奥维德《岁时记》第三卷301-400行

plenaque odorati disponit pocula Bacchi,
cumque suis antro conditus ipse latet.
Ad solitos veniunt silvestria numina fontes
et relevant multo pectora sicca mero.
305 Vina quies sequitur; gelido Numa prodit ab antro
vinclaque sopitas addit in arta manus.
Somnus ut abscessit, pugnando vincula temptant
rumpere: pugnantes fortius illa tenent.
Tum Numa: ‘di nemorum, factis ignoscite nostris,
310 si scelus ingenio scitis abesse meo;
quoque modo possit fulmen, monstrate piari.’
Sic Numa; sic quatiens cornua Faunus ait:
‘Magna petis, nec quae monitu tibi discere nostro
fas sit: habent fines numina nostra suos.
315 Di sumus agrestes et qui dominemur in altis
montibus: arbitrium est in sua tela[1] Iovi.
Hunc tu non poteris per te deducere caelo,
at poteris nostra forsitan usus ope.’
Dixerat haec Faunus; par est sententia Pici:
320 ‘deme tamen nobis vincula,’ Picus ait:
‘Iuppiter huc veniet, valida perductus ab arte.
nubila promissi Styx mihi testis erit.’
Emissi laqueis quid agant, quae carmina dicant,
quaque trahant superis sedibus arte Iovem,
325 scire nefas homini: nobis concessa canentur
quaeque pio dici vatis ab ore licet.
Eliciunt caelo te, Iuppiter; unde minores
nunc quoque te celebrant Eliciumque vocant.
Constat Aventinae tremuisse cacumina silvae,
330 terraque subsedit pondere pressa Iovis.
Corda micant regis, totoque e pectore[2] sanguis
fugit, et hirsutae deriguere comae.
Ut rediit animus, ‘da certa piamina’ dixit
‘fulminis, altorum rexque paterque deum,
335 si tua contigimus manibus donaria puris,
hoc quoque, quod petitur, si pia lingua rogat.’
Adnuit oranti, sed verum ambage remota[3]
abdidit et dubio terruit ore virum.
‘Caede caput’ dixit: cui rex ‘parebimus,’ inquit
340 ‘caedenda est hortis eruta cepa meis.’
Addidit hic ‘hominis’: ‘sumes[4]’ ait ille ‘capillos.’
postulat hic animam, cui Numa ‘piscis’ ait.
Risit et ‘his’ inquit ‘facito mea tela procures,
o vir conloquio non abigende deum.
345 Sed tibi, protulerit cum totum crastinus orbem
Cynthius, imperii pignora certa dabo.’
Dixit et ingenti tonitru super aethera motum
fertur, adorantem destituitque Numam.
Ille redit laetus memoratque Quiritibus acta:
350 tarda venit dictis difficilisque fides.
‘At certe credemur[5],’ ait ‘si verba sequetur
exitus: en audi crastina, quisquis ades.
Protulerit terris cum totum Cynthius orbem,
Iuppiter imperii pignora certa dabit.’
355 Discedunt dubii, promissaque tarda videntur,
dependetque fides a veniente[6] die.
Mollis erat tellus rorata mane pruina:
ante sui populus limina regis adest.
Prodit et in solio medius consedit acerno.
360 innumeri circa stantque silentque viri.
Ortus erat summo tantummodo margine Phoebus:
sollicitae mentes speque metuque pavent.
Constitit atque caput niveo velatus amictu
iam bene dis notas sustulit ille manus,
365 atque ita ‘tempus adest promissi muneris’ inquit
‘pollicitam dictis, Iuppiter, adde fidem.’
dum loquitur, totum iam sol emoverat[7] orbem,
et gravis aetherio venit ab axe fragor.
Ter tonuit sine nube deus, tria fulgura[8] misit.
370 Credite dicenti: mira, sed acta, loquor.
A media caelum regione dehiscere coepit;
summisere oculos cum duce turba suo.
Ecce levi scutum versatum leniter aura
decidit. A populo clamor ad astra venit.
375 Tollit humo munus caesa prius ille iuvenca,
quae dederat nulli colla premenda iugo,
idque ancile vocat, quod ab omni parte recisum est,
quaque[9] notes oculis, angulus omnis abest.
Tum, memor imperii sortem consistere in illo,
380 consilium multae calliditatis init.
Plura iubet fieri simili caelata figura,
error ut ante oculos insidiantis eat.
Mamurius, morum fabraene exactior artis
difficile est, illud[10], dicere, clausit opus.
385 Cui Numa munificus ‘facti pete praemia,’ dixit;
‘si mea nota fides, inrita nulla petes.’
Iam dederat Saliis a saltu nomina ducta
armaque et ad certos verba canenda modos.
Tum sic Mamurius: ‘merces mihi gloria detur,
390 nominaque extremo carmine nostra sonent.’
