Ne noceat, quod amo; neque enim tibi, Bacche, nocebat,
quod flammas nobis fassus es ipse tuas.
Nec, quod nos uris, mirum facis: ortus in igne
diceris, et patria raptus ab igne manu.
505 Illa ego sum, cui tu solitus promittere caelum.
ei mihi, pro caelo qualia dona fero!’
Dixerat: audibat iamdudum verba querentis
Liber, ut a tergo forte secutus erat.
Occupat amplexu lacrimasque per oscula siccat
510 et ‘pariter caeli summa petamus’ ait:
‘tu mihi iuncta toro mihi iuncta vocabula sumes,
nam tibi mutatae Libera nomen erit;
sintque tuae tecum faciam monimenta coronae,
Volcanus Veneri quam dedit, illa tibi.’
515 Dicta facit, gemmasque novem transformat in ignes:
aurea per stellas nunc micat illa novem.
Sex ubi sustulerit, totidem demerserit[1] orbes,
purpureum rapido qui vehit axe diem,
altera gramineo spectabis Equirria Campo,
520 quem Tiberis curvis in latus urget aquis.
Qui tamen eiecta si forte tenebitur unda,
Caelius accipiat[2] pulverulentus equos.
Idibus est Annae festum geniale Perennae
non procul a ripis, advena Thybri, tuis.
525 Plebs venit ac virides passim disiecta per herbas
potat, et accumbit cum pare quisque sua.
Sub Iove pars durat, pauci tentoria ponunt,
sunt quibus e ramis frondea facta casa est,
pars, ubi[3] pro rigidis calamos statuere columnis,
530 desuper extentas imposuere togas.
Sole tamen vinoque calent annosque precantur,
quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.
Invenies illic, qui Nestoris ebibat annos,
quae sit per calices facta Sibylla suos.
535 Illic et cantant, quicquid didicere theatris,
et iactant faciles ad sua verba manus
et ducunt posito duras[4] cratere choreas,
cultaque diffusis saltat amica comis.
Cum redeunt, titubant et sunt spectacula volgi,
540 et fortunatos obvia turba vocat.
Occurrit[5] nuper (visa est mihi digna relatu)
pompa: senem potum pota trahebat anus.
Quae tamen haec dea sit quoniam rumoribus errat,
fabula proposito nulla tegenda meo.
545 Arserat Aeneae Dido miserabilis igne,
arserat exstructis in sua fata rogis;
compositusque cinis[6], tumulique in marmore carmen
hoc breve, quod moriens ipsa reliquit, erat:
PRAEBUIT AENEAS ET CAUSAM MORTIS ET ENSEM:
550 IPSA SVA DIDO CONCIDIT VSA MANV.
Protinus invadunt Numidae sine vindice regnum,
et potitur capta Maurus Iarba domo,
seque memor spretum ‘thalamis tamen’ inquit ‘Elissae
en ego, quem totiens reppulit illa, fruor.’
555 Diffugiunt Tyrii, quo quemque agit error, ut olim
amisso dubiae rege vagantur apes.
559 Pellitur Anna domo, lacrimansque sororia linquit
560 moenia: germanae iusta dat ante suae.
Mixta bibunt molles lacrimis unguenta favillae,
vertice libatas accipiuntque comas;
Terque ‘vale’ dixit, cineres ter ad ora relatos
pressit, et est illis visa subesse soror.
565 Nacta ratem comitesque fugae pede labitur aequo
moenia respiciens, dulce sororis opus.
Fertilis est Melite sterili vicina Cosyrae
insula, quam Libyci verberat unda freti.
Hanc petit, hospitio regis confisa vetusto:
570 hospes opum dives rex ibi Battus erat.
Qui postquam didicit casus utriusque sororis,
‘haec’ inquit ‘tellus quantulacumque tua est.’
Et tamen hospitii servasset ad ultima munus,
sed timuit magnas Pygmalionis opes.
