奥维德《岁时记》第三卷601-700行

Iam pius Aeneas regno nataque Latini
auctus erat, populos miscueratque duos.
Litore dotali solo comitatus Achate
secretum nudo dum pede carpit iter,
605 aspicit errantem nec credere sustinet Annam
esse: quid in Latios illa veniret agros?
Dum secum Aeneas, ‘Anna est!’ exclamat Achates:
ad nomen voltus sustulit illa suos.
Heu, quid agat? Fugiat? Quos terrae quaerat hiatus?
610 ante oculos miserae fata sororis erant.
sensit et adloquitur trepidam Cythereius heros
(flet tamen admonitu[1] motus[2], Elissa, tui):
‘Anna, per hanc iuro, quam quondam audire solebas
tellurem fato prosperiore dari,
615 perque deos comites, hac nuper sede locatos,
saepe meas illos increpuisse moras.
Nec timui de morte tamen, metus abfuit iste.
Ei mihi! credibili fortior illa fuit.
Ne refer: aspexi non illo corpore[3] digna
620 volnera Tartareas ausus adire domos.
At tu, seu ratio te nostris adpulit oris
sive deus, regni commoda carpe mei.
Multa tibi memores, nil non debemus Elissae:
nomine grata tuo, grata sororis eris.’
625 Talia dicenti (neque enim spes altera restat)
credidit, errores exposuitque suos.
Utque domum intravit Tyrios induta paratus,
incipit Aeneas (cetera turba tacet[4]):
‘Hanc tibi cur tradam, pia causa, Lavinia coniunx,
630 est mihi: consumpsi naufragus huius opes.
Orta Tyro est, regnum Libyca possedit in ora;
quam precor ut carae more sororis ames.’
Omnia promittit falsumque[5] Lavinia volnus
mente premit tacita dissimulatque metus[6];
635 donaque cum videat praeter sua lumina ferri[7]
multa, tamen mitti clam quoque multa putat.
Non habet exactum, quid agat; furialiter odit,
et parat insidias et cupit ulta mori.
nox erat: ante torum visa est adstare sororis
640 squalenti Dido sanguinulenta coma
et ‘fuge[8], ne dubita, maestum fuge’ dicere ‘tectum!’
sub verbum querulas impulit aura fores.
Exsilit et velox humili[9] super arva[10] fenestra
se iacit: audacem fecerat ipse timor.
645 Quaque[11] metu rapitur tunica velata recincta,
currit ut auditis territa damma lupis.
Corniger hanc cupidis rapuisse Numicius undis
creditur et stagnis occuluisse suis.
Sidonis interea magno clamore per agros
650 quaeritur: apparent signa notaeque pedum:
ventum erat ad ripas: inerant vestigia ripis.
Sustinuit tacitas conscius amnis aquas.
Ipsa loqui visa est ‘placidi sum nympha Numici:
amne perenne latens Anna Perenna vocor.’
655 Protinus erratis laeti vescuntur in agris
et celebrant largo seque[12] diemque mero.
Sunt quibus haec Luna est, quia mensibus impleat annum;
pars Themin, Inachiam pars putat esse bovem.
Invenies, qui te nymphen Azanida dicant
660 teque Iovi primos, Anna, dedisse cibos.
Haec quoque, quam referam, nostras pervenit ad aures
fama nec a veri[13] dissidet illa fide.
Plebs vetus et nullis etiam nunc tuta tribunis
fugit et in Sacri vertice Montis erat[14];
665 Iam quoque, quem secum tolerant, defecerat illos
victus et humanis usibus apta Ceres.
Orta suburbanis quaedam fuit Anna Bovillis,
pauper, sed multae[15] sedulitatis anus.
Illa levi mitra canos incincta[16] capillos
670 fingebat tremula rustica liba manu,
atque ita per populum fumantia mane solebat
dividere: haec populo copia grata fuit.
Pace domi facta signum posuere Perennae[17],
quod sibi defectis illa ferebat[18] opem.
675 Nunc mihi, cur cantent, superest, obscena puellae,
dicere; nam coeunt certaque probra canunt.
Nuper erat dea facta: venit Gradivus ad Annam
et cum seducta talia verba facit:
‘Mense meo coleris, iunxi mea tempora tecum:
680 pendet ab officio spes mihi magna tuo.
Armifer armiferae correptus amore Minervae
uror et hoc longo tempore volnus alo.
Effice, di studio similes coeamus in unum:
conveniunt partes hae[19] tibi, comis anus.’
685 Dixerat. Illa deum promisso ludit inani
et stultam dubia spem trahit usque mora.
Saepius instanti ‘mandata peregimus’ inquit;
‘evicta[20] est, precibus vix dedit illa manus.’
Credit[21] amans thalamosque parat. Deducitur illuc
690 Anna tegens voltus, ut nova nupta, suos.
Oscula sumpturus subito Mars aspicit Annam:
nunc pudor elusum, nunc subit ira, deum.
Ridet amatorem carae[22] nova diva Minervae,
nec res hac Veneri gratior ulla fuit.
695 Inde ioci veteres obscenaque dicta canuntur,
et iuvat hanc magno verba dedisse deo.
