奧維德《歲時記》第三卷301-400行

plenaque odorati disponit pocula Bacchi,
cumque suis antro conditus ipse latet.
Ad solitos veniunt silvestria numina fontes
et relevant multo pectora sicca mero.
305 Vina quies sequitur; gelido Numa prodit ab antro
vinclaque sopitas addit in arta manus.
Somnus ut abscessit, pugnando vincula temptant
rumpere: pugnantes fortius illa tenent.
Tum Numa: ‘di nemorum, factis ignoscite nostris,
310 si scelus ingenio scitis abesse meo;
quoque modo possit fulmen, monstrate piari.’
Sic Numa; sic quatiens cornua Faunus ait:
‘Magna petis, nec quae monitu tibi discere nostro
fas sit: habent fines numina nostra suos.
315 Di sumus agrestes et qui dominemur in altis
montibus: arbitrium est in sua tela[1] Iovi.
Hunc tu non poteris per te deducere caelo,
at poteris nostra forsitan usus ope.’
Dixerat haec Faunus; par est sententia Pici:
320 ‘deme tamen nobis vincula,’ Picus ait:
‘Iuppiter huc veniet, valida perductus ab arte.
nubila promissi Styx mihi testis erit.’
Emissi laqueis quid agant, quae carmina dicant,
quaque trahant superis sedibus arte Iovem,
325 scire nefas homini: nobis concessa canentur
quaeque pio dici vatis ab ore licet.
Eliciunt caelo te, Iuppiter; unde minores
nunc quoque te celebrant Eliciumque vocant.
Constat Aventinae tremuisse cacumina silvae,
330 terraque subsedit pondere pressa Iovis.
Corda micant regis, totoque e pectore[2] sanguis
fugit, et hirsutae deriguere comae.
Ut rediit animus, ‘da certa piamina’ dixit
‘fulminis, altorum rexque paterque deum,
335 si tua contigimus manibus donaria puris,
hoc quoque, quod petitur, si pia lingua rogat.’
Adnuit oranti, sed verum ambage remota[3]
abdidit et dubio terruit ore virum.
‘Caede caput’ dixit: cui rex ‘parebimus,’ inquit
340 ‘caedenda est hortis eruta cepa meis.’
Addidit hic ‘hominis’: ‘sumes[4]’ ait ille ‘capillos.’
postulat hic animam, cui Numa ‘piscis’ ait.
Risit et ‘his’ inquit ‘facito mea tela procures,
o vir conloquio non abigende deum.
345 Sed tibi, protulerit cum totum crastinus orbem
Cynthius, imperii pignora certa dabo.’
Dixit et ingenti tonitru super aethera motum
fertur, adorantem destituitque Numam.
Ille redit laetus memoratque Quiritibus acta:
350 tarda venit dictis difficilisque fides.
‘At certe credemur[5],’ ait ‘si verba sequetur
exitus: en audi crastina, quisquis ades.
Protulerit terris cum totum Cynthius orbem,
Iuppiter imperii pignora certa dabit.’
355 Discedunt dubii, promissaque tarda videntur,
dependetque fides a veniente[6] die.
Mollis erat tellus rorata mane pruina:
ante sui populus limina regis adest.
Prodit et in solio medius consedit acerno.
360 innumeri circa stantque silentque viri.
Ortus erat summo tantummodo margine Phoebus:
sollicitae mentes speque metuque pavent.
Constitit atque caput niveo velatus amictu
iam bene dis notas sustulit ille manus,
365 atque ita ‘tempus adest promissi muneris’ inquit
‘pollicitam dictis, Iuppiter, adde fidem.’
dum loquitur, totum iam sol emoverat[7] orbem,
et gravis aetherio venit ab axe fragor.
Ter tonuit sine nube deus, tria fulgura[8] misit.
370 Credite dicenti: mira, sed acta, loquor.
A media caelum regione dehiscere coepit;
summisere oculos cum duce turba suo.
Ecce levi scutum versatum leniter aura
decidit. A populo clamor ad astra venit.
375 Tollit humo munus caesa prius ille iuvenca,
quae dederat nulli colla premenda iugo,
idque ancile vocat, quod ab omni parte recisum est,
quaque[9] notes oculis, angulus omnis abest.
Tum, memor imperii sortem consistere in illo,
380 consilium multae calliditatis init.
Plura iubet fieri simili caelata figura,
error ut ante oculos insidiantis eat.
Mamurius, morum fabraene exactior artis
difficile est, illud[10], dicere, clausit opus.
385 Cui Numa munificus ‘facti pete praemia,’ dixit;
‘si mea nota fides, inrita nulla petes.’
Iam dederat Saliis a saltu nomina ducta
armaque et ad certos verba canenda modos.
Tum sic Mamurius: ‘merces mihi gloria detur,
390 nominaque extremo carmine nostra sonent.’
Inde sacerdotes operi promissa vetusto
praemia persolvunt Mamuriumque vocant.
