奧維德《歲時記》第三卷501-600行

Ne noceat, quod amo; neque enim tibi, Bacche, nocebat,
quod flammas nobis fassus es ipse tuas.
Nec, quod nos uris, mirum facis: ortus in igne
diceris, et patria raptus ab igne manu.
505 Illa ego sum, cui tu solitus promittere caelum.
ei mihi, pro caelo qualia dona fero!’
Dixerat: audibat iamdudum verba querentis
Liber, ut a tergo forte secutus erat.
Occupat amplexu lacrimasque per oscula siccat
510 et ‘pariter caeli summa petamus’ ait:
‘tu mihi iuncta toro mihi iuncta vocabula sumes,
nam tibi mutatae Libera nomen erit;
sintque tuae tecum faciam monimenta coronae,
Volcanus Veneri quam dedit, illa tibi.’
515 Dicta facit, gemmasque novem transformat in ignes:
aurea per stellas nunc micat illa novem.
Sex ubi sustulerit, totidem demerserit[1] orbes,
purpureum rapido qui vehit axe diem,
altera gramineo spectabis Equirria Campo,
520 quem Tiberis curvis in latus urget aquis.
Qui tamen eiecta si forte tenebitur unda,
Caelius accipiat[2] pulverulentus equos.
Idibus est Annae festum geniale Perennae
non procul a ripis, advena Thybri, tuis.
525 Plebs venit ac virides passim disiecta per herbas
potat, et accumbit cum pare quisque sua.
Sub Iove pars durat, pauci tentoria ponunt,
sunt quibus e ramis frondea facta casa est,
pars, ubi[3] pro rigidis calamos statuere columnis,
530 desuper extentas imposuere togas.
Sole tamen vinoque calent annosque precantur,
quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.
Invenies illic, qui Nestoris ebibat annos,
quae sit per calices facta Sibylla suos.
535 Illic et cantant, quicquid didicere theatris,
et iactant faciles ad sua verba manus
et ducunt posito duras[4] cratere choreas,
cultaque diffusis saltat amica comis.
Cum redeunt, titubant et sunt spectacula volgi,
540 et fortunatos obvia turba vocat.
Occurrit[5] nuper (visa est mihi digna relatu)
pompa: senem potum pota trahebat anus.
Quae tamen haec dea sit quoniam rumoribus errat,
fabula proposito nulla tegenda meo.
545 Arserat Aeneae Dido miserabilis igne,
arserat exstructis in sua fata rogis;
compositusque cinis[6], tumulique in marmore carmen
hoc breve, quod moriens ipsa reliquit, erat:
PRAEBUIT AENEAS ET CAUSAM MORTIS ET ENSEM:
550 IPSA SVA DIDO CONCIDIT VSA MANV.
Protinus invadunt Numidae sine vindice regnum,
et potitur capta Maurus Iarba domo,
seque memor spretum ‘thalamis tamen’ inquit ‘Elissae
en ego, quem totiens reppulit illa, fruor.’
555 Diffugiunt Tyrii, quo quemque agit error, ut olim
amisso dubiae rege vagantur apes.
559 Pellitur Anna domo, lacrimansque sororia linquit
560 moenia: germanae iusta dat ante suae.
Mixta bibunt molles lacrimis unguenta favillae,
vertice libatas accipiuntque comas;
Terque ‘vale’ dixit, cineres ter ad ora relatos
pressit, et est illis visa subesse soror.
565 Nacta ratem comitesque fugae pede labitur aequo
moenia respiciens, dulce sororis opus.
Fertilis est Melite sterili vicina Cosyrae
insula, quam Libyci verberat unda freti.
Hanc petit, hospitio regis confisa vetusto:
570 hospes opum dives rex ibi Battus erat.
Qui postquam didicit casus utriusque sororis,
‘haec’ inquit ‘tellus quantulacumque tua est.’
Et tamen hospitii servasset ad ultima munus,
sed timuit magnas Pygmalionis opes.
557 Tertia nudandas[7] acceperat area messes,
558 inque cavos ierant tertia musta lacus;
575 signa recensuerat[8] bis sol sua, tertius ibat
annus, et exilio terra paranda nova est.
