Nam duo sunt: Austris hic est, Aquilonibus ille
proximus; a vento nomen uterque[1] tenet.
Cum croceis rorare genis Tithonia coniunx
coeperit et quintae tempora lucis aget,
405 sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes,
mergetur visus effugietque tuos.
At non effugiet Vindemitor: hoc quoque causam
unde trahat sidus parva docere mora est.
Ampelon intonsum satyro nymphaque creatum
410 fertur in Ismariis Bacchus amasse iugis.
Tradidit huic vitem pendentem frondibus ulmi,
quae nunc de pueri nomine nomen habet.
Dum legit in ramo pictas temerarius uvas,
decidit: amissum Liber in astra tulit.
415 Sextus ubi Oceano[2] clivosum scandit Olympum
Phoebus et alatis aethera[3] carpit equis,
quisquis ades castaeque colis penetralia Vestae,
gratare[4], Iliacis turaque pone focis.
Caesaris innumeris, quos[5] maluit ille mereri,
420 accessit titulis pontificalis honor.
Ignibus aeternis aeterni numina praesunt
Caesaris: imperii pignora iuncta vides.
Di veteris Troiae, dignissima praeda ferenti,
qua gravis Aeneas tutus ab hoste fuit,
425 ortus ab Aenea tangit cognata sacerdos
numina: cognatum, Vesta, tuere caput!
quos sancta fovet ille manu, bene vivitis, ignes:
vivite inexstincti, flammaque duxque, precor.
Una nota est Marti Nonis, sacrata quod illis
430 templa putant lucos Veiovis ante duos.
Romulus ut saxo lucum circumdedit alto,
‘quilibet huc’ inquit[6] ‘confuge, tutus eris.’
O quam de tenui Romanus origine crevit,
turba vetus quam non invidiosa fuit!
435 Ne tamen ignaro novitas tibi nominis obstet,
Disce, quis iste deus, curve vocetur ita.
Iuppiter est iuvenis: iuvenales aspice voltus;
aspice deinde manum[7], fulmina nulla tenet.
fulmina post ausos caelum adfectare Gigantas
440 sumpta Iovi; primo tempore inermis erat.
Ignibus Ossa novis et Pelion altius Ossa
arsit et in solida fixus Olympus humo.
Stat quoque capra simul: nymphae pavisse feruntur
Cretides; infanti lac dedit illa Iovi.
445 Nunc vocor ad nomen. Vegrandia farra coloni[8]
quae male creverunt, vescaque parva vocant.
Vis ea si verbi est, cur non ego Veiovis aedem
aedem non magni suspicer esse Iovis?
Iamque ubi caeruleum variabunt sidera caelum,
450 suspice: Gorgonei colla videbis equi.
Creditur hic caesae gravida[9] cervice Medusae
sanguine respersis prosiluisse iubis[10].
Huic supra nubes et subter sidera lapso
caelum pro terra, pro pede pinna fuit,
455 iamque indignanti nova frena receperat ore
cum levis Aonias ungula fodit aquas.
Nunc fruitur caelo, quod pinnis ante petebat,
et nitidus stellis quinque decemque micat.
Protinus aspicies venienti nocte Coronam
460 Cnosida: Theseo crimine facta dea est.
Iam bene periuro mutarat coniuge Bacchum
quae dedit ingrato fila legenda[11] viro;
Sorte tori gaudens ‘quid flebam rustica?’ dixit
‘utiliter nobis perfidus ille fuit.’
465 Interea Liber depexos[12] crinibus Indos
vicit[13] et Eoo dives ab orbe redit.
Inter captivas facie praestante puellas
grata nimis Baccho filia regis erat.
Flebat amans coniunx, spatiataque litore curvo
470 edidit incultis talia verba comis:
‘En iterum, fluctus, similes audite querellas!
en iterum lacrimas accipe, harena, meas!
dicebam, memini, “periure et perfide Theseu!”
ille abiit; eadem crimina Bacchus habet.
475 Nunc quoque “nulla viro” clamabo “femina credit”;
nomine mutato causa relata mea est.
O utinam mea sors, qua primum coeperat, isset,
iamque ego praesenti tempore nulla forem!
Quid me desertis morituram[14], Liber, harenis
480 servabas? Potui dedoluisse semel.
Bacche levis leviorque tuis, quae tempora cingunt,
frondibus, in lacrimas cognite Bacche meas,
ausus es ante oculos adducta paelice nostros
tam bene compositum sollicitare torum?