Nubere siqua voles, quamvis properabitis ambo,
differ; habent parvae commoda magna morae.
395 Arma movent pugnas, pugna est aliena maritis;
condita cum fuerint, aptius omen erit.
His etiam coniunx apicati sancta[11] Dialis
lucibus impexas debet habere comas.
Tertia nox de mense suos ubi moverit ortus,
400 conditus e geminis Piscibus alter erit.

[1] tela= tecta
[2] pectore=corpore
[3] remota=remotum
[4] sumes=summos
[5] credemur=credemus
[6] a veniente=adveniente
[7] emoverat=evolverat
[8] fulgura=fulmina
[9] quaque=quemque
[10] illud=ulli
[11] sancta=cincta

然後擺上許多杯芳香四溢的葡萄酒,
自己和隨從一起藏入洞口。
兩位山林神走到熟悉的溪流邊,拿起
杯子,用美酒紓緩他們的渴意。
305 等他們醉倒,努瑪走出冷冽的洞窟,
將無覺之手擠進逼仄的桎梏。
醒來,他們竭力反抗,想崩斷鐐銬,
但是越掙扎,反而被套得越牢。
這時努瑪說,“林神,原諒我的不敬,
310 你們會知道,我無意冒犯神靈,
如何贖罪才能讓閃電消失,請賜教。”
法烏努斯晃動着羊角答道:
“你所求之事甚大,天意不許我為你
講解,我們神的權力也有邊際。
315 我們是鄉野神,統治的範圍只限於高山,
朱庇特的武器唯有祂自己掌管。
僅靠自己,你無法讓祂從天界降臨,
不過借我們的幫助,或許可能。”
法烏努斯如是說,庇庫斯看法一致。
320 “但先解開我們的鐐銬!”他發誓:
“以強力法術召喚,朱庇特就會出現,
瘴癘的斯堤克斯河見證此言!”[1]
他們獲釋後做了什麼,念什麼咒語,
用什麼手段讓朱庇特離開天宇,
325 人不應知曉。我所歌吟的不超越本分,
神允許詩人虔敬的嘴唇歌吟。
朱庇特,你被“引”下穹蒼,因此後人
直到今日仍拜你,稱你為“申”神。[2]
人們都傳說,阿文丁林巔猛烈震顫,
330 大地也在朱庇特踩踏下沉陷。
國王的心臟一陣悸動,血彷彿逃離
全身,恐懼的頭髮根根直立。
等到回過神,他說道:“請撤去雷霆,
赦我們的罪,眾神的君主和父親,
335 如果我們觸摸你聖壇[3]的手已潔凈,
祈求贖罪的舌頭也確乎虔誠。”
神應允了他,卻用晦澀的隱語[4]藏起
真相,讓他震驚於含混的意義。
“砍頭,”神說;“我們遵命,”國王答道,
340 “從花園拔一棵洋蔥,把頭砍掉。”
這位說,“人頭。”那位說,“你會得到頭髮。”
神索要一條命;“魚的命,”努瑪回答。[5]
朱庇特笑了,“籌辦這些,可免於閃電,
你啊,沒人能阻止你與神交談![6]
345 不過,等明天阿波羅那輪紅日高升,
我會給你一個帝國的確證。”
說完,伴着巨雷他飛上顫動的天庭,
只留下努瑪在原地膜拜致敬[7]
國王欣喜地回來,向羅馬人講述經過,
350 他們卻不肯信他,滿心疑惑。
“可是,我的話若應驗,你們總該信我。
你們聽着,明天會發生什麼。
當阿波羅那輪紅日升起,照耀萬物,
朱庇特會展示帝國的確切憑據[8]。”
355 人們將信將疑地散去,盼明天早到,
許諾的事能發生,一切見分曉。
早晨,泥土仍柔軟,帶着寒霜的濕氣,
民眾已在國王的門檻前聚集。
努瑪走出來,在楓木[9]王座上坐定,無數
360 臣民站在他周圍,安靜肅穆。
福玻斯此時才露出他的上沿,希望
和恐懼交織的眾人已焦慮驚惶。
國王站起身,頭上矇著雪白的衣裳,[10]
舉起眾神早已熟悉的手掌,
365 如此祈求:“應許禮物的時辰已來臨,
朱庇特,請讓你的諾言成真。”
說話之際,整輪太陽都已經離地,
沉重的爆炸聲突然撼動天極。
沒有雲,神卻三次轟雷,三次擲閃電。[11]
370 相信我,此景雖神奇,卻非杜撰。
天空的中央漸漸撕開一道裂縫,
民眾和他們的首領都抬起眼睛。
看,一隻盾牌[12]在輕柔的風中旋轉,
落下:大家的驚呼聲直達霄漢。
375 先祭獻一頭從未負軛耕田的母牛[13]
國王才把地上的禮物接收,
稱之為“削盾”[14],因為它每邊都削成弧形,
無論從哪個方向看,都沒有鋒棱。
然後,他記起帝國的命運全繫於此盾,
380 想出了一條妙計,以假亂真:
他令人仿製多個[15],全部刻同樣的圖案,
任何覬覦者的眼睛都無法分辨。
承擔任務的是瑪穆里烏斯[16],因為他品行
高尚或技藝高超,無人能說清。
385 慷慨的努瑪對他說,“你想要怎樣的酬勞?