Frater adest belloque petit. rex arma perosus
‘nos sumus inbelles, tu fuge sospes’ ait.
Iussa fugit ventoque ratem committit et undis:
580 asperior quovis aequore frater erat.
Est prope piscosos lapidosi Crathidis amnes
parvus[9] ager: Cameren incola turba vocat.
Illuc cursus erat, nec longius abfuit inde,
quam quantum novies mittere funda potest:
585 Vela cadunt primo et dubia librantur ab aura.
‘findite remigio’ navita dixit ‘aquas!’
dumque parant torto subducere carbasa lino,
percutitur rapido puppis adunca Noto,
inque patens aequor, frustra pugnante magistro
590 fertur, et ex oculis visa refugit humus.
Adsiliunt fluctus imoque a gurgite pontus
vertitur, et canas alveus haurit aquas.
Vincitur ars vento, nec iam moderator habenis
utitur, at[10] votis is[11] quoque poscit opem.
595 Iactatur tumidas exul Phoenissa per undas
umidaque opposita lumina veste tegit:
tum primum Dido felix est dicta sorori
et quaecumque aliquam corpore pressit humum.
Ducitur[12] ad Laurens ingenti flamine litus
600 puppis et expositis omnibus hausta perit.

[1] demerserit=dimerserit
[2] accipiat=accipiet
[3] ubi=ibi=sibi
[4] duras=iunctas
[5] Occurrit=Occurri
[6] cinis=ignis
[7] nudandas=nudatas=mandatas
[8] recensuerat=recensebat
[9] parvus=purus
[10] at=et=aut
[11] is=diis=his=hic
[12] Ducitur=Figitur=Truditur

別讓我因為愛受傷,巴克斯,你並沒因為
承認對我的愛戀而受到傷害。
你為我燃燒[1],並不奇怪:據說你生於
火中,又被父親從火中救出。[2]
505 你曾反覆許諾,要把天空贈給我,
可是天空在哪裡,我得到什麼?”
利柏耳碰巧跟在她身後,所以一直
聽着她的怨訴,每句話,每個詞。
他搶先抱住她,吻干她的淚,如此安撫:
510 “讓我們一起飛向天空的高處。
你與我分享婚床,也應當分享名字,
從此你將以利柏拉[3]為世所知,
維納斯曾將伏爾甘送的王冠贈予你[4]
我將讓它和你一起永被銘記。”
515 他兌現了承諾,將九顆寶石變成天火,
如今那金冠有九顆星星閃爍。
用迅疾的馬車運載紫色時日的那位神[5]
六次托起又六次淹沒紅輪,
這時,台伯河蜿蜒環抱的那片草地上,
520 你將再次看到“賽馬日”[6]的陣仗,
但如果泛濫的河水碰巧佔據了賽場,[7]
就讓凱利烏斯山[8]塵土飛揚。
本月望日會舉行“流年神”的歡樂儀典[9]
台伯河,它的地點靠近你的岸。
525 平民們都來,分散在青翠草地的各處,
飲酒作樂,和戀人並躺共敘。
有人沐浴在陽光下,有人支起了帳篷,
有人用樹枝搭建愜意的涼亭,
有人將蘆葦排在一起,當做柱台,
530 攤開托加袍,置於其上晾曬。
太陽曬,美酒醺,興奮的人們祈求年歲
如杯數一樣多,邊喝邊數酒杯,
某紳士已經喝到涅斯托耳的壽數[10]
某淑女已變成西比爾[11],酒杯是證據。
535 他們在那裡哼唱着劇院學來的小調,
與歌詞配合的手竟不乏靈巧。
放下碗,他們跳起笨拙的舞蹈,身邊
盛裝的女友也長發飛揚地旋轉。
回來時,他們一路踉蹌,成奇特的風景,
540 遇見的眾人稱他們“醉成了神明”。
這樣的隊伍我近來曾目睹(值得記述):
醉嫗拽着醉翁走,豈不有趣?