557 Tertia nudandas[7] acceperat area messes,
558 inque cavos ierant tertia musta lacus;
575 signa recensuerat[8] bis sol sua, tertius ibat
annus, et exilio terra paranda nova est.
Frater adest belloque petit. rex arma perosus
‘nos sumus inbelles, tu fuge sospes’ ait.
Iussa fugit ventoque ratem committit et undis:
580 asperior quovis aequore frater erat.
Est prope piscosos lapidosi Crathidis amnes
parvus[9] ager: Cameren incola turba vocat.
Illuc cursus erat, nec longius abfuit inde,
quam quantum novies mittere funda potest:
585 Vela cadunt primo et dubia librantur ab aura.
‘findite remigio’ navita dixit ‘aquas!’
dumque parant torto subducere carbasa lino,
percutitur rapido puppis adunca Noto,
inque patens aequor, frustra pugnante magistro
590 fertur, et ex oculis visa refugit humus.
Adsiliunt fluctus imoque a gurgite pontus
vertitur, et canas alveus haurit aquas.
Vincitur ars vento, nec iam moderator habenis
utitur, at[10] votis is[11] quoque poscit opem.
595 Iactatur tumidas exul Phoenissa per undas
umidaque opposita lumina veste tegit:
tum primum Dido felix est dicta sorori
et quaecumque aliquam corpore pressit humum.
Ducitur[12] ad Laurens ingenti flamine litus
600 puppis et expositis omnibus hausta perit.
[1] demerserit=dimerserit
[2] accipiat=accipiet
[3] ubi=ibi=sibi
[4] duras=iunctas
[5] Occurrit=Occurri
[6] cinis=ignis
[7] nudandas=nudatas=mandatas
[8] recensuerat=recensebat
[9] parvus=purus
[10] at=et=aut
[11] is=diis=his=hic
[12] Ducitur=Figitur=Truditur
别让我因为爱受伤,巴克斯,你并没因为
承认对我的爱恋而受到伤害。
你为我燃烧[1],并不奇怪:据说你生于
火中,又被父亲从火中救出。[2]
505 你曾反复许诺,要把天空赠给我,
可是天空在哪里,我得到什么?”
利柏耳碰巧跟在她身后,所以一直
听着她的怨诉,每句话,每个词。
他抢先抱住她,吻干她的泪,如此安抚:
510 “让我们一起飞向天空的高处。
你与我分享婚床,也应当分享名字,
从此你将以利柏拉[3]为世所知,
维纳斯曾将伏尔甘送的王冠赠予你[4],
我将让它和你一起永被铭记。”
515 他兑现了承诺,将九颗宝石变成天火,
如今那金冠有九颗星星闪烁。
用迅疾的马车运载紫色时日的那位神[5]
六次托起又六次淹没红轮,
这时,台伯河蜿蜒环抱的那片草地上,
520 你将再次看到“赛马日”[6]的阵仗,
但如果泛滥的河水碰巧占据了赛场,[7]
就让凯利乌斯山[8]尘土飞扬。
本月望日会举行“流年神”的欢乐仪典[9],
台伯河,它的地点靠近你的岸。
525 平民们都来,分散在青翠草地的各处,
饮酒作乐,和恋人并躺共叙。
有人沐浴在阳光下,有人支起了帐篷,
有人用树枝搭建惬意的凉亭,
有人将芦苇排在一起,当做柱台,
530 摊开托加袍,置于其上晾晒。
太阳晒,美酒醺,兴奋的人们祈求年岁
如杯数一样多,边喝边数酒杯,
某绅士已经喝到涅斯托耳的寿数[10],
某淑女已变成西比尔[11],酒杯是证据。
535 他们在那里哼唱着剧院学来的小调,
与歌词配合的手竟不乏灵巧。
放下碗,他们跳起笨拙的舞蹈,身边
盛装的女友也长发飞扬地旋转。
回来时,他们一路踉跄,成奇特的风景,
540 遇见的众人称他们“醉成了神明”。
这样的队伍我近来曾目睹(值得记述):
醉妪拽着醉翁走,岂不有趣?