485 Heu ubi pacta fides? Ubi, quae iurare solebas?
Me miseram, quotiens haec ego verba loquar?
Thesea culpabas fallacemque ipse vocabas:
iudicio peccas turpius ipse tuo.
Ne sciat haec quisquam, tacitisque doloribus urar,
490 ne totiens falli digna fuisse puter.
praecipue cupiam celari Thesea, ne te
consortem culpae gaudeat esse suae.
At[15], puto, praeposita est fuscae mihi candida paelex:
eveniat nostris hostibus ille color.
495 Quid tamen hoc refert? Vitio tibi gratior ipso est.
Quid facis? Amplexus inquinat illa tuos.
Bacche, fidem praesta, nec praefer amoribus ullam
Coniugis. Adsuevi semper amare virum.
Ceperunt matrem formosi cornua tauri,
500 me tua; at hic laudi est[16], ille pudendus amor.
[1] uterque=utrumque
[2] Oceano=e terra
[3] aethera=aequora
[4] gratare=cratera
[5] quos=quo
[6] inquit=dixit
[7] manum=manu
[8] coloni=colonae
[9] caesae gravida=caesa gravidae
[10] iubis=comis
[11] legenda=regenda
[12] depexos=depexis
[13] vicit=vincit
[14] morituram=perituram
[15] At=ut
[16] me tua; at hic laudi est=me iuvat et ledit=me tua me laedit
它们一条靠近北风,另一条与南风
为邻,各自从对应的风得名。[1]
待到提托诺斯绯红脸颊的妻子[2]
降下露水[3],第五个黎明开始,
405 那个星座,无论它叫“守熊者”还是
慵懒的“牧夫”[4],都会从视野消失。
但是“葡萄采摘者”不会逃,它的起源[5]
我也可讲给你听,故事很简短。
在伊斯马洛斯山间[6],巴克斯有位情人,
410 长发的安佩罗,仙女和萨梯所生[7]。
酒神送给他一根挂在榆树上的葡萄藤,
所以葡萄藤至今还用他的名。
他莽撞地采摘枝条上绚丽的果实,却不幸
坠亡,巴克斯将他变成一颗星。
415 当第六轮太阳从海中登上奥林匹斯山[8],
驾着带翅的骏马将天空横穿,
在贞洁维斯塔神庙敬拜的所有人,祝福
女神,将乳香放入伊利昂圣炉。
此日,已有数不清头衔的恺撒又添了
420 大祭司的称号(他最心仪的一个)。[9]
永恒恺撒的神性掌管永恒的圣火,
帝国的两大保证在此联合。
古老特洛伊的诸神,故国最珍贵的遗产,
因为你们,埃涅阿斯才平安,
425 埃涅阿斯的后裔守护着同根的神灵,
维斯塔,请庇佑同根祭司的生命![10]
有他神圣的手照料,火焰正兴旺,
我祈祷,圣火和元首都长存永昌!
回九日只有一个记号,因为在两片[11]
430 圣林前敬献了维约维斯神殿[12]。
罗慕路斯用高墙围住林地,宣布:
“无论谁逃到这里,都将获庇护。”
罗马,你最初的起源多么渺小寒酸,
最初的居民简直无人钦羡!
435 不过,可别被这个陌生的名字欺骗,
请听此神的身份,此名的渊源。
祂是年轻的朱庇特,看祂年轻的脸庞,
再看祂的手,没有雷霆在手上。
巨人族谋划攻占天庭后,朱庇特才获取
440 闪电,此前他一直没有战具。
新生的雷火熔化了奥萨山和更高的佩里昂,
奥林匹斯山在坚固的大地安放。[13]
祂旁边有一只母山羊,据说克里特[14]众仙女
养育了朱庇特,这只羊是祂乳母。
445 然后讲名字:农妇把发育不良的庄稼
称为“维”大,称小的东西“维”斯卡。[15]
“维”若是这个意思,我为何不能怀疑
“维”约维斯就是“小”约维斯?
现在,星星缀满晴朗的天空时,往上看:
450 戈耳工飞马的颈背已经出现[16]。
传说它是梅杜萨割断的喉咙所孕育,
鬃毛溅满了鲜血,猛然跃出,
云层之上,星辰之下,它自由滑翔,
天空做陆地,脚力让位于翅膀。
455 当轻捷的马蹄踩出阿俄尼亚的泉水[17],
它已经怨愤地套上陌生的缰辔。[18]
如今它享受着从前双翼追逐的天国,
十五颗璀璨的星辰一起闪烁。
夜晚再临,克里特王冠立刻会现身[19],
460 忒修斯犯错,阿里阿德涅却封神。[20]
她曾用线轴助他出迷宫,忘恩的男人
背叛她,可是巴克斯爱她,多幸运!
