奧維德《歲時記》第三卷201-300行

Intumuere Cures et quos dolor attigit idem:
tum primum generis intulit arma socer.
Iamque fere raptae matrum quoque nomen habebant,
tractaque erant longa bella propinqua mora:
205 conveniunt nuptae dictam Iunonis in aedem,
quas inter mea sic est nurus ausa[1] loqui:
“o pariter raptae (quoniam hoc commune tenemus)
non ultra lente possumus esse piae[2].
Stant acies: sed utra di sint pro parte rogandi,
210 eligite: hinc coniunx, hinc pater arma tenet.
Quaerendum est, viduae fieri malitis[3] an orbae:
consilium vobis[4] forte piumque dabo.”
Consilium dederat: parent[5] crinesque resolvunt
maestaque funerea corpora veste tegunt.
215 Iam steterant[6] acies ferro mortique paratae,
iam lituus pugnae signa daturus erat:
cum raptae veniunt inter patresque virosque,
inque sinu natos, pignora cara, tenent.
Ut medium campi scissis[7] tetigere capillis,
220 in terram posito procubuere genu.
Et, quasi sentirent, blando clamore nepotes
tendebant ad avos bracchia parva suos:
Qui poterat clamabat avum tum denique visum,
et qui vix poterat posse coactus erat.
225 Tela viris animique cadunt, gladiisque remotis
dant soceri generis accipiuntque manus,
laudatasque tenent natas, scutoque nepotem
fert avus: hic scuti dulcior usus erat.
Inde diem, quae prima, meas[8] celebrare Kalendas
230 Oebaliae matres non leve munus habent,
aut[9] quia committi strictis mucronibus ausae
finierant lacrimis Martia bella suis;
vel quod erat de me feliciter Ilia mater,
rite colunt matres sacra diemque meum.
235 Quid, quod hiems adoperta gelu tum denique cedit,
et pereunt lapsae[10] sole tepente nives,
arboribus redeunt detonsae frigore frondes,
uvidaque[11] in tenero palmite gemma tumet,
quaeque diu latuit, nunc se qua tollat in auras,
240 fertilis occultas invenit herba vias?
Nunc fecundus ager, pecoris nunc hora creandi,
nunc avis in ramo tecta laremque parat:
tempora iure colunt Latiae fecunda parentes,
quarum militiam votaque partus habet.
245 Adde quod, excubias ubi rex Romanus agebat,
qui nunc Esquilias nomina collis habet,
illic a nuribus Iunoni templa Latinis
hac sunt, si memini, publica facta die.
Quid moror et variis onero tua pectora causis?
250 eminet ante oculos quod petis ecce tuos.
Mater amat nuptas: matris me[12] turba frequentat:
haec nos praecipue tam pia causa decet.’
Ferte deae flores: gaudet florentibus herbis
haec dea: de tenero cingite flore caput:
255 dicite ‘tu nobis lucem, Lucina, dedisti’:
dicite ‘tu voto parturientis ades.’
Si qua tamen gravida est, resoluto crine precetur,
ut solvat partus molliter illa suos.
Quis mihi nunc dicet, quare caelestia Martis
260 arma ferant Salii Mamuriumque canant?
Nympha, mone, nemori stagnoque operata[13] Dianae;
nympha, Numae coniunx, ad tua facta veni.
Vallis Aricinae silva praecinctus opaca
est lacus, antiqua religione sacer.
265 Hic latet Hippolytus furiis[14] direptus equorum,
unde nemus nullis illud aditur equis.
Licia dependent longas velantia saepes,
et posita est meritae multa tabella deae.
Saepe potens voti, frontem redimita coronis,
270 femina lucentes portat ab Urbe faces.
Regna tenent fortes manibus pedibusque fugaces,
et perit exemplo postmodo quisque suo.
Defluit incerto lapidosus murmure rivus:
saepe, sed exiguis haustibus, inde bibi.
275 Egeria est, quae praebet aquas, dea grata Camenis:
illa Numae coniunx consiliumque fuit.
principio nimium promptos ad bella Quirites
molliri placuit iure deumque metu;
inde datae leges, ne firmior omnia posset,
280 coeptaque sunt pure tradita sacra coli.
Exuitur feritas, armisque potentius aequum est,
et cum cive pudet conseruisse manus;
atque aliquis, modo trux, visa iam vertitur ara
vinaque dat tepidis farraque salsa focis.
285 Ecce deum genitor rutilas per nubila flammas
spargit, et effusis aethera siccat aquis;
non alias missi cecidere frequentius ignes:
rex pavet et volgi pectora terror habet.
Cui dea ‘ne nimium terrere: piabile fulmen
290 est,’ ait ‘et saevi flectitur ira Iovis.
Sed poterunt ritum Picus Faunusque piandi
tradere, Romani numen utrumque[15] soli.
Nec sine vi tradent: adhibe tu vincula captis.’
atque ita qua possint edidit[16] arte capi.
295 Lucus Aventino suberat niger ilicis umbra,
quo posses viso dicere ‘numen inest.’