关于这位女神的身份,既然众说纷纭,
我就不打算掩盖任何版本。
545 可怜的狄多[12]为埃涅阿斯燃起爱火,
最后在自己搭建的柴堆上焚灭,
骨灰被收藏起来,大理石坟墓上刻着
这简短的诗句,她临死亲口所说:
“埃涅阿斯给了她死的理由和一把剑,
550 狄多用自己的手将生命斩断。”
努米底亚人[13]立刻侵入无主的国度,
失陷的王宫被毛利的亚尔巴[14]占据。
记起从前的羞辱,他说,“艾丽萨拒绝
多少回,她的闺房不还是归我?”
555 推罗人四处逃难,听凭命运安排,就像
失去了蜂王[15],蜂群惶惑地游荡。
559 安娜被逐出家,含恨告别姐姐的城垣,[16]
560 但她没忘为逝者尽心祭奠[17]。
柔软的骨灰饮着混合眼泪的香油,
还有一绺头发也留在坟头。
她三次说再见,三次将骨灰捧到唇边
亲吻,仿佛姐姐就在那里面。
565 找到一艘船和漂泊的同伴,她顺风航行[18],
回望凝聚姐姐心血的大城。
富饶的梅丽特就在贫瘠的科苏拉旁边[19],
利比亚的海浪拍打它的崖岸。
她行至此处,信任国王旧日的情谊[20],
570 投奔财富殷实的统治者巴托斯[21]。
得知两姐妹的不幸遭遇,他慷慨应许,
“此岛虽小,却会倾力相护。”
他本可一直尽心履行主人的职司,
但他畏惧皮格马利翁[22]的势力。
557 打谷场第三次迎来等待去糠的麦粒,
558 酒酿第三次倒进空腹的瓮里[23],
575 太阳两次走完了星座,第三年已至,
流亡者又必须寻找新的土地。
她兄长已兵临城下,但国王厌恶战争:
“我们不善战,逃吧,保全性命!”
安娜只好逃,将小船交给风浪,无论
580 哪片海都不及自己的兄长残忍。
克拉提斯[24]的巉岩间一处多鱼的溪流旁,
有个当地人称为卡梅莱的地方。
她驶往那里。此时,船与岸边的距离
投石机抛射九倍远便可触及。
585 众人先降下布帆,它在阵风中飘拂。
水手说,“现在改用船桨划过去。”
大家正准备转动绞盘,收起布帆[25],
船突然被一阵猛烈南风摇撼,
船长的挣扎无济于事,风把船卷回
590 大海,刚瞥见的陆地不断后退。
巨浪朝他们扑来,深渊从海底翻到
海面,船被迫吞下飞溅的波涛。
技艺敌不过暴风,舵手已放弃努力,
和别人一样祈求神灵的奇迹。
595 腓尼基逐客在如山波浪间颠簸沉浮,
哭泣的眼睛埋进拭泪的衣服。
这时,妹妹第一次宣称狄多有福气,
毕竟她死后尚能在土里安息。
大风推着船撞击劳伦顿海岸,所有人
600 及时逃了命,船却被浪涛吸吞。
[1] “燃烧”(uris)是拉丁语表示热恋的标准词语。
[2] 忒拜公主塞墨勒(Semele)与朱庇特私通,怀上酒神巴克斯,她因为要求朱庇特现出真身,被雷霆杀死,八个月大的巴克斯被仙女狄尔克(Dirce)从火中救出,朱庇特将他缝进自己的大腿里,足月才娩出。
[3] 虽然古罗马神祇利柏耳(Liber)和利柏拉(Libera)从词形看是一对夫妻,但奥维德是古代唯一将利柏拉视为阿里阿德涅的人,其他作家都认为她是冥后珀尔塞福涅(Persephone)。
[4] 火神伏尔甘用黄金和印度的珠宝打造了一顶王冠,送给妻子维纳斯,维纳斯却在阿里阿德涅新婚之时,将王冠转赠给她。
[5] 517-522行是3月14日(罗马标记法为A PR. EID. MAR. NP EQVIR[RIA]),前面的3月9日、10日、11日、12日和13日分别标记为D VII EID. MAR. C、E VI EID. MAR. C、F V EID. MAR. C、G IV EID. MAR. C和H III EID. MAR. EN。“那位神”指太阳神。