關於這位女神的身份,既然眾說紛紜,
我就不打算掩蓋任何版本。
545 可憐的狄多[12]為埃涅阿斯燃起愛火,
最後在自己搭建的柴堆上焚滅,
骨灰被收藏起來,大理石墳墓上刻着
這簡短的詩句,她臨死親口所說:
“埃涅阿斯給了她死的理由和一把劍,
550 狄多用自己的手將生命斬斷。”
努米底亞人[13]立刻侵入無主的國度,
失陷的王宮被毛利的亞爾巴[14]佔據。
記起從前的羞辱,他說,“艾麗薩拒絕
多少回,她的閨房不還是歸我?”
555 推羅人四處逃難,聽憑命運安排,就像
失去了蜂王[15],蜂群惶惑地遊盪。
559 安娜被逐出家,含恨告別姐姐的城垣,[16]
560 但她沒忘為逝者盡心祭奠[17]
柔軟的骨灰飲着混合眼淚的香油,
還有一綹頭髮也留在墳頭。
她三次說再見,三次將骨灰捧到唇邊
親吻,彷彿姐姐就在那裡面。
565 找到一艘船和漂泊的同伴,她順風航行[18]
回望凝聚姐姐心血的大城。
富饒的梅麗特就在貧瘠的科蘇拉旁邊[19]
利比亞的海浪拍打它的崖岸。
她行至此處,信任國王舊日的情誼[20]
570 投奔財富殷實的統治者巴托斯[21]
得知兩姐妹的不幸遭遇,他慷慨應許,
“此島雖小,卻會傾力相護。”
他本可一直盡心履行主人的職司,
但他畏懼皮格馬利翁[22]的勢力。
557 打穀場第三次迎來等待去糠的麥粒,
558 酒釀第三次倒進空腹的瓮里[23]
575 太陽兩次走完了星座,第三年已至,
流亡者又必須尋找新的土地。
她兄長已兵臨城下,但國王厭惡戰爭:
“我們不善戰,逃吧,保全性命!”
安娜只好逃,將小船交給風浪,無論
580 哪片海都不及自己的兄長殘忍。
克拉提斯[24]的巉岩間一處多魚的溪流旁,
有個當地人稱為卡梅萊的地方。
她駛往那裡。此時,船與岸邊的距離
投石機拋射九倍遠便可觸及。
585 眾人先降下布帆,它在陣風中飄拂。
水手說,“現在改用船槳划過去。”
大家正準備轉動絞盤,收起布帆[25]
船突然被一陣猛烈南風搖撼,
船長的掙扎無濟於事,風把船卷回
590 大海,剛瞥見的陸地不斷後退。
巨浪朝他們撲來,深淵從海底翻到
海面,船被迫吞下飛濺的波濤。
技藝敵不過暴風,舵手已放棄努力,
和別人一樣祈求神靈的奇蹟。
595 腓尼基逐客在如山波浪間顛簸沉浮,
哭泣的眼睛埋進拭淚的衣服。
這時,妹妹第一次宣稱狄多有福氣,
畢竟她死後尚能在土裡安息。
大風推着船撞擊勞倫頓海岸,所有人
600 及時逃了命,船卻被浪濤吸吞。

[1] “燃燒”(uris)是拉丁語表示熱戀的標準詞語。
[2] 忒拜公主塞墨勒(Semele)與朱庇特私通,懷上酒神巴克斯,她因為要求朱庇特現出真身,被雷霆殺死,八個月大的巴克斯被仙女狄爾克(Dirce)從火中救出,朱庇特將他縫進自己的大腿里,足月才娩出。
[3] 雖然古羅馬神祇利柏耳(Liber)和利柏拉(Libera)從詞形看是一對夫妻,但奧維德是古代唯一將利柏拉視為阿里阿德涅的人,其他作家都認為她是冥後珀爾塞福涅(Persephone)。
[4] 火神伏爾甘用黃金和印度的珠寶打造了一頂王冠,送給妻子維納斯,維納斯卻在阿里阿德涅新婚之時,將王冠轉贈給她。
[5] 517-522行是3月14日(羅馬標記法為A PR. EID. MAR. NP EQVIR[RIA]),前面的3月9日、10日、11日、12日和13日分別標記為D VII EID. MAR. C、E VI EID. MAR. C、F V EID. MAR. C、G IV EID. MAR. C和H III EID. MAR. EN。“那位神”指太陽神。