In medio gramen, muscoque adoperta virenti
manabat saxo vena perennis aquae:
inde fere soli Faunus Picusque bibebant.
300 huc venit et fonti rex Numa mactat ovem,

[1] ausa=orsa
[2] lente piae=lentae pie
[3] malitis=malimus
[4] vobis=nobis
[5] parent=plorant
[6] steterant=stabant
[7] scissis=passis
[8] diem, quae prima, meas=diem, quae prima mea est=diem primasque meas=diem, quae priva, meas=mei primas mensis
[9] aut=an
[10] lapsae=victae
[11] uvidaque=nudaque=vividaque=humidaque
[12] matris me=matrum me=matrem quoque=matrem mea
[13] operata=adoperta
[14] furiis=loris
[15] utrumque=uterque
[16] edidit=erudit

庫瑞斯[1]和其他遭此羞辱的部族震怒:
岳父第一次出兵討伐女婿[2]
被劫的女人幾乎都已經做了母親,
親族之間的戰爭卻綿延難盡。
205 妻子們按照約定聚集在朱諾的神殿,
我兒媳[3]在她們中間勇敢地發言:
‘既然大家都是從家鄉被劫到此地,
我們就不能如此漠然處之。
戰爭就在那裡,但你們選吧,求諸神
210 庇佑誰:這邊是丈夫,那邊是父親。
你們必須決定,做寡婦還是做孤女:
我有個大膽的主意,能二者兼顧。’
她說出想法,眾人都贊同,於是解開
頭髮,換上喪服,往戰場奔來。
215 雙方隊列已擺好,刀劍已準備飲血,
號角將吹響,進攻迫在眉睫,
被劫的婦女衝過去,隔開丈夫和父親,
懷中抱着孩子——這愛的見證。
當她們披頭散髮,到了平原的中央,
220 便屈下膝蓋,猛然跪倒在地上。
嬰兒發出溫情的呼喚,彷彿已懂事,
朝着外祖父伸出稚嫩的手臂,
學會說話的喊着初次見到的外祖父,
還說不好的,也被母親催促。
225 士氣和武器一齊墜落,放下刀劍,
岳丈和女婿紛紛握手寒暄,
父親擁抱勇敢的女兒,外祖父拿盾牌
馱着外孫:這樣使盾多開懷!
從此,慶祝一年的第一日,我的朔日,
230 對薩賓婦女而言就義不容辭,
這或者因為她們敢於在劍林之中
以自己的眼淚終結馬爾斯的戰爭[4]
或者因為伊利婭做母親乃我所賜[5]
母親們理應慶祝我的節日[6]
235 還有呢?因為寒霜覆蓋的冬天最終[7]
遁逃,積雪被暖陽徹底消融;
寒氣剪下的樹葉重新在樹上安家,
柔嫩的枝條拱出濕漉漉的新芽;
蓬勃的草莖隱匿已久,發現了密道,
240 鑽出地面,在和煦的風中飄搖?
此時田野正豐饒,此時牛羊正孳孕,
此時鳥雀在枝上築巢棲身,
羅馬母親自當紀念這多產的時令,
懷胎的過程有戰鬥,也有憧憬。
245 而且,如今叫做埃斯奎林的山上[8]
羅馬國王曾派駐哨兵守望[9]
我若沒記錯,拉丁的媳婦曾在此日
向朱諾公開敬獻一座神祠。
何必費唇舌,讓你記住各種理由?[10]
250 答案就在你眼前,無需他求。
我母親[11]喜愛婦人,婦人自然敬拜我,
如此虔敬的說法對我們最適合。”
給她送花去,女神鍾情開花的草木,
你們的鬢角也纏上嬌艷的花束,
255 如此禱告:“盧契娜[12],是你讓我們看見光,
求你實現分娩母親的願望。”
誰若已懷孕,讓她解開頭髮,祈求神
為胎兒溫柔地開啟子宮之門。
現在,誰能告訴我,薩利為何手持
260 戰神的天盾,吟唱瑪穆里烏斯?[13]
請為我解惑,努瑪之妻[14],為月神管理
山澤的仙女,請講述你的故事。
在阿里齊亞山谷,茂密的樹林圍着
一面湖水,是古代宗教的聖所。
265 被狂馬摔死後,希波呂托斯就藏在此處[15]
因此這片林地不許馬進入。
長長的樹籬掛滿許願的細繩[16],許多
飄蕩的小木條讚美女神的功德。
經常有女人,禱告已應驗,頭戴花環,
270 從城裡擎着燃燒的火把來還願。[17]
膂力超群、身手敏捷的奴隸會相繼
稱王,如何殺前任,後任便如何死。[18]
溪水在石上奔流,發出斷續的樂音,
我常在此解渴,但只是啜飲[19]
275 這泉水屬於埃革里婭,努瑪的至愛,
卡米奈青睞的女神[20],充滿智慧。
最初,羅馬人過於好戰,她便決定
用公義和對神的敬畏潤化心靈,
因此立了法,不允許強者壟斷權力,
280 又創製莊嚴的聖禮,世代沿襲。
野性漸祛除,權利比武器更有力量,
公民恥於與公民拔劍相向,
見到祭壇,凶暴之人就換了性情[21]
向溫暖的聖爐獻上美酒和供餅[22]
285 看,神王在雲中擲下血紅的閃電,
抽空天水,將暴雨潑向人間。
上界從沒有降下如此密集的雷霆,[23]
國王震懼,民眾也一片驚恐。
女神對他說,“別害怕,贖罪可以消弭
290 這災象,朱庇特的暴怒可以平息。
但只有庇庫斯和法烏努斯兩位羅馬神[24]
能夠將贖罪的儀式傳授給我們,
而且必須用強力:抓住他們,上鐐銬!”