Praeteriturus eram gladios in principe fixos,
cum sic a castis Vesta locuta focis:
‘Ne dubita meminisse: meus fuit ille sacerdos,
700 sacrilegae telis me petiere manus.

[1] admonitu=admonitus
[2] motus tui=mortis tuae
[3] corpore=pectore
[4] tacet=silet
[5] falsumque=clausumque
[6] metus=fremens
[7] ferri=mitti
[8] et ‘fuge=‘effuge
[9] humili=illi
[10] arva=ausa
[11] Quaque=Cumque
[12] seque=remque
[13] veri=vera
[14] erat=abit=agit=eget
[15] multae=mundae
[16] incincta=redimita
[17] Perennae=perenne=perennem
[18] ferebat=tulisset
[19] hae=haec
[20] evicta=et victa=et victas=evictas
[21] Credit=Gaudet
[22] carae=canae=castae=ravae

埃涅阿斯已获得王位,拉提努斯[1]
亦与他联姻,两个民族已合一[2]
他赤足走上海岸(妻子嫁妆)[3]的幽僻
小径,身边只陪着阿卡特斯[4]
605 却看见迷失的安娜,但他不敢相信:
她怎会在拉提乌姆的土地现身?
他正沉吟间,“是安娜!”阿卡特斯大喊。
听到自己的名字,她抬起了脸。
怎么办?逃跑?哪里能够找到地堑?
610 姐姐悲惨的命运在眼前浮现。
维纳斯后裔[5]感觉到她的惊恐,对她说
(然而想到艾丽萨,他不禁泪落),
“安娜,你常听闻我如何幸运地获赐
这片土地,我以它的名义发誓,
615 随我远迁、新近才安居此处的诸神[6]
时常因为我的淹留而怨愤,
我也不曾害怕她会死,这恐惧太荒唐!
哪料到她的果决超乎想象?
不必回忆了,我冒险进入地府[7]的那天,
620 已看到她身上的伤,分外刺眼。
可是,无论本心[8]还是神促使你来此,
你都可享用我王国的一切物资。
我欠你太多,也欠艾丽萨,因她的缘故,
因你的缘故,你都不可辜负。”
625 安娜信了他的话(她已经别无选择),
给他讲述自己一路的漂泊。
当她穿着推罗的盛装踏进王宫,
埃涅阿斯说(其他人都保持肃静):
“拉维尼娅我的妻,把她托给你,是出于
630 义务:我沉船之时曾蒙她资助。
她是推罗人,曾有一个王国在利比亚,
我请求你像亲姐妹一样待她。”
王后满口答应,却在沉默的心中埋下了
无端的嫉妒,藏起自己的怒火。
635 看见眼前的许多礼物,她便忍不住
猜想,还有更多秘密的礼物。
她不知该如何行动,只是恨得快发狂,
筹划着阴谋,渴望复仇后的死亡。
深夜,恍惚间,狄多出现在妹妹床前,
640 满身血污,头发污秽而散乱,
她说,“快逃,别犹豫,离开这可怕的地方!”
话未落,大风吹来,房门吱嘎响。
安娜惊跃起,飞快从低窗翻到外面
(恐惧本身就让人变得勇敢),
645 她披散衣服奔窜,惶恐中顾不得方向,
就像一只鹿,听到了逼近的狼,
传说,长角的努米丘斯[9]爱慕她,用波浪
将她卷走,藏进自己的池塘。
此时,人们正大声喊着,在原野搜寻[10]
650 附近出现了她的痕迹和脚印,
追到河岸边,显然她也曾到过此处,
知情的河神却让水缄默不语。
她自己仿佛说:“我就藏在长流的水里面,
是努米丘斯的仙女,所以叫‘流年’。”[11]
655 喜悦的人们立刻在原野摆开宴席,
饮酒庆祝此日,也犒劳自己。
有人说她是月神[12],因为年由月组成,
有人说是忒弥斯或伊西斯女神[13]
安娜,还有人说你是仙女,阿特拉斯
660 是你父亲,你最先给神王喂食[14]
我还听到另一种传说,下文将细述,
它与真实的情形应大致相符。
那时还没有保民官[15]翼护古代平民,
他们便相约逃到圣山之顶[16]
665 很快,他们携带的储备已开始短缺,
适合人吃的面包也所剩不多。
有一位老妇安娜,生于波维莱郊区[17]
家境贫穷,却非常勤勉耐苦。
她头发灰白,额头缠着一条薄巾,
670 双手颤巍巍,烘烤乡村的糕饼。
每天早晨,她总将热腾腾的饼分给
众人,这份供应让大家感戴。
等城中恢复和平,他们为她立了像,
因为自己困顿时她曾相帮。[18]
675 现在我需解释,女孩们为何唱淫曲
(她们此日的合唱污人耳目)。