为这段姻缘欣喜,“我为何哭得像村姑?”
她说,“真该感谢他把我辜负。”
465 与此同时,巴克斯已征服直发的印度人[21],
带着东方的财富踏上归程。
他掳来许多姿色出众的女子,其中
有一位公主尤其令他心动。
深爱他的妻子流着泪,在海边盘桓,
470 披散着头发,忍不住如此慨叹:
“浪涛,听吧,我又倾诉相似的怨言,[22]
沙滩,看吧,泪水又打湿我的脸。
还记得我一遍遍念叨,‘背信弃义的忒修斯!’
他走了,巴克斯重复了他的故事。
475 我又要呼喊,‘女人永远别相信男人!’[23]
情节丝毫没有变,只变了姓名。
真希望我的命运沿着当初的路径走,
那样我现在早已什么都不留!
当我在荒凉沙岸上等死,巴克斯,你为何
480 要救我?我本可将痛苦永远终结。
轻浮的巴克斯,你比鬓边的常春藤叶
更轻浮,认识你,无非让我悲切,
你竟敢将你的情人带到我眼前,搅乱
我们原本如此和谐的姻缘?
485 忠诚的约定在哪里?旦旦的信誓在哪里?
可怜,这话我还要重复多少次?
当初你指责忒修斯,称他为撒谎的骗子,
按你的标准,你比他还要可耻。
别让人知晓,让我在沉默的痛苦中煎熬,
490 以免他们说,我活该反复中招。
我尤其希望瞒过忒修斯,唯恐他得意,
发现你与他都有同样的劣迹。
不过,我被冷落,是因为她的肤色更白![24]
那我祝愿敌人都和我一样黑!
495 可是,这有何关系?她越黑,你越喜欢。
你在干什么?拥抱她是一种污染。[25]
巴克斯,守住承诺吧,别鄙薄妻子的爱,
转投别人:我的爱可一生信赖。
英俊公牛的长角俘虏我母亲,你的角[26]
500 俘虏我,人们称赞我,她却被讥笑。
[1] 北鱼叫做Boreus,与北风(Boreas)有关;南鱼叫做Notius,与南风(Notus)有关。
[2] 403-414行是3月5日(罗马标记法为H III NON. MAR. C)。提托诺斯的妻子是黎明女神奥罗拉(Aurora)。
[3] 传说露水是奥罗拉为死去的儿子门农(Memnon,被阿喀琉斯杀死)流下的眼泪。
[4] 牧夫座有两个名字:Bootes(牧夫)和Arctophylax(守熊者)。
[5] 指室女座β星太微右垣一,拉丁文为Vindemitor。
[6] 伊斯马洛斯山(Ismarus)在色雷斯境内。
[7] 安佩罗(Ampelos)是酒神的同性情人,他的名字在希腊语里就是“葡萄藤”的意思。神话的另外一个版本是安佩罗喜欢逗弄野兽,复仇女神阿特(Ate)故意怂恿他折磨牛,让他触怒月神,月神派牛虻叮牛,安佩罗从牛身上摔下丧命。巴克斯向命运女神求情,女神同意让他以另一种形式复活,结果他变成了葡萄藤,结满了葡萄,于是巴克斯发现了种植葡萄的方法。
[8] 415-428行是3月6日(罗马标记法为A PR. NON. MAR. NP)。
[9] “恺撒”指屋大维,他在公元前12年3月6日接替死去的雷必达(M. Aemilius Lepidus)就任大祭司(Pontifex Maximus)。
[10] 屋大维因为被恺撒收养,成为尤利亚家族的一员,尤利亚家族据说是埃涅阿斯儿子尤卢斯(Iulus)的后裔,而埃涅阿斯据说又是安喀塞斯(Anchises)和维纳斯的儿子,所以屋大维便有了奥林匹斯神族的血统。这里奥维德接受了维斯塔由埃涅阿斯从特洛伊带来的传说,所以屋大维就与维斯塔“同根”了。
[11] 429-458行是3月7日(罗马标记法为B NON. MAR. F)。奥维德所说的一个记号应当指F,表示此日是启日。