Inde sacerdotes operi promissa vetusto
praemia persolvunt Mamuriumque vocant.
Nubere siqua voles, quamvis properabitis ambo,
differ; habent parvae commoda magna morae.
395 Arma movent pugnas, pugna est aliena maritis;
condita cum fuerint, aptius omen erit.
His etiam coniunx apicati sancta[11] Dialis
lucibus impexas debet habere comas.
Tertia nox de mense suos ubi moverit ortus,
400 conditus e geminis Piscibus alter erit.

[1] tela= tecta
[2] pectore=corpore
[3] remota=remotum
[4] sumes=summos
[5] credemur=credemus
[6] a veniente=adveniente
[7] emoverat=evolverat
[8] fulgura=fulmina
[9] quaque=quemque
[10] illud=ulli
[11] sancta=cincta

然后摆上许多杯芳香四溢的葡萄酒,
自己和随从一起藏入洞口。
两位山林神走到熟悉的溪流边,拿起
杯子,用美酒纾缓他们的渴意。
305 等他们醉倒,努玛走出冷冽的洞窟,
将无觉之手挤进逼仄的桎梏。
醒来,他们竭力反抗,想崩断镣铐,
但是越挣扎,反而被套得越牢。
这时努玛说,“林神,原谅我的不敬,
310 你们会知道,我无意冒犯神灵,
如何赎罪才能让闪电消失,请赐教。”
法乌努斯晃动着羊角答道:
“你所求之事甚大,天意不许我为你
讲解,我们神的权力也有边际。
315 我们是乡野神,统治的范围只限于高山,
朱庇特的武器唯有祂自己掌管。
仅靠自己,你无法让祂从天界降临,
不过借我们的帮助,或许可能。”
法乌努斯如是说,庇库斯看法一致。
320 “但先解开我们的镣铐!”他发誓:
“以强力法术召唤,朱庇特就会出现,
瘴疠的斯堤克斯河见证此言!”[1]
他们获释后做了什么,念什么咒语,
用什么手段让朱庇特离开天宇,
325 人不应知晓。我所歌吟的不超越本分,
神允许诗人虔敬的嘴唇歌吟。
朱庇特,你被“引”下穹苍,因此后人
直到今日仍拜你,称你为“申”神。[2]
人们都传说,阿文丁林巅猛烈震颤,
330 大地也在朱庇特踩踏下沉陷。
国王的心脏一阵悸动,血仿佛逃离
全身,恐惧的头发根根直立。
等到回过神,他说道:“请撤去雷霆,
赦我们的罪,众神的君主和父亲,
335 如果我们触摸你圣坛[3]的手已洁净,
祈求赎罪的舌头也确乎虔诚。”
神应允了他,却用晦涩的隐语[4]藏起
真相,让他震惊于含混的意义。
“砍头,”神说;“我们遵命,”国王答道,
340 “从花园拔一棵洋葱,把头砍掉。”
这位说,“人头。”那位说,“你会得到头发。”
神索要一条命;“鱼的命,”努玛回答。[5]
朱庇特笑了,“筹办这些,可免于闪电,
你啊,没人能阻止你与神交谈![6]
345 不过,等明天阿波罗那轮红日高升,
我会给你一个帝国的确证。”
说完,伴着巨雷他飞上颤动的天庭,
只留下努玛在原地膜拜致敬[7]
国王欣喜地回来,向罗马人讲述经过,
350 他们却不肯信他,满心疑惑。
“可是,我的话若应验,你们总该信我。
你们听着,明天会发生什么。
当阿波罗那轮红日升起,照耀万物,
朱庇特会展示帝国的确切凭据[8]。”
355 人们将信将疑地散去,盼明天早到,
许诺的事能发生,一切见分晓。
早晨,泥土仍柔软,带着寒霜的湿气,
民众已在国王的门槛前聚集。
努玛走出来,在枫木[9]王座上坐定,无数
360 臣民站在他周围,安静肃穆。
福玻斯此时才露出他的上沿,希望
和恐惧交织的众人已焦虑惊惶。
国王站起身,头上蒙着雪白的衣裳,[10]
举起众神早已熟悉的手掌,
365 如此祈求:“应许礼物的时辰已来临,
朱庇特,请让你的诺言成真。”
说话之际,整轮太阳都已经离地,
沉重的爆炸声突然撼动天极。
没有云,神却三次轰雷,三次掷闪电。[11]
370 相信我,此景虽神奇,却非杜撰。
天空的中央渐渐撕开一道裂缝,
民众和他们的首领都抬起眼睛。
看,一只盾牌[12]在轻柔的风中旋转,
落下:大家的惊呼声直达霄汉。
375 先祭献一头从未负轭耕田的母牛[13]
国王才把地上的礼物接收,
称之为“削盾”[14],因为它每边都削成弧形,
无论从哪个方向看,都没有锋棱。
然后,他记起帝国的命运全系于此盾,
380 想出了一条妙计,以假乱真:
他令人仿制多个[15],全部刻同样的图案,
任何觊觎者的眼睛都无法分辨。
承担任务的是玛穆里乌斯[16],因为他品行
高尚或技艺高超,无人能说清。
385 慷慨的努玛对他说,“你想要怎样的酬劳?
