奧維德《歲時記》第三卷401-500行

Nam duo sunt: Austris hic est, Aquilonibus ille
proximus; a vento nomen uterque[1] tenet.
Cum croceis rorare genis Tithonia coniunx
coeperit et quintae tempora lucis aget,
405 sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes,
mergetur visus effugietque tuos.
At non effugiet Vindemitor: hoc quoque causam
unde trahat sidus parva docere mora est.
Ampelon intonsum satyro nymphaque creatum
410 fertur in Ismariis Bacchus amasse iugis.
Tradidit huic vitem pendentem frondibus ulmi,
quae nunc de pueri nomine nomen habet.
Dum legit in ramo pictas temerarius uvas,
decidit: amissum Liber in astra tulit.
415 Sextus ubi Oceano[2] clivosum scandit Olympum
Phoebus et alatis aethera[3] carpit equis,
quisquis ades castaeque colis penetralia Vestae,
gratare[4], Iliacis turaque pone focis.
Caesaris innumeris, quos[5] maluit ille mereri,
420 accessit titulis pontificalis honor.
Ignibus aeternis aeterni numina praesunt
Caesaris: imperii pignora iuncta vides.
Di veteris Troiae, dignissima praeda ferenti,
qua gravis Aeneas tutus ab hoste fuit,
425 ortus ab Aenea tangit cognata sacerdos
numina: cognatum, Vesta, tuere caput!
quos sancta fovet ille manu, bene vivitis, ignes:
vivite inexstincti, flammaque duxque, precor.
Una nota est Marti Nonis, sacrata quod illis
430 templa putant lucos Veiovis ante duos.
Romulus ut saxo lucum circumdedit alto,
‘quilibet huc’ inquit[6] ‘confuge, tutus eris.’
O quam de tenui Romanus origine crevit,
turba vetus quam non invidiosa fuit!
435 Ne tamen ignaro novitas tibi nominis obstet,
Disce, quis iste deus, curve vocetur ita.
Iuppiter est iuvenis: iuvenales aspice voltus;
aspice deinde manum[7], fulmina nulla tenet.
fulmina post ausos caelum adfectare Gigantas
440 sumpta Iovi; primo tempore inermis erat.
Ignibus Ossa novis et Pelion altius Ossa
arsit et in solida fixus Olympus humo.
Stat quoque capra simul: nymphae pavisse feruntur
Cretides; infanti lac dedit illa Iovi.
445 Nunc vocor ad nomen. Vegrandia farra coloni[8]
quae male creverunt, vescaque parva vocant.
Vis ea si verbi est, cur non ego Veiovis aedem
aedem non magni suspicer esse Iovis?
Iamque ubi caeruleum variabunt sidera caelum,
450 suspice: Gorgonei colla videbis equi.
Creditur hic caesae gravida[9] cervice Medusae
sanguine respersis prosiluisse iubis[10].
Huic supra nubes et subter sidera lapso
caelum pro terra, pro pede pinna fuit,
455 iamque indignanti nova frena receperat ore
cum levis Aonias ungula fodit aquas.
Nunc fruitur caelo, quod pinnis ante petebat,
et nitidus stellis quinque decemque micat.
Protinus aspicies venienti nocte Coronam
460 Cnosida: Theseo crimine facta dea est.
Iam bene periuro mutarat coniuge Bacchum
quae dedit ingrato fila legenda[11] viro;
Sorte tori gaudens ‘quid flebam rustica?’ dixit
‘utiliter nobis perfidus ille fuit.’
465 Interea Liber depexos[12] crinibus Indos
vicit[13] et Eoo dives ab orbe redit.
Inter captivas facie praestante puellas
grata nimis Baccho filia regis erat.
Flebat amans coniunx, spatiataque litore curvo
470 edidit incultis talia verba comis:
‘En iterum, fluctus, similes audite querellas!
en iterum lacrimas accipe, harena, meas!
dicebam, memini, “periure et perfide Theseu!”
ille abiit; eadem crimina Bacchus habet.
475 Nunc quoque “nulla viro” clamabo “femina credit”;
nomine mutato causa relata mea est.
O utinam mea sors, qua primum coeperat, isset,
iamque ego praesenti tempore nulla forem!
Quid me desertis morituram[14], Liber, harenis
480 servabas? Potui dedoluisse semel.
Bacche levis leviorque tuis, quae tempora cingunt,
frondibus, in lacrimas cognite Bacche meas,
ausus es ante oculos adducta paelice nostros
tam bene compositum sollicitare torum?