[12] 按照奥维德的解释,维约维斯(Vediovis)神殿是献给青年朱庇特的神殿(名称中的diovis=iovis,是拉丁语Iuppiter的属格),青年朱庇特还没有雷霆做武器,也还没有成为天界神王。神殿位于两片圣林之间,就是罗慕路斯设立庇护所的地方,参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.8)。但Bailey(1923)认为,奥维德将神庙名称中的ve理解为“小”或“年轻”是错的,ve在这里可能是“对应”的意思,也即是说这位神“相当于”朱庇特,他很可能是意大利的本土神。学界对于这位神的真实身份没有定论。
[13] 参考第1卷308行的注释。
[14] 为避免被他的父亲萨图尔努斯吃掉,朱庇特生下来之后被藏在克里特岛上。
[15] ve是拉丁语中并不罕见的前缀,通常起到强化或否定词根意义的意思,而不是“小”的意思。所以,vegrandia之所以是“小”的意思,因为ve否定了“大”(grandia),而非奥维德理解的“小-大”。奥维德还认为,“维斯卡”(vesca)由ve和esca(由拉丁文动词edere变来)构成,意为“小”的“食物”,因而指小东西,但ve在这里起强化作用,vesca字面意为“被吃得很厉害”,所以指“瘦”、“小”之物。
[16] 戈耳工(Gorgon)是蛇发女妖的通称,这里特指梅杜萨(Medusa)。飞马珀加索斯(Pegasus)是梅杜萨和海神涅普顿之子,当珀尔修斯砍下梅杜萨头颅时,它以马形诞生。
[17] 指飞马用蹄子在缪斯居住的赫利孔山(Helicon)踩出的诗泉,名为Hippocrene(希腊语意为“马之泉”)。
[18] 柏勒洛丰(Bellerophon)对付怪兽喀迈拉(Chimera)时曾以飞马为坐骑。根据品达的说法(Isthmian 6.44ff),雄心勃勃的柏勒洛丰后来想骑着飞马进入奥林匹斯山,触怒了众神,宙斯差遣了一只牛蝇去螫飞马,结果柏勒洛丰从马上摔落,坠回大地。
[19] 459-516行是3月8日(罗马标记法为C VIII EID. MAR. F)。“克里特王冠”指北冕座(Corona Borealis),此处原文为Gnosida Coronam(克诺索斯王冠),克诺索斯是克里特首都。传说(见下文)北冕座是酒神巴克斯送给妻子阿里阿德涅(Ariadne)的礼物,阿里阿德涅是克里特国王米诺斯(Minos)的女儿。Harries(1989)评论道,虽然在本卷第714行奥维德会请求巴克斯现身提供权威解释,他在这里却没有这么做,因为巴克斯出于自身利益的考虑,不会出场指证自己背叛阿里阿德涅的事实。阿里阿德涅的独白也对巴克斯的形象不利。
[20] 忒修斯(Theseus)为了拯救献祭给牛头怪(Minotaur)的雅典童男童女,自告奋勇来到克里特岛,进入迷宫与牛头怪作战,阿里阿德涅爱上了他,给了他一个线轴,以使他在迷宫中不迷路。忒修斯杀死牛头怪后,阿里阿德涅与他私奔,但在迪亚岛(即纳克索斯岛)被他遗弃,后来酒神巴克斯与阿里阿德涅结婚。
[21] 传说巴克斯远征至恒河流域,控制了印度,这里奥维德用“直发”(depexos crinibus)形容印度人,与卷发的欧洲人相区分。这行的“巴克斯”原文是Liber(利柏耳),这是酒神的另一个名字。
[22] 阿里阿德涅的这段独白明显受到了卡图卢斯《歌集》(Carmina)第64首中的阿里阿德涅独白的影响。
[23] 这一行几乎是卡图卢斯原文(Carmina 64.143)的翻版。
[24] 这句话当然是反语,印度土著女人肤色比希腊人黑。
[25] 仿佛黑色染黑(inquinat)了白色。
[26] 米诺斯在与兄弟争夺王位的过程中,祈求海神涅普顿送给他一头雪白的公牛以示支持,并承诺将它献祭给涅普顿,但他后来却舍不得杀牛。作为惩罚,海神让他的妻子帕西法厄(Pasiphae)爱上了这头牛,并生下了牛头怪。所以阿里阿德涅说“英俊公牛的长角俘虏我母亲”。在传统的形象中,酒神巴克斯也长着角。