我言出必踐,你所求必能得到。”
國王已經為跳舞的祭司命名“薩利”,
規定了服飾和配樂吟誦的禱辭,[17]
於是瑪穆里烏斯說,“榮譽是最好的賞賜,
390 請在禱辭最後加我的名字。”
因此,為了報答他昔日[18]的功績,祭司
兌現了承諾,誦念“瑪穆里烏斯”。[19]
如果誰打算結婚,即使雙方都心急,
請推延,短暫的耽擱大有裨益。
395 武器會誘發爭鬥,爭鬥不宜於夫妻,
等它們收好[20],兆象才更適宜。
在這些日子,頭戴峨冠的朱庇特祭司
也應讓聖潔的伴侶[21]遠離梳篦。
當本月第三夜變換自己的星火隊列[22]
400 雙魚之中的一條將會隱沒,

[1] 以冥河斯堤克斯河發誓在古希臘文學中很常見。
[2] 這樣的朱庇特形象被稱為“被引誘的朱庇特”(Iuppiter Elicius),為了體現名號Elicius的來源,這裡利用漢語中“引”與“申”的意義關係,臨時將Elicius譯成“申神”。
[3] “聖壇”的原文是donaria,意為“堆滿禮物的祭壇”。
[4] “晦澀的隱語”的原文是ambage remota,如果將remota理解為過去分詞,則意思是“去掉一切含混”,與上下文不符,只能將它理解為普通的形容詞,意為“遙遠的”,引申為“晦澀的”。
[5] 339-344行努瑪和朱庇特的談話讓人聯想起《舊約》中亞伯拉罕在索多瑪城外與天使的討價還價。朱庇特的命令是“砍頭”(caede caput),他指的顯然是人頭,也即是說用人牲獻祭才可贖罪,但仁慈的努瑪卻用洋蔥的“頭”來搪塞。當朱庇特補充說“人(的頭)”(hominis)時,努瑪又利用caput的另外一個意思(頭髮)來規避。當神明確地索要一條命(animam)時,努瑪仍不肯讓步,用“魚的命”來替換人的命。朱庇特輕易答應要求表明,他似乎只是在試探努瑪的品格和智慧,努瑪的回答則顯示了他的聖王風範。
[6] 意思是:“你懂得如何應對神的話”。
[7] 古代羅馬人膜拜的方式是將手放在嘴邊,所以叫adorare(字面意思是“靠近嘴”)。
[8] 指後面將要出現的天盾,天盾之於羅馬,如同天降的雅典娜塑像之於特洛伊,都關乎國運。
[9] 在西方古人眼中,楓木的地位很高貴,僅次於雪松。
[10] 古代羅馬人禱告時會蒙頭,以免自己看到不祥的畫面,參考《物性論》(De Rerum Natura 5.1198)和《埃涅阿斯紀》(Aeneid 3.405)。
[11] 晴天霹靂被視為吉兆。
[12] 原文的scutum嚴格地說是木盾,但天盾是銅盾。
[13] Bailey(1921)指出,羅馬人通常向男神獻祭雄性犧牲,這裡向朱庇特獻母牛令人驚訝。
[14] 按照奧維德的說法,“天盾”(ancile)一詞來自古拉丁語ancisus(已削掉邊緣的)。這裡為了突出這層關係,臨時將ancile譯成“削盾”。
[15] 最通行的說法是仿製了十一個盾牌,和真品一起共十二個。
[16] Bailey(1921)認為,瑪穆里烏斯(Mamurius)其實是戰神馬爾斯名字的變體,因為出現在薩利祭司的頌詞中,奧維德便杜撰了這樣一位人物。
[17] 薩利祭司身着有圖案的制服,系著青銅腰帶,頭戴尖帽(叫做trabea或apex),身邊佩着一把劍,一手持長矛或長棍,另一手拿着天盾(或者掛在肩膀上),一邊跳舞,一邊用棍或劍敲打盾。他們的禱辭據說講述的是諸神的歷史,但不包含維納斯。
[18] “昔日”的原文vetusto顯然影射瑪穆里烏斯名字的另一部分Veturius。
[19] 古羅馬的大學者瓦羅認為,Veturius Mamurius的名字無非是vetus memoria(古老傳統)的意思。
[20] 等天盾在維斯塔神廟收藏好,禁忌就解除。
[21] 朱庇特祭司(flamen Dialis)和戰神祭司一樣戴着尖帽,他的妻子被稱為flaminica,她在這一天不能梳頭。
[22] 399-402行是3月3日(羅馬標記法為F V NON. MAR. C),前後的3月2日和3月4日分別標記為E VI NON. MAR. F和G IV NON. MAR. C。