485 Heu ubi pacta fides? Ubi, quae iurare solebas?
Me miseram, quotiens haec ego verba loquar?
Thesea culpabas fallacemque ipse vocabas:
iudicio peccas turpius ipse tuo.
Ne sciat haec quisquam, tacitisque doloribus urar,
490 ne totiens falli digna fuisse puter.
praecipue cupiam celari Thesea, ne te
consortem culpae gaudeat esse suae.
At[15], puto, praeposita est fuscae mihi candida paelex:
eveniat nostris hostibus ille color.
495 Quid tamen hoc refert? Vitio tibi gratior ipso est.
Quid facis? Amplexus inquinat illa tuos.
Bacche, fidem praesta, nec praefer amoribus ullam
Coniugis. Adsuevi semper amare virum.
Ceperunt matrem formosi cornua tauri,
500 me tua; at hic laudi est[16], ille pudendus amor.

[1] uterque=utrumque
[2] Oceano=e terra
[3] aethera=aequora
[4] gratare=cratera
[5] quos=quo
[6] inquit=dixit
[7] manum=manu
[8] coloni=colonae
[9] caesae gravida=caesa gravidae
[10] iubis=comis
[11] legenda=regenda
[12] depexos=depexis
[13] vicit=vincit
[14] morituram=perituram
[15] At=ut
[16] me tua; at hic laudi est=me iuvat et ledit=me tua me laedit

它們一條靠近北風,另一條與南風
為鄰,各自從對應的風得名。[1]
待到提托諾斯緋紅臉頰的妻子[2]
降下露水[3],第五個黎明開始,
405 那個星座,無論它叫“守熊者”還是
慵懶的“牧夫”[4],都會從視野消失。
但是“葡萄採摘者”不會逃,它的起源[5]
我也可講給你聽,故事很簡短。
在伊斯馬洛斯山間[6],巴克斯有位情人,
410 長發的安佩羅,仙女和薩梯所生[7]
酒神送給他一根掛在榆樹上的葡萄藤,
所以葡萄藤至今還用他的名。
他莽撞地採摘枝條上絢麗的果實,卻不幸
墜亡,巴克斯將他變成一顆星。
415 當第六輪太陽從海中登上奧林匹斯山[8]
駕着帶翅的駿馬將天空橫穿,
在貞潔維斯塔神廟敬拜的所有人,祝福
女神,將乳香放入伊利昂聖爐。
此日,已有數不清頭銜的愷撒又添了
420 大祭司的稱號(他最心儀的一個)。[9]
永恆愷撒的神性掌管永恆的聖火,
帝國的兩大保證在此聯合。
古老特洛伊的諸神,故國最珍貴的遺產,
因為你們,埃涅阿斯才平安,
425 埃涅阿斯的後裔守護着同根的神靈,
維斯塔,請庇佑同根祭司的生命![10]
有他神聖的手照料,火焰正興旺,
我祈禱,聖火和元首都長存永昌!
回九日只有一個記號,因為在兩片[11]
430 聖林前敬獻了維約維斯神殿[12]
羅慕路斯用高牆圍住林地,宣布:
“無論誰逃到這裡,都將獲庇護。”
羅馬,你最初的起源多麼渺小寒酸,
最初的居民簡直無人欽羨!
435 不過,可別被這個陌生的名字欺騙,
請聽此神的身份,此名的淵源。
祂是年輕的朱庇特,看祂年輕的臉龐,
再看祂的手,沒有雷霆在手上。
巨人族謀劃攻佔天庭後,朱庇特才獲取
440 閃電,此前他一直沒有戰具。
新生的雷火熔化了奧薩山和更高的佩里昂,
奧林匹斯山在堅固的大地安放。[13]
祂旁邊有一隻母山羊,據說克里特[14]眾仙女
養育了朱庇特,這隻羊是祂乳母。
445 然後講名字:農婦把發育不良的莊稼
稱為“維”大,稱小的東西“維”斯卡。[15]
“維”若是這個意思,我為何不能懷疑
“維”約維斯就是“小”約維斯?
現在,星星綴滿晴朗的天空時,往上看:
450 戈耳工飛馬的頸背已經出現[16]
傳說它是梅杜薩割斷的喉嚨所孕育,
鬃毛濺滿了鮮血,猛然躍出,
雲層之上,星辰之下,它自由滑翔,
天空做陸地,腳力讓位於翅膀。
455 當輕捷的馬蹄踩出阿俄尼亞的泉水[17]
它已經怨憤地套上陌生的韁轡。[18]
如今它享受着從前雙翼追逐的天國,
十五顆璀璨的星辰一起閃爍。
夜晚再臨,克里特王冠立刻會現身[19]
460 忒修斯犯錯,阿里阿德涅卻封神。[20]
她曾用線軸助他出迷宮,忘恩的男人
背叛她,可是巴克斯愛她,多幸運!
