有更多秘密的禮物。
她不知該如何行動,只是恨得快發狂,
籌划著陰謀,渴望復仇後的死亡。
深夜,恍惚間,狄多出現在妹妹床前,
640 滿身血污,頭髮污穢而散亂,
她說,“快逃,別猶豫,離開這可怕的地方!”
話未落,大風吹來,房門吱嘎響。
安娜驚躍起,飛快從低窗翻到外面
(恐懼本身就讓人變得勇敢),
645 她披散衣服奔竄,惶恐中顧不得方向,
就像一隻鹿,聽到了逼近的狼,
傳說,長角的努米丘斯[9]愛慕她,用波浪
將她捲走,藏進自己的池塘。
此時,人們正大聲喊着,在原野搜尋[10]。
650 附近出現了她的痕迹和腳印,
追到河岸邊,顯然她也曾到過此處,
知情的河神卻讓水緘默不語。
她自己彷彿說:“我就藏在長流的水裡面,
是努米丘斯的仙女,所以叫‘流年’。”[11]
655 喜悅的人們立刻在原野擺開宴席,
飲酒慶祝此日,也犒勞自己。
有人說她是月神[12],因為年由月組成,
有人說是忒彌斯或伊西斯女神[13]。
安娜,還有人說你是仙女,阿特拉斯
660 是你父親,你最先給神王餵食[14]。
我還聽到另一種傳說,下文將細述,
它與真實的情形應大致相符。
那時還沒有保民官[15]翼護古代平民,
他們便相約逃到聖山之頂[16]。
665 很快,他們攜帶的儲備已開始短缺,
適合人吃的麵包也所剩不多。
有一位老婦安娜,生於波維萊郊區[17],
家境貧窮,卻非常勤勉耐苦。
她頭髮灰白,額頭纏着一條薄巾,
670 雙手顫巍巍,烘烤鄉村的糕餅。
每天早晨,她總將熱騰騰的餅分給
眾人,這份供應讓大家感戴。
等城中恢復和平,他們為她立了像,
因為自己困頓時她曾相幫。[18]
675 現在我需解釋,女孩們為何唱淫曲
(她們此日的合唱污人耳目)。
安娜新近才封神,戰神來見,將她
拉至一旁,說了下面這番話:
“你在三月受敬拜,你我的節慶已相連,
680 我滿懷希望,你定會站我這邊。
你可知,善戰的我痴戀善戰的密涅瓦[19],
長久以來,我一直無法自拔。
助我,讓兩位志趣相近的神結合,
你扮演這角色正好,和藹的婆婆[20]。”
685 老婦只是以空洞的諾言與戰神周旋,
以莫名的拖延吊著他愚蠢的期盼。
他頻繁催促,她便說,“吩咐之事我已辦,
她總算被我勸服,肯遂你的願。”
馬爾斯信了,忙準備洞房,安娜假扮
690 新娘,矇著面紗,被領到他面前。
戰神正準備親吻,驀然發現是安娜,
羞恥與憤怒交織,自己竟被耍。
新晉的女神盡情揶揄密涅瓦的戀慕者,
再無任何事給維納斯更多歡樂。
695 人們因此講古老的笑話,唱色情的歌詞,
愉快地紀念馬爾斯被騙的往事。
我原本不願回憶刺殺愷撒的利劍,
維斯塔卻從聖潔的祭壇規勸:
“別猶豫,儘管講述:他是我的祭司[21],
700 褻瀆的手是對我舉起武器。
[1] 拉提努斯(Latinus)是埃涅阿斯續弦拉維尼婭的父親。
[2] 指特洛伊族和拉丁族。
[3] 因為他通過聯姻才獲得這片土地的統治權。
[4] 阿卡特斯(Achates)是埃涅阿斯的好友。
[5] “維納斯後裔”指埃涅阿斯,原文是Cythereius heros,因為維納斯誕生於Cythera(庫泰拉島)附近的海水中。
[6] 指家神(Penates)。
[7] 埃涅阿斯進入地府、與狄多鬼魂相見的場景在《埃涅阿斯紀》第六卷有記述。
[8] 這行的ratio指自己的決定,與神的意願相對。
[9] 努米丘斯(Numicius)是拉維尼昂(Lavinium)南邊的一條小河。古羅馬詩人經常用“長角”(corniger)來形容河神,因為河道有許多彎曲,形如動物的角。
[10] 原文用Sidonis(西頓女人)指安娜,西頓是腓尼基的著名港口,代表腓尼基。
[11] 這是奧維德提供的詞源解釋:“流年神”(Anna Perenna)的說法源於“長流的水”(amnis perennis)。但這個解釋是不成立的,amnis(水流)與annus(年)沒有詞源關係,後者與anulus(指環)有相同的淵源,就是“圓形、循環”,因為年是周而復始的。
[12] Bailey(1921)認為,這個說法很有道理,因為Anna的名字顯然是annus(年)的陰性形式,所以她就是循環往複的“流年”。祭祀流年神選擇新年第一個月(古羅馬以三月為一月)的滿月之日(望日),是最自然不過的。
[13] 忒彌斯(Themis)是秩序(kosmos)之神,是諸“時日”女神(Horae)的母親,所以也適合做流年神。埃及的伊西斯(Isis)女神被等同於希臘的伊俄(Io),而伊俄本就是一位月神(埃斯庫羅斯的《被縛的普羅米修斯》可為證)。
[14] 阿特拉斯(Atlas)曾是阿卡迪亞的國王,他的女兒哈格諾(Hagno)曾參與撫養幼時的朱庇特。據保薩尼阿斯(Pausanias)的《希臘志》(Description of Greece 8.38.3),哈格諾在呂凱俄斯山(Lycaeus)有一處聖井,如果認為安娜是河神,那麼將她與安娜混同也有可能。
[15] 古羅馬保民官(tribunus plebis)的職責是保護平民利益不受貴族侵犯。參考下一行的注釋。
[16] “聖山”(Mons Sacer)是公元前493年羅馬發生分離運動時平民外逃的地點。危機妥協的結果就是羅馬貴族同意設立保民官,由平民選舉。
[17] 波維萊(Bovillae)是距羅馬10英里的一個小鎮。奧維德講述的這個故事讓歷代注者困惑,合理的解釋是在波維萊這個地方有敬拜某位安娜的傳統,或者當地有這樣一則傳說。
[18] 從立像到封神這個跳躍對於毫無背景的老婦而言太不可能,這似乎是《歲時記》中最沒有說服力的一段解釋。但Harrison(1993)認為,這位平民老婦的形象一方面連接了上文(523-542行)平民野餐的場景,另一方面也受益於卡利馬科斯的長詩《赫卡勒》(Hecale)。赫卡勒和這裡的婦人安娜有太多的相似之處,而且奧維德和卡利馬科斯都是從小人物入手描繪大事件,前者是羅馬平民的分離運動,後者是忒修斯與馬拉松公牛的戰鬥,兩部作品都是在解釋宗教儀式中的某種奇特之處。Harrison指出,和卡利馬科斯的詩不同,奧維德在這裡似乎有額外的政治意圖,就是側面讚揚屋大維保護平民利益(這也是屋大維自己宣傳的一個着力點)。
[19] 嚴格地說,“善戰”只能用來形容與密涅瓦對應的希臘神雅典娜,羅馬本土的密涅瓦只是技藝女神。
[20] 這裡奧維德似乎也在暗示,“婆婆”(anus)與安娜(Anna)有詞源上的關聯。
[21] 愷撒曾擔任羅馬的大祭司,看護維斯塔神廟是大祭司的主要職責之一。