[6] 賽馬日(Equirria)在3月14日。
[7] 戰神廣場三面都臨着台伯河,在洪水季很容易被淹沒。賽馬會通常在其南端的弗拉明賽車場(Circus Flaminius)舉行。
[8] 凱利烏斯山是舉行賽馬會的替代地址,它曾是凱盧斯(Caelus Vibennius)的產業,他因為協助羅慕路斯對抗薩賓人,獲得了這塊封地。
[9] 523-710行是3月15日(羅馬標記法為B EID. MAR. NP),這天是“流年神”(Anna Perenna)的節日。從奧維德的描述看,這是一個民間節日,而非官方的宗教節日,所以儀式並不莊重,而看重享樂。Johnson(1978)認為,奧維德通過想象所描繪的生之快樂為古羅馬宗教的精神提供了一種合理的基礎。
[10] 涅斯托耳(Nestor)是荷馬史詩中著名的長壽者,傳說他活了三輩子的年數(Iliad 1.250-2)。
[11] 羅馬先知西比爾活了不少於一千年,參考《變形記》(Metamorphoses 14.130-53)。
[12] 狄多(Dido)原名艾麗薩(Elissa),死後才被稱為“狄多”(迦太基語意為“大膽的女人”)。埃涅阿斯對她始亂終棄,導致她絕望自殺。
[13] 努米底亞(Numidia)是北非西部的一個王國,經常與羅馬為敵。
[14] 毛利人(Maurus)這裡指努米底亞人,亞爾巴(Iarba)是狄多在努米底亞的求婚者,參考《埃涅阿斯紀》(Aeneid 4.36)。
[15] 西方古人以為,蜂群的首領是雄蜂,而非雌蜂。
[16] 古代抄本中放在這裡的557和558行顯然位置不對,不合情理。狄多死後,迦太基被努米底亞人攻佔,敵人不大可能在三年之後才驅趕原女王的妹妹安娜,安娜也不大可能等三年才給姐姐舉行祭禮,更明顯的證據是,558行和575行銜接得非常緊密。Murgia(1987)也持這樣的看法,並且提供了更有說服力的證據。他指出,一個重要的旁證是白銀時代詩人西里烏斯(Silius Italicus)的《布匿紀》(Punica 8.61-3),安娜出逃到居雷奈(和奧維德的地點不同)到被迫離開,中間是三年。在他的版本中,狄多自殺和亞爾巴入侵之間也是相繼發生。所以這裡對語序做了調整。
[17] 拉丁語中iusta作名詞(應當做的事)經常表示葬禮。
[18] 此行中的pede(主格pes)是綁在方帆下部的帆腳索,參照卡圖盧斯《歌集》(Carmina 4.20)。
[19] 梅麗特島(Melite)就是現在的馬耳他。科蘇拉(Cosyra)是馬耳他西北的一個小島,現在叫戈佐島(Gozo)。
[20] 腓尼基人曾在梅麗特島定居。
[21] 巴托斯(Battus)的名字意為“口吃”,因為說話結巴而有此綽號,他的本名是Aristoteles(與著名的希臘哲學家亞里士多德同名)。史書稱巴托斯是北非居雷奈(Cyrene)的國王,沒有他做馬耳他國王的記載。
[22] 皮格馬利翁(Pygmalion)是狄多的哥哥,他在腓尼基的西頓時,殺死了狄多的丈夫,後來狄多逃到迦太基建國。現在他又趁狄多死去、迦太基無主的機會迫害她的(也是他自己的)妹妹安娜。
[23] 這裡的lacus不是指水塘或湖泊,而是盛酒的容器。
[24] 克拉提斯(Crathis)是意大利南部(所謂“大希臘”,Magna Graeca)的一條河。
[25] 古代西方的帆船是由下往上收帆。