為這段姻緣欣喜,“我為何哭得像村姑?”
她說,“真該感謝他把我辜負。”
465 與此同時,巴克斯已征服直發的印度人[21]
帶着東方的財富踏上歸程。
他擄來許多姿色出眾的女子,其中
有一位公主尤其令他心動。
深愛他的妻子流着淚,在海邊盤桓,
470 披散着頭髮,忍不住如此慨嘆:
“浪濤,聽吧,我又傾訴相似的怨言,[22]
沙灘,看吧,淚水又打濕我的臉。
還記得我一遍遍念叨,‘背信棄義的忒修斯!’
他走了,巴克斯重複了他的故事。
475 我又要呼喊,‘女人永遠別相信男人!’[23]
情節絲毫沒有變,只變了姓名。
真希望我的命運沿着當初的路徑走,
那樣我現在早已什麼都不留!
當我在荒涼沙岸上等死,巴克斯,你為何
480 要救我?我本可將痛苦永遠終結。
輕浮的巴克斯,你比鬢邊的常春藤葉
更輕浮,認識你,無非讓我悲切,
你竟敢將你的情人帶到我眼前,攪亂
我們原本如此和諧的姻緣?
485 忠誠的約定在哪裡?旦旦的信誓在哪裡?
可憐,這話我還要重複多少次?
當初你指責忒修斯,稱他為撒謊的騙子,
按你的標準,你比他還要可恥。
別讓人知曉,讓我在沉默的痛苦中煎熬,
490 以免他們說,我活該反覆中招。
我尤其希望瞞過忒修斯,唯恐他得意,
發現你與他都有同樣的劣跡。
不過,我被冷落,是因為她的膚色更白![24]
那我祝願敵人都和我一樣黑!
495 可是,這有何關係?她越黑,你越喜歡。
你在幹什麼?擁抱她是一種污染。[25]
巴克斯,守住承諾吧,別鄙薄妻子的愛,
轉投別人:我的愛可一生信賴。
英俊公牛的長角俘虜我母親,你的角[26]
500 俘虜我,人們稱讚我,她卻被譏笑。

[1] 北魚叫做Boreus,與北風(Boreas)有關;南魚叫做Notius,與南風(Notus)有關。
[2] 403-414行是3月5日(羅馬標記法為H III NON. MAR. C)。提托諾斯的妻子是黎明女神奧羅拉(Aurora)。
[3] 傳說露水是奧羅拉為死去的兒子門農(Memnon,被阿喀琉斯殺死)流下的眼淚。
[4] 牧夫座有兩個名字:Bootes(牧夫)和Arctophylax(守熊者)。
[5] 指室女座β星太微右垣一,拉丁文為Vindemitor。
[6] 伊斯馬洛斯山(Ismarus)在色雷斯境內。
[7] 安佩羅(Ampelos)是酒神的同性情人,他的名字在希臘語里就是“葡萄藤”的意思。神話的另外一個版本是安佩羅喜歡逗弄野獸,復仇女神阿特(Ate)故意慫恿他折磨牛,讓他觸怒月神,月神派牛虻叮牛,安佩羅從牛身上摔下喪命。巴克斯向命運女神求情,女神同意讓他以另一種形式復活,結果他變成了葡萄藤,結滿了葡萄,於是巴克斯發現了種植葡萄的方法。
[8] 415-428行是3月6日(羅馬標記法為A PR. NON. MAR. NP)。
[9] “愷撒”指屋大維,他在公元前12年3月6日接替死去的雷必達(M. Aemilius Lepidus)就任大祭司(Pontifex Maximus)。
[10] 屋大維因為被愷撒收養,成為尤利亞家族的一員,尤利亞家族據說是埃涅阿斯兒子尤盧斯(Iulus)的後裔,而埃涅阿斯據說又是安喀塞斯(Anchises)和維納斯的兒子,所以屋大維便有了奧林匹斯神族的血統。這裡奧維德接受了維斯塔由埃涅阿斯從特洛伊帶來的傳說,所以屋大維就與維斯塔“同根”了。
[11] 429-458行是3月7日(羅馬標記法為B NON. MAR. F)。奧維德所說的一個記號應當指F,表示此日是啟日。