我言出必践,你所求必能得到。”
国王已经为跳舞的祭司命名“萨利”,
规定了服饰和配乐吟诵的祷辞,[17]
于是玛穆里乌斯说,“荣誉是最好的赏赐,
390 请在祷辞最后加我的名字。”
因此,为了报答他昔日[18]的功绩,祭司
兑现了承诺,诵念“玛穆里乌斯”。[19]
如果谁打算结婚,即使双方都心急,
请推延,短暂的耽搁大有裨益。
395 武器会诱发争斗,争斗不宜于夫妻,
等它们收好[20],兆象才更适宜。
在这些日子,头戴峨冠的朱庇特祭司
也应让圣洁的伴侣[21]远离梳篦。
当本月第三夜变换自己的星火队列[22]
400 双鱼之中的一条将会隐没,

[1] 以冥河斯堤克斯河发誓在古希腊文学中很常见。
[2] 这样的朱庇特形象被称为“被引诱的朱庇特”(Iuppiter Elicius),为了体现名号Elicius的来源,这里利用汉语中“引”与“申”的意义关系,临时将Elicius译成“申神”。
[3] “圣坛”的原文是donaria,意为“堆满礼物的祭坛”。
[4] “晦涩的隐语”的原文是ambage remota,如果将remota理解为过去分词,则意思是“去掉一切含混”,与上下文不符,只能将它理解为普通的形容词,意为“遥远的”,引申为“晦涩的”。
[5] 339-344行努玛和朱庇特的谈话让人联想起《旧约》中亚伯拉罕在索多玛城外与天使的讨价还价。朱庇特的命令是“砍头”(caede caput),他指的显然是人头,也即是说用人牲献祭才可赎罪,但仁慈的努玛却用洋葱的“头”来搪塞。当朱庇特补充说“人(的头)”(hominis)时,努玛又利用caput的另外一个意思(头发)来规避。当神明确地索要一条命(animam)时,努玛仍不肯让步,用“鱼的命”来替换人的命。朱庇特轻易答应要求表明,他似乎只是在试探努玛的品格和智慧,努玛的回答则显示了他的圣王风范。
[6] 意思是:“你懂得如何应对神的话”。
[7] 古代罗马人膜拜的方式是将手放在嘴边,所以叫adorare(字面意思是“靠近嘴”)。
[8] 指后面将要出现的天盾,天盾之于罗马,如同天降的雅典娜塑像之于特洛伊,都关乎国运。
[9] 在西方古人眼中,枫木的地位很高贵,仅次于雪松。
[10] 古代罗马人祷告时会蒙头,以免自己看到不祥的画面,参考《物性论》(De Rerum Natura 5.1198)和《埃涅阿斯纪》(Aeneid 3.405)。
[11] 晴天霹雳被视为吉兆。
[12] 原文的scutum严格地说是木盾,但天盾是铜盾。
[13] Bailey(1921)指出,罗马人通常向男神献祭雄性牺牲,这里向朱庇特献母牛令人惊讶。
[14] 按照奥维德的说法,“天盾”(ancile)一词来自古拉丁语ancisus(已削掉边缘的)。这里为了突出这层关系,临时将ancile译成“削盾”。
[15] 最通行的说法是仿制了十一个盾牌,和真品一起共十二个。
[16] Bailey(1921)认为,玛穆里乌斯(Mamurius)其实是战神马尔斯名字的变体,因为出现在萨利祭司的颂词中,奥维德便杜撰了这样一位人物。
[17] 萨利祭司身着有图案的制服,系着青铜腰带,头戴尖帽(叫做trabea或apex),身边佩着一把剑,一手持长矛或长棍,另一手拿着天盾(或者挂在肩膀上),一边跳舞,一边用棍或剑敲打盾。他们的祷辞据说讲述的是诸神的历史,但不包含维纳斯。
[18] “昔日”的原文vetusto显然影射玛穆里乌斯名字的另一部分Veturius。
[19] 古罗马的大学者瓦罗认为,Veturius Mamurius的名字无非是vetus memoria(古老传统)的意思。
[20] 等天盾在维斯塔神庙收藏好,禁忌就解除。
[21] 朱庇特祭司(flamen Dialis)和战神祭司一样戴着尖帽,他的妻子被称为flaminica,她在这一天不能梳头。
[22] 399-402行是3月3日(罗马标记法为F V NON. MAR. C),前后的3月2日和3月4日分别标记为E VI NON. MAR. F和G IV NON. MAR. C。