安娜新近才封神,战神来见,将她
拉至一旁,说了下面这番话:
“你在三月受敬拜,你我的节庆已相连,
680 我满怀希望,你定会站我这边。
你可知,善战的我痴恋善战的密涅瓦[19]
长久以来,我一直无法自拔。
助我,让两位志趣相近的神结合,
你扮演这角色正好,和蔼的婆婆[20]。”
685 老妇只是以空洞的诺言与战神周旋,
以莫名的拖延吊着他愚蠢的期盼。
他频繁催促,她便说,“吩咐之事我已办,
她总算被我劝服,肯遂你的愿。”
马尔斯信了,忙准备洞房,安娜假扮
690 新娘,蒙着面纱,被领到他面前。
战神正准备亲吻,蓦然发现是安娜,
羞耻与愤怒交织,自己竟被耍。
新晋的女神尽情揶揄密涅瓦的恋慕者,
再无任何事给维纳斯更多欢乐。
695 人们因此讲古老的笑话,唱色情的歌词,
愉快地纪念马尔斯被骗的往事。
我原本不愿回忆刺杀恺撒的利剑,
维斯塔却从圣洁的祭坛规劝:
“别犹豫,尽管讲述:他是我的祭司[21]
700 亵渎的手是对我举起武器。

[1] 拉提努斯(Latinus)是埃涅阿斯续弦拉维尼娅的父亲。
[2] 指特洛伊族和拉丁族。
[3] 因为他通过联姻才获得这片土地的统治权。
[4] 阿卡特斯(Achates)是埃涅阿斯的好友。
[5] “维纳斯后裔”指埃涅阿斯,原文是Cythereius heros,因为维纳斯诞生于Cythera(库泰拉岛)附近的海水中。
[6] 指家神(Penates)。
[7] 埃涅阿斯进入地府、与狄多鬼魂相见的场景在《埃涅阿斯纪》第六卷有记述。
[8] 这行的ratio指自己的决定,与神的意愿相对。
[9] 努米丘斯(Numicius)是拉维尼昂(Lavinium)南边的一条小河。古罗马诗人经常用“长角”(corniger)来形容河神,因为河道有许多弯曲,形如动物的角。
[10] 原文用Sidonis(西顿女人)指安娜,西顿是腓尼基的著名港口,代表腓尼基。
[11] 这是奥维德提供的词源解释:“流年神”(Anna Perenna)的说法源于“长流的水”(amnis perennis)。但这个解释是不成立的,amnis(水流)与annus(年)没有词源关系,后者与anulus(指环)有相同的渊源,就是“圆形、循环”,因为年是周而复始的。
[12] Bailey(1921)认为,这个说法很有道理,因为Anna的名字显然是annus(年)的阴性形式,所以她就是循环往复的“流年”。祭祀流年神选择新年第一个月(古罗马以三月为一月)的满月之日(望日),是最自然不过的。
[13] 忒弥斯(Themis)是秩序(kosmos)之神,是诸“时日”女神(Horae)的母亲,所以也适合做流年神。埃及的伊西斯(Isis)女神被等同于希腊的伊俄(Io),而伊俄本就是一位月神(埃斯库罗斯的《被缚的普罗米修斯》可为证)。
[14] 阿特拉斯(Atlas)曾是阿卡迪亚的国王,他的女儿哈格诺(Hagno)曾参与抚养幼时的朱庇特。据保萨尼阿斯(Pausanias)的《希腊志》(Description of Greece 8.38.3),哈格诺在吕凯俄斯山(Lycaeus)有一处圣井,如果认为安娜是河神,那么将她与安娜混同也有可能。
[15] 古罗马保民官(tribunus plebis)的职责是保护平民利益不受贵族侵犯。参考下一行的注释。
[16] “圣山”(Mons Sacer)是公元前493年罗马发生分离运动时平民外逃的地点。危机妥协的结果就是罗马贵族同意设立保民官,由平民选举。
[17] 波维莱(Bovillae)是距罗马10英里的一个小镇。奥维德讲述的这个故事让历代注者困惑,合理的解释是在波维莱这个地方有敬拜某位安娜的传统,或者当地有这样一则传说。
[18] 从立像到封神这个跳跃对于毫无背景的老妇而言太不可能,这似乎是《岁时记》中最没有说服力的一段解释。但Harrison(1993)认为,这位平民老妇的形象一方面连接了上文(523-542行)平民野餐的场景,另一方面也受益于卡利马科斯的长诗《赫卡勒》(Hecale)。赫卡勒和这里的妇人安娜有太多的相似之处,而且奥维德和卡利马科斯都是从小人物入手描绘大事件,前者是罗马平民的分离运动,后者是忒修斯与马拉松公牛的战斗,两部作品都是在解释宗教仪式中的某种奇特之处。Harrison指出,和卡利马科斯的诗不同,奥维德在这里似乎有额外的政治意图,就是侧面赞扬屋大维保护平民利益(这也是屋大维自己宣传的一个着力点)。
[19] 严格地说,“善战”只能用来形容与密涅瓦对应的希腊神雅典娜,罗马本土的密涅瓦只是技艺女神。
[20] 这里奥维德似乎也在暗示,“婆婆”(anus)与安娜(Anna)有词源上的关联。
[21] 恺撒曾担任罗马的大祭司,看护维斯塔神庙是大祭司的主要职责之一。