[6] 赛马日(Equirria)在3月14日。
[7] 战神广场三面都临着台伯河,在洪水季很容易被淹没。赛马会通常在其南端的弗拉明赛车场(Circus Flaminius)举行。
[8] 凯利乌斯山是举行赛马会的替代地址,它曾是凯卢斯(Caelus Vibennius)的产业,他因为协助罗慕路斯对抗萨宾人,获得了这块封地。
[9] 523-710行是3月15日(罗马标记法为B EID. MAR. NP),这天是“流年神”(Anna Perenna)的节日。从奥维德的描述看,这是一个民间节日,而非官方的宗教节日,所以仪式并不庄重,而看重享乐。Johnson(1978)认为,奥维德通过想象所描绘的生之快乐为古罗马宗教的精神提供了一种合理的基础。
[10] 涅斯托耳(Nestor)是荷马史诗中著名的长寿者,传说他活了三辈子的年数(Iliad 1.250-2)。
[11] 罗马先知西比尔活了不少于一千年,参考《变形记》(Metamorphoses 14.130-53)。
[12] 狄多(Dido)原名艾丽萨(Elissa),死后才被称为“狄多”(迦太基语意为“大胆的女人”)。埃涅阿斯对她始乱终弃,导致她绝望自杀。
[13] 努米底亚(Numidia)是北非西部的一个王国,经常与罗马为敌。
[14] 毛利人(Maurus)这里指努米底亚人,亚尔巴(Iarba)是狄多在努米底亚的求婚者,参考《埃涅阿斯纪》(Aeneid 4.36)。
[15] 西方古人以为,蜂群的首领是雄蜂,而非雌蜂。
[16] 古代抄本中放在这里的557和558行显然位置不对,不合情理。狄多死后,迦太基被努米底亚人攻占,敌人不大可能在三年之后才驱赶原女王的妹妹安娜,安娜也不大可能等三年才给姐姐举行祭礼,更明显的证据是,558行和575行衔接得非常紧密。Murgia(1987)也持这样的看法,并且提供了更有说服力的证据。他指出,一个重要的旁证是白银时代诗人西里乌斯(Silius Italicus)的《布匿纪》(Punica 8.61-3),安娜出逃到居雷奈(和奥维德的地点不同)到被迫离开,中间是三年。在他的版本中,狄多自杀和亚尔巴入侵之间也是相继发生。所以这里对语序做了调整。
[17] 拉丁语中iusta作名词(应当做的事)经常表示葬礼。
[18] 此行中的pede(主格pes)是绑在方帆下部的帆脚索,参照卡图卢斯《歌集》(Carmina 4.20)。
[19] 梅丽特岛(Melite)就是现在的马耳他。科苏拉(Cosyra)是马耳他西北的一个小岛,现在叫戈佐岛(Gozo)。
[20] 腓尼基人曾在梅丽特岛定居。
[21] 巴托斯(Battus)的名字意为“口吃”,因为说话结巴而有此绰号,他的本名是Aristoteles(与著名的希腊哲学家亚里士多德同名)。史书称巴托斯是北非居雷奈(Cyrene)的国王,没有他做马耳他国王的记载。
[22] 皮格马利翁(Pygmalion)是狄多的哥哥,他在腓尼基的西顿时,杀死了狄多的丈夫,后来狄多逃到迦太基建国。现在他又趁狄多死去、迦太基无主的机会迫害她的(也是他自己的)妹妹安娜。
[23] 这里的lacus不是指水塘或湖泊,而是盛酒的容器。
[24] 克拉提斯(Crathis)是意大利南部(所谓“大希腊”,Magna Graeca)的一条河。
[25] 古代西方的帆船是由下往上收帆。