奥维德《岁时记》第三卷201-300行

Intumuere Cures et quos dolor attigit idem:
tum primum generis intulit arma socer.
Iamque fere raptae matrum quoque nomen habebant,
tractaque erant longa bella propinqua mora:
205 conveniunt nuptae dictam Iunonis in aedem,
quas inter mea sic est nurus ausa[1] loqui:
“o pariter raptae (quoniam hoc commune tenemus)
non ultra lente possumus esse piae[2].
Stant acies: sed utra di sint pro parte rogandi,
210 eligite: hinc coniunx, hinc pater arma tenet.
Quaerendum est, viduae fieri malitis[3] an orbae:
consilium vobis[4] forte piumque dabo.”
Consilium dederat: parent[5] crinesque resolvunt
maestaque funerea corpora veste tegunt.
215 Iam steterant[6] acies ferro mortique paratae,
iam lituus pugnae signa daturus erat:
cum raptae veniunt inter patresque virosque,
inque sinu natos, pignora cara, tenent.
Ut medium campi scissis[7] tetigere capillis,
220 in terram posito procubuere genu.
Et, quasi sentirent, blando clamore nepotes
tendebant ad avos bracchia parva suos:
Qui poterat clamabat avum tum denique visum,
et qui vix poterat posse coactus erat.
225 Tela viris animique cadunt, gladiisque remotis
dant soceri generis accipiuntque manus,
laudatasque tenent natas, scutoque nepotem
fert avus: hic scuti dulcior usus erat.
Inde diem, quae prima, meas[8] celebrare Kalendas
230 Oebaliae matres non leve munus habent,
aut[9] quia committi strictis mucronibus ausae
finierant lacrimis Martia bella suis;
vel quod erat de me feliciter Ilia mater,
rite colunt matres sacra diemque meum.
235 Quid, quod hiems adoperta gelu tum denique cedit,
et pereunt lapsae[10] sole tepente nives,
arboribus redeunt detonsae frigore frondes,
uvidaque[11] in tenero palmite gemma tumet,
quaeque diu latuit, nunc se qua tollat in auras,
240 fertilis occultas invenit herba vias?
Nunc fecundus ager, pecoris nunc hora creandi,
nunc avis in ramo tecta laremque parat:
tempora iure colunt Latiae fecunda parentes,
quarum militiam votaque partus habet.
245 Adde quod, excubias ubi rex Romanus agebat,
qui nunc Esquilias nomina collis habet,
illic a nuribus Iunoni templa Latinis
hac sunt, si memini, publica facta die.
Quid moror et variis onero tua pectora causis?
250 eminet ante oculos quod petis ecce tuos.
Mater amat nuptas: matris me[12] turba frequentat:
haec nos praecipue tam pia causa decet.’
Ferte deae flores: gaudet florentibus herbis
haec dea: de tenero cingite flore caput:
255 dicite ‘tu nobis lucem, Lucina, dedisti’:
dicite ‘tu voto parturientis ades.’
Si qua tamen gravida est, resoluto crine precetur,
ut solvat partus molliter illa suos.
Quis mihi nunc dicet, quare caelestia Martis
260 arma ferant Salii Mamuriumque canant?
Nympha, mone, nemori stagnoque operata[13] Dianae;
nympha, Numae coniunx, ad tua facta veni.
Vallis Aricinae silva praecinctus opaca
est lacus, antiqua religione sacer.
265 Hic latet Hippolytus furiis[14] direptus equorum,
unde nemus nullis illud aditur equis.
Licia dependent longas velantia saepes,
et posita est meritae multa tabella deae.
Saepe potens voti, frontem redimita coronis,
270 femina lucentes portat ab Urbe faces.
Regna tenent fortes manibus pedibusque fugaces,
et perit exemplo postmodo quisque suo.
Defluit incerto lapidosus murmure rivus:
saepe, sed exiguis haustibus, inde bibi.
275 Egeria est, quae praebet aquas, dea grata Camenis:
illa Numae coniunx consiliumque fuit.
principio nimium promptos ad bella Quirites
molliri placuit iure deumque metu;
inde datae leges, ne firmior omnia posset,
280 coeptaque sunt pure tradita sacra coli.
Exuitur feritas, armisque potentius aequum est,
et cum cive pudet conseruisse manus;
atque aliquis, modo trux, visa iam vertitur ara
vinaque dat tepidis farraque salsa focis.
285 Ecce deum genitor rutilas per nubila flammas
spargit, et effusis aethera siccat aquis;
non alias missi cecidere frequentius ignes:
rex pavet et volgi pectora terror habet.
Cui dea ‘ne nimium terrere: piabile fulmen
290 est,’ ait ‘et saevi flectitur ira Iovis.
Sed poterunt ritum Picus Faunusque piandi
tradere, Romani numen utrumque[15] soli.
Nec sine vi tradent: adhibe tu vincula captis.’
atque ita qua possint edidit[16] arte capi.
295 Lucus Aventino suberat niger ilicis umbra,
quo posses viso dicere ‘numen inest.’
In medio gramen, muscoque adoperta virenti
manabat saxo vena perennis aquae:
inde fere soli Faunus Picusque bibebant.
300 huc venit et fonti rex Numa mactat ovem,

[1] ausa=orsa
[2] lente piae=lentae pie
[3] malitis=malimus
[4] vobis=nobis
[5] parent=plorant
[6] steterant=stabant
[7] scissis=passis
[8] diem, quae prima, meas=diem, quae prima mea est=diem primasque meas=diem, quae priva, meas=mei primas mensis
[9] aut=an
[10] lapsae=victae
[11] uvidaque=nudaque=vividaque=humidaque
[12] matris me=matrum me=matrem quoque=matrem mea
[13] operata=adoperta
[14] furiis=loris
[15] utrumque=uterque
[16] edidit=erudit

库瑞斯[1]和其他遭此羞辱的部族震怒:
岳父第一次出兵讨伐女婿[2]
被劫的女人几乎都已经做了母亲,
亲族之间的战争却绵延难尽。
205 妻子们按照约定聚集在朱诺的神殿,
我儿媳[3]在她们中间勇敢地发言:
‘既然大家都是从家乡被劫到此地,
我们就不能如此漠然处之。
战争就在那里,但你们选吧,求诸神
210 庇佑谁:这边是丈夫,那边是父亲。
你们必须决定,做寡妇还是做孤女:
我有个大胆的主意,能二者兼顾。’
她说出想法,众人都赞同,于是解开
头发,换上丧服,往战场奔来。
215 双方队列已摆好,刀剑已准备饮血,
号角将吹响,进攻迫在眉睫,
被劫的妇女冲过去,隔开丈夫和父亲,
怀中抱着孩子——这爱的见证。
当她们披头散发,到了平原的中央,
220 便屈下膝盖,猛然跪倒在地上。
婴儿发出温情的呼唤,仿佛已懂事,
朝着外祖父伸出稚嫩的手臂,
学会说话的喊着初次见到的外祖父,
还说不好的,也被母亲催促。
225 士气和武器一齐坠落,放下刀剑,
岳丈和女婿纷纷握手寒暄,
父亲拥抱勇敢的女儿,外祖父拿盾牌
驮着外孙:这样使盾多开怀!
从此,庆祝一年的第一日,我的朔日,
230 对萨宾妇女而言就义不容辞,
这或者因为她们敢于在剑林之中
以自己的眼泪终结马尔斯的战争[4]
或者因为伊利娅做母亲乃我所赐[5]
母亲们理应庆祝我的节日[6]
235 还有呢?因为寒霜覆盖的冬天最终[7]
遁逃,积雪被暖阳彻底消融;
寒气剪下的树叶重新在树上安家,
柔嫩的枝条拱出湿漉漉的新芽;
蓬勃的草茎隐匿已久,发现了密道,
240 钻出地面,在和煦的风中飘摇?
此时田野正丰饶,此时牛羊正孳孕,
此时鸟雀在枝上筑巢栖身,
罗马母亲自当纪念这多产的时令,
怀胎的过程有战斗,也有憧憬。
245 而且,如今叫做埃斯奎林的山上[8]
罗马国王曾派驻哨兵守望[9]
我若没记错,拉丁的媳妇曾在此日
向朱诺公开敬献一座神祠。
何必费唇舌,让你记住各种理由?[10]
250 答案就在你眼前,无需他求。
我母亲[11]喜爱妇人,妇人自然敬拜我,
如此虔敬的说法对我们最适合。”
给她送花去,女神钟情开花的草木,
你们的鬓角也缠上娇艳的花束,
255 如此祷告:“卢契娜[12],是你让我们看见光,
求你实现分娩母亲的愿望。”
谁若已怀孕,让她解开头发,祈求神
为胎儿温柔地开启子宫之门。
现在,谁能告诉我,萨利为何手持
260 战神的天盾,吟唱玛穆里乌斯?[13]
请为我解惑,努玛之妻[14],为月神管理
山泽的仙女,请讲述你的故事。
在阿里齐亚山谷,茂密的树林围着
一面湖水,是古代宗教的圣所。
265 被狂马摔死后,希波吕托斯就藏在此处[15]
因此这片林地不许马进入。
长长的树篱挂满许愿的细绳[16],许多
飘荡的小木条赞美女神的功德。
经常有女人,祷告已应验,头戴花环,
270 从城里擎着燃烧的火把来还愿。[17]
膂力超群、身手敏捷的奴隶会相继
称王,如何杀前任,后任便如何死。[18]
溪水在石上奔流,发出断续的乐音,
我常在此解渴,但只是啜饮[19]
275 这泉水属于埃革里娅,努玛的至爱,
卡米奈青睐的女神[20],充满智慧。
最初,罗马人过于好战,她便决定
用公义和对神的敬畏润化心灵,
因此立了法,不允许强者垄断权力,
280 又创制庄严的圣礼,世代沿袭。
野性渐祛除,权利比武器更有力量,
公民耻于与公民拔剑相向,
见到祭坛,凶暴之人就换了性情[21]
向温暖的圣炉献上美酒和供饼[22]
285 看,神王在云中掷下血红的闪电,
抽空天水,将暴雨泼向人间。
上界从没有降下如此密集的雷霆,[23]
国王震惧,民众也一片惊恐。
女神对他说,“别害怕,赎罪可以消弭
290 这灾象,朱庇特的暴怒可以平息。
但只有庇库斯和法乌努斯两位罗马神[24]
能够将赎罪的仪式传授给我们,
而且必须用强力:抓住他们,上镣铐!”
她还透露了俘获两位神的诀窍。
295 阿文丁山麓长着一片幽暗的栎树林,
看见它,你可能会说,“里面有神。”
林间有草地,一脉清泉被翠绿苔藓
覆盖,从石缝涌出,长年不断,
几乎只有法乌努斯和庇库斯饮此泉。
300 努玛王携绵羊前来,向泉水祭献,

[1] 库瑞斯是萨宾族的首都,所以库瑞斯族代表萨宾族。
[2] “岳父”指萨宾族,“女婿”指罗马族。“第一次”或许也暗示,后面还有类似的例子,而最著名的例子就是恺撒(岳父)与庞培(女婿)的内战。
[3] 指罗慕路斯的妻子赫尔西里娅(Hersilia),她原是萨宾人。
[4] Hinds(1992)评论道,奥维德一贯喜欢呈现诗歌体裁、尤其是史诗与哀歌之间的紧张关系,而萨宾妇女制止战争的事件就是一个最有象征意义的题材。他认为,第232行最浓缩地体现了“哀歌的眼泪融化史诗的战争”。
[5] Harries(1989)指出,马尔斯向儿子隐瞒了伊利娅被强奸的事实,表明了他的不诚实,从而也让他在本卷的自述变得不再可靠。通过这种处理,奥维德在《岁时记》第三卷已经自我拆解了先知传统的神圣权威。
[6] 奥维德提出了一种新的解释。
[7] 235-244行是第三种解释。
[8] 245-248行是第四种解释,但Bailey(1921)认为,奥维德可能把原因和结果弄反了,罗马妇女(“拉丁的媳妇”)在这天向朱诺敬献神庙是因为它乃妇女节,而非因为她们向朱诺敬献神庙,所以这天成了妇女节。
[9] 罗慕路斯在埃斯奎林山派驻哨兵,是为了防备萨宾国王塔提乌斯。
[10] 249-252行是最后一条理由,也是马尔斯认为最有说服力的理由。
[11] 指朱诺。
[12] 卢契娜(Lucina)是掌管分娩的女神,这里与朱诺等同,但她也经常与狄安娜等同。
[13] 萨利(Salii)是战神的祭司,在庆祝仪式中需要手持天盾(ancile,复数ancilia,关于天盾请看下文第371行后面的部分),诵念“玛穆里乌斯”(Mamurius)。
[14] 指埃革里娅(Egeria)。
[15] 忒修斯的儿子希波吕托斯(Hippolytus)被继母淮德拉(Phaedra)爱上,但他坚决拒绝,后被继母诬告非礼,遭到父亲诅咒,马车失控摔死。他复活的故事在本诗第六卷737-756行有记述。
[16] 这种细绳(licia)专门用来悬挂献给神的礼物,该风俗在欧洲流传至今。
[17] 这种火炬游行可以参考普洛佩提乌斯《哀歌集》(Elegiae 2.32.9)。
[18] 选出阿里齐亚的狄安娜圣林祭司的风俗非常独特,著名人类学家弗雷泽在《金枝》(The Golden Bough)中专门研究过。祭司被称为林王(rex nemorensis),由逃亡奴隶充任,他必须夺得金枝并杀死前任祭司才有资格继任,当他被后任杀死,任期便自然终结。
[19] 对凡人而言,任何神圣的东西都不可过度享用。
[20] 卡米奈(Camenae)是古罗马几位预言女神的合称,她们常被等同于希腊的缪斯,埃革里娅是她们的同伴,有时被误认为是她们中的一员。
[21] Rose(1922)认为,这行的vertitur就是“转身”的意思。
[22] 罗马的供饼(farra salsa)是用斯佩尔特麦制成的盐饼。
[23] 参考维吉尔《农事诗》(Georgics 1.487)中的类似说法。
[24] 两位都是罗马本土古老的神祇,也都被视为古代的国王,庇库斯(Picus)的起源可能与啄木鸟(picus)有关,后来与战神马尔斯有了关联(啄木鸟是其圣鸟),法乌努斯则与舶来的潘神挂上钩。