Bellice, depositis clipeo paulisper et hasta,
Mars, ades et nitidas casside solve comas.
Forsitan ipse roges quid sit cum Marte poetae:
a te, qui canitur, nomina mensis habet.
5 Ipse vides manibus peragi fera bella Minervae:
num minus ingenuis artibus illa vacat?
Palladis exemplo ponendae tempora sume
cuspidis: invenies et quod inermis agas.
Tum quoque inermis eras, cum te Romana sacerdos
10 cepit, ut huic urbi semina magna[1] dares.
Silvia Vestalis (quid enim vetat inde moveri?)
sacra lavaturas mane petebat aquas.
Ventum erat ad molli declivem tramite ripam:
ponitur e summa fictilis urna coma.
15 Fessa resedit humo[2], ventosque accepit aperto
pectore, turbatas restituitque comas.
Dum sedet, umbrosae salices volucresque canorae
fecerunt somnos et leve murmur aquae.
Blanda quies furtim victis obrepsit[3] ocellis,
20 et cadit a mento languida facta manus.
Mars videt hanc visamque cupit potiturque cupita
et sua divina furta fefellit ope.
Somnus abit, iacet ipsa[4] gravis: iam[5] scilicet intra
viscera Romanae conditor urbis erat.
25 Languida consurgit nec scit, cur languida surgat,
et peragit tales arbore nixa sonos:
‘Utile sit faustumque, precor, quod imagine somni
vidimus. An somno clarius illud erat?
Ignibus Iliacis aderam, cum lapsa capillis
30 decidit ante sacros lanea vitta focos.
Inde duae pariter, visu mirabile, palmae
surgunt: ex illis altera maior erat,
et gravibus ramis totum protexerat orbem
contigeratque sua sidera summa coma.
35 Ecce meus ferrum patruus molitur in illas:
terreor admonitu, corque timore micat[6].
Martia, picus, avis gemino pro stipite pugnant
et lupa: tuta per hos utraque palma fuit.’
Dixerat et plenam non firmis viribus urnam
40 sustulit; implerat, dum sua visa refert.
Interea crescente Remo, crescente Quirino,
caelesti tumidus pondere venter erat.
Quo minus emeritis exiret cursibus annus,
restabant nitido iam duo signa deo:
45 Silvia fit mater. Vestae simulacra feruntur
virgineas oculis opposuisse manus:
ara deae certe tremuit pariente ministra,
et subiit cineres territa flamma suos.
Hoc ubi cognovit contemptor Amulius aequi
50 (nam raptas fratri victor habebat opes),
amne iubet mergi geminos[7]. Scelus unda refugit:
in sicca pueri destituuntur humo.
Lacte quis infantes nescit crevisse ferino,
et picum expositis saepe tulisse cibos?
55 Non ego te, tantae nutrix Larentia[8] gentis,
nec taceam vestras, Faustule pauper, opes.
Vester honos veniet, cum Larentalia[9] dicam:
acceptus geniis illa December habet.
Martia ter senos proles adoleverat annos,
60 et suberat flavae iam nova barba comae:
omnibus agricolis armentorumque magistris
Iliadae fratres iura petita dabant.
Saepe domum veniunt praedonum sanguine laeti
et redigunt actos in sua rura[10] boves.
65 Ut genus audierunt, animos pater editus auget,
et pudet in paucis nomen habere casis,
Romuleoque cadit traiectus Amulius ense,
regnaque longaevo restituuntur avo.
Moenia conduntur, quae, quamvis parva fuerunt,
70 non tamen expediit transiluisse Remo.
Iam, modo quae[11] fuerant silvae pecorumque recessus,
urbs erat, aeternae cum pater urbis ait:
‘Arbiter armorum, de cuius sanguine natus
credor (et, ut credar, pignora multa dabo),
75 a te principium Romano dicimus[12] anno:
primus de patrio nomine mensis erit.’
Vox rata fit, patrioque vocat de nomine mensem.
Dicitur haec pietas grata fuisse deo.
Et tamen ante omnes Martem coluere priores:
80 hoc dederat studiis bellica turba suis.
Pallada Cecropidae, Minoia Creta Dianam,
Volcanum tellus Hypsipylaea colit,
Iunonem Sparte Pelopeiadesque Mycenae,
pinigerum Fauni Maenalis ora caput:
85 Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis:
arma ferae genti remque decusque dabant.
Quod si forte vacas, peregrinos inspice fastos:
mensis in his etiam nomine Martis erit.
Tertius Albanis, quintus fuit ille Faliscis,
90 sextus apud populos, Hernica terra, tuos.
Inter Aricinos Albanaque tempora constat
factaque Telegoni moenia celsa manu.
Quintum Laurentes, bis quintum Aequiculus acer[13],
a tribus hunc primum turba Curensis[14] habet;
95 et tibi cum proavis, miles Paeligne, Sabinis
convenit: huic genti quartus utrique[15] deus.
Romulus, hos omnes ut vinceret ordine saltem,
sanguinis auctori tempora prima dedit.
Nec totidem veteres, quot nunc, habuere Kalendas:
100 ille minor geminis mensibus annus erat.
[1] magna=digna
[2] humo=humi
[3] obrepsit=subrepsit
[4] ipsa=illa
[5] iam=nam
[6] micat=pavet
[7] geminos=pueros
[8] Larentia=Laurentia
[9] Larentalia=Laurentalia
[10] rura=iura
[11] quae=qua
[12] dicimus=ducimus
[13] acer=asper
[14] Curensis=Forensis
[15] utrique=uterque
好戰的馬爾斯,暫且放下槍盾,蒞臨[1]
此地,讓亮發擺脫頭盔的囚禁。
或許你會問,詩人與馬爾斯有何相干?
我歌詠的月份乃是由你發源。
5 你也親見密涅瓦常發動慘烈的戰役,
難道她因此便無暇修習文藝?[2]
仿效帕拉斯,把握擱置刀劍的時機,
你會發現,沒武器亦可做事。
你也曾放下武器,當羅馬祭司俘虜你,[3]
10 讓你給這座城留下偉大的種子。
貞女西爾維婭(我怎能不從她開始[4]?)
早晨出門去打水,好清洗聖器[5]。
她沿着略微傾斜的小徑來到河岸邊,
從頭頂輕輕放下陶制的水罐。
15 她累了,坐在地上,敞開衣襟享受
清風,整理剛才弄亂的發綹。
她坐着,柳樹的陰涼、流水的呢喃
和小鳥的啁啾讓她感覺慵倦。
眼睛閉上了,溫柔的睡意悄悄爬過,
20 支撐臉頰的手也無力地滑落。
戰神見到她,愛上她,急切地將她佔據,
卻以神力掩蓋了偷嘗的雲雨[6]。
醒來,她仍然躺在原地,卻已經懷孕,
在她腹中自然是羅馬創建人。
25 她疲憊地起身,卻不知起身為何疲憊,
倚着一棵樹,如此喃喃獨白:
“我祈禱,剛在夢中見到的景象是吉兆,
它是否太清晰,不像夢那般縹緲?
我站在特洛伊[7]聖火邊,毛紗的束帶[8]忽然
30 從發間滑下,掉到祭壇前面。
兩棵棕櫚樹並排着,神奇地從那裡升起,
其中一棵比另一棵大些,樹枝
粗壯,不斷伸展,遮蓋了整個世界,
它的葉子觸到了最高的星座。
35 這時,我的叔父[9]持利斧猛斫兩棵樹,
我的心顫慄,此警訊令我恐懼。
馬爾斯的啄木鳥還有母狼[10]奮力保護,
兩棵棕櫚樹最終平安無虞。”
說完這些,她有氣無力地扛起水罐,
40 回憶夢境時,她已將水盛滿。
雷穆斯和奎里努斯[11]在腹中漸漸圓熟,
天神的重負蹣跚了她的步履。
燦爛的太陽只需再穿越兩個星座,
一年註定的旅程就將完結[12]。
45 西爾維婭分娩了,傳說維斯塔的雕像[13]
用她的處女之手遮住目光。
祭司變產婦,女神的祭壇自然也驚顫,
恐懼的火焰沉入灰燼下面[14]。
鄙視正義的阿穆利烏斯聽聞此事
50 (他此前篡奪了屬於兄長[15]的權力),
下令將孿生子淹死。河不敢沾此重罪,
兩位男孩漂走,停在水之湄。
誰人不曉這一對棄嬰是獸奶哺育,
啄木鳥也常為他們叼來食物?
55 我不會略過拉倫提婭對羅馬的養育,
還有貧苦福斯圖盧斯[16]的幫助:
等講述拉倫提婭節[17],我會向你們致敬,
那在十二月,歡樂神[18]喜愛的月份。
眨眼馬爾斯的後裔已到十八歲年紀,
60 金髮的下方開始長出了細髭。
所有的農夫和牧人都請特洛伊的兄弟[19]
裁決爭訟,他們也從不推辭。
他們返家時,常因斬殺盜匪而欣悅,
將搶走的牛羊重新趕迴圈舍。
65 當他們獲知身世,因父親更添勇氣,
僅在鄉鄰間聞名令他們羞恥。
羅慕路斯的利劍刺穿阿穆利烏斯,
年老的外祖父[20]恢復王國的統治。
新的城牆築起來,雖然並不算巍峨,
70 雷穆斯卻不該從上方跨越。
森林和牛羊秘密的樂園變為都市,
永恆之城[21]的創建者如此宣誓:
“戰爭的裁判者,人們說我是你的骨血,
我會不斷證明,這絕非妄說。
75 羅馬曆法的一年將以你為起始,從此
一月將永遠印上父親的名字。”
他言出行隨,果真用父親為一月命名,
據說,戰神很享受他的虔敬。
然而,眾神中馬爾斯最受先民敬仰,
80 好戰的民族自然有此等傾向。
雅典崇拜帕拉斯,克里特崇拜狄安娜[22],
萊姆諾斯由火神伏爾甘獨霸[23],
朱諾領有伯羅奔尼撒的邁錫尼和斯巴達[24],
松冠的牧神[25]吸引了阿卡迪亞,
85 拉丁人理應尊崇戰神馬爾斯,是戰爭
給這個尚武的民族財富和光榮。
但如果你碰巧有閑,請檢視外族的曆書,
屬於馬爾斯的月份也赫然在目:
長白族曆書是三月,法利斯齊族是五月[26],
90 赫爾尼奇族則把它定在六月[27];
阿里齊亞和忒勒戈諾斯建造的高城[28]
使用的曆法都與長白族相同;
勞倫頓選擇五月,兇悍的埃奎人十月[29],
庫瑞斯部族[30]的說法則是四月;
95 善戰的佩利尼部族[31]和薩賓先祖的意見
一致,第四個月份是戰神的特權。
為超越所有這些曆法,羅慕路斯
將自己生父的月份排在第一。
古人曆法的朔日沒有如今這般多,
100 他們的一年短些,少了兩個月。
[1] 1-166行是本卷序詩。
[2] 密涅瓦常以戎裝出現,擅長戰鬥,同時又是精於文藝的智慧女神。奧維德在這裡勸告戰神馬爾斯仿效密涅瓦,騰出時間研習文藝。
[3] 9-70行是羅馬的建城神話。
[4] 本行的moveri意為“開始”。
[5] 古羅馬維斯塔貞女的一項職責是到卡丕納城門外的埃革里婭泉打水,清洗神廟和聖器。
[6] Harries(1989)指出,和下文羅慕路斯搶劫薩賓婦女不同,這裡馬爾斯的強姦行為沒有任何家國利益的借口,純粹是滿足淫慾。如果羅馬創建者的父親是這樣的性情(mens),那麼羅慕路斯所繼承的父親特質也是可疑的。參考本卷第197行的注釋。
[7] 傳說維斯塔神廟的聖火是埃涅阿斯從特洛伊帶來,這裡的“特洛伊”對應的原文是Iliacis(伊利昂的)。
[8] 維斯塔貞女頭上的束髮帶(vitta)象徵著她們的貞節,如果發現她們失貞,大祭司就會去除束髮帶,所以這裡的畫面暗示了將要發生的事情。
[9] “叔父”指篡位的阿穆利烏斯。
[10] 啄木鳥(picus)和母狼(lupa)都是馬爾斯的聖物。
[11] 奎里努斯即羅慕路斯。
[12] 即是懷胎十月的意思。
[13] 維斯塔神廟裡沒有女神的雕像,如奧維德在本書第六卷第295行所言,但在神廟外面有一座她的雕像。
[14] 維斯塔神廟聖火的熄滅預示着羅馬民族的災難。如果發生,大祭司會讓人剝光貞女的衣服,用鞭子猛抽,並從“福木”(felix arbor,一說用陽光)重新取火。
[15] “兄長”指努米托爾。
[16] 牧人福斯圖盧斯(Faustulus)收養了被母狼拯救的孿生兄弟,拉倫提婭(Larentia)是他的妻子。
[17] 拉倫提婭節(Larentalia)在12月23日。
[18] “歡樂神”指每個人的守護神(Genii),十二月的農神節(Saturnalia)是羅馬人盡情歡樂的節日。這兩行詩表明,《歲時記》原本打算寫十二卷。
[19] “特洛伊的兄弟”指羅慕路斯和雷穆斯,原文是Iliadae fratres,另一種可能的理解是“伊利婭的孿生兒子”,但拉丁語詩歌中極少用母稱(而用父親和祖父的名字)來稱呼人物,奧維德在《歲時記》中一直用西爾維婭稱呼伊利婭,也一直強調羅馬與特洛伊的關係。所以,將Iliadae fratres翻譯成“特洛伊的兄弟”更恰當。
[20] 指努米托爾。
[21] “永恆之城”(aeternae urbis)指羅馬城。
[22] 雅典(Athenae)的名字由雅典娜(Athena,即帕拉斯、密涅瓦)變來,狄安娜(即阿爾忒彌斯)被克里特人等同於本土的布里托瑪耳提斯(Britomartis)。參考Farnell專著《古希臘城邦宗教》(Cults of the Greek States)。
[23] “萊姆諾斯”(Lemnos)原文是tellus Hypsipylea(許普西