她還透露了俘獲兩位神的訣竅。
295 阿文丁山麓長着一片幽暗的櫟樹林,
看見它,你可能會說,“裡面有神。”
林間有草地,一脈清泉被翠綠苔蘚
覆蓋,從石縫湧出,長年不斷,
幾乎只有法烏努斯和庇庫斯飲此泉。
300 努瑪王攜綿羊前來,向泉水祭獻,

[1] 庫瑞斯是薩賓族的首都,所以庫瑞斯族代表薩賓族。
[2] “岳父”指薩賓族,“女婿”指羅馬族。“第一次”或許也暗示,後面還有類似的例子,而最著名的例子就是愷撒(岳父)與龐培(女婿)的內戰。
[3] 指羅慕路斯的妻子赫爾西里婭(Hersilia),她原是薩賓人。
[4] Hinds(1992)評論道,奧維德一貫喜歡呈現詩歌體裁、尤其是史詩與哀歌之間的緊張關係,而薩賓婦女制止戰爭的事件就是一個最有象徵意義的題材。他認為,第232行最濃縮地體現了“哀歌的眼淚融化史詩的戰爭”。
[5] Harries(1989)指出,馬爾斯向兒子隱瞞了伊利婭被強姦的事實,表明了他的不誠實,從而也讓他在本卷的自述變得不再可靠。通過這種處理,奧維德在《歲時記》第三卷已經自我拆解了先知傳統的神聖權威。
[6] 奧維德提出了一種新的解釋。
[7] 235-244行是第三種解釋。
[8] 245-248行是第四種解釋,但Bailey(1921)認為,奧維德可能把原因和結果弄反了,羅馬婦女(“拉丁的媳婦”)在這天向朱諾敬獻神廟是因為它乃婦女節,而非因為她們向朱諾敬獻神廟,所以這天成了婦女節。
[9] 羅慕路斯在埃斯奎林山派駐哨兵,是為了防備薩賓國王塔提烏斯。
[10] 249-252行是最後一條理由,也是馬爾斯認為最有說服力的理由。
[11] 指朱諾。
[12] 盧契娜(Lucina)是掌管分娩的女神,這裡與朱諾等同,但她也經常與狄安娜等同。
[13] 薩利(Salii)是戰神的祭司,在慶祝儀式中需要手持天盾(ancile,複數ancilia,關於天盾請看下文第371行後面的部分),誦念“瑪穆里烏斯”(Mamurius)。
[14] 指埃革里婭(Egeria)。
[15] 忒修斯的兒子希波呂托斯(Hippolytus)被繼母淮德拉(Phaedra)愛上,但他堅決拒絕,後被繼母誣告非禮,遭到父親詛咒,馬車失控摔死。他復活的故事在本詩第六卷737-756行有記述。
[16] 這種細繩(licia)專門用來懸掛獻給神的禮物,該風俗在歐洲流傳至今。
[17] 這種火炬遊行可以參考普洛佩提烏斯《哀歌集》(Elegiae 2.32.9)。
[18] 選出阿里齊亞的狄安娜聖林祭司的風俗非常獨特,著名人類學家弗雷澤在《金枝》(The Golden Bough)中專門研究過。祭司被稱為林王(rex nemorensis),由逃亡奴隸充任,他必須奪得金枝並殺死前任祭司才有資格繼任,當他被後任殺死,任期便自然終結。
[19] 對凡人而言,任何神聖的東西都不可過度享用。
[20] 卡米奈(Camenae)是古羅馬幾位預言女神的合稱,她們常被等同於希臘的繆斯,埃革里婭是她們的同伴,有時被誤認為是她們中的一員。
[21] Rose(1922)認為,這行的vertitur就是“轉身”的意思。
[22] 羅馬的供餅(farra salsa)是用斯佩爾特麥製成的鹽餅。
[23] 參考維吉爾《農事詩》(Georgics 1.487)中的類似說法。
[24] 兩位都是羅馬本土古老的神祇,也都被視為古代的國王,庇庫斯(Picus)的起源可能與啄木鳥(picus)有關,後來與戰神馬爾斯有了關聯(啄木鳥是其聖鳥),法烏努斯則與舶來的潘神掛上鉤。