[12] 按照奧維德的解釋,維約維斯(Vediovis)神殿是獻給青年朱庇特的神殿(名稱中的diovis=iovis,是拉丁語Iuppiter的屬格),青年朱庇特還沒有雷霆做武器,也還沒有成為天界神王。神殿位於兩片聖林之間,就是羅慕路斯設立庇護所的地方,參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.8)。但Bailey(1923)認為,奧維德將神廟名稱中的ve理解為“小”或“年輕”是錯的,ve在這裡可能是“對應”的意思,也即是說這位神“相當於”朱庇特,他很可能是意大利的本土神。學界對於這位神的真實身份沒有定論。
[13] 參考第1卷308行的注釋。
[14] 為避免被他的父親薩圖爾努斯吃掉,朱庇特生下來之後被藏在克里特島上。
[15] ve是拉丁語中並不罕見的前綴,通常起到強化或否定詞根意義的意思,而不是“小”的意思。所以,vegrandia之所以是“小”的意思,因為ve否定了“大”(grandia),而非奧維德理解的“小-大”。奧維德還認為,“維斯卡”(vesca)由ve和esca(由拉丁文動詞edere變來)構成,意為“小”的“食物”,因而指小東西,但ve在這裡起強化作用,vesca字面意為“被吃得很厲害”,所以指“瘦”、“小”之物。
[16] 戈耳工(Gorgon)是蛇髮女妖的通稱,這裡特指梅杜薩(Medusa)。飛馬珀加索斯(Pegasus)是梅杜薩和海神涅普頓之子,當珀爾修斯砍下梅杜薩頭顱時,它以馬形誕生。
[17] 指飛馬用蹄子在繆斯居住的赫利孔山(Helicon)踩出的詩泉,名為Hippocrene(希臘語意為“馬之泉”)。
[18] 柏勒洛豐(Bellerophon)對付怪獸喀邁拉(Chimera)時曾以飛馬為坐騎。根據品達的說法(Isthmian 6.44ff),雄心勃勃的柏勒洛豐後來想騎着飛馬進入奧林匹斯山,觸怒了眾神,宙斯差遣了一隻牛蠅去螫飛馬,結果柏勒洛豐從馬上摔落,墜回大地。
[19] 459-516行是3月8日(羅馬標記法為C VIII EID. MAR. F)。“克里特王冠”指北冕座(Corona Borealis),此處原文為Gnosida Coronam(克諾索斯王冠),克諾索斯是克里特首都。傳說(見下文)北冕座是酒神巴克斯送給妻子阿里阿德涅(Ariadne)的禮物,阿里阿德涅是克里特國王米諾斯(Minos)的女兒。Harries(1989)評論道,雖然在本卷第714行奧維德會請求巴克斯現身提供權威解釋,他在這裡卻沒有這麼做,因為巴克斯出於自身利益的考慮,不會出場指證自己背叛阿里阿德涅的事實。阿里阿德涅的獨白也對巴克斯的形象不利。
[20] 忒修斯(Theseus)為了拯救獻祭給牛頭怪(Minotaur)的雅典童男童女,自告奮勇來到克里特島,進入迷宮與牛頭怪作戰,阿里阿德涅愛上了他,給了他一個線軸,以使他在迷宮中不迷路。忒修斯殺死牛頭怪後,阿里阿德涅與他私奔,但在迪亞島(即納克索斯島)被他遺棄,後來酒神巴克斯與阿里阿德涅結婚。
[21] 傳說巴克斯遠征至恆河流域,控制了印度,這裡奧維德用“直發”(depexos crinibus)形容印度人,與捲髮的歐洲人相區分。這行的“巴克斯”原文是Liber(利柏耳),這是酒神的另一個名字。
[22] 阿里阿德涅的這段獨白明顯受到了卡圖盧斯《歌集》(Carmina)第64首中的阿里阿德涅獨白的影響。
[23] 這一行幾乎是卡圖盧斯原文(Carmina 64.143)的翻版。
[24] 這句話當然是反語,印度土著女人膚色比希臘人黑。
[25] 彷彿黑色染黑(inquinat)了白色。
[26] 米諾斯在與兄弟爭奪王位的過程中,祈求海神涅普頓送給他一頭雪白的公牛以示支持,並承諾將它獻祭給涅普頓,但他後來卻捨不得殺牛。作為懲罰,海神讓他的妻子帕西法厄(Pasiphae)愛上了這頭牛,並生下了牛頭怪。所以阿里阿德涅說“英俊公牛的長角俘虜我母親”。在傳統的形象中,酒神巴克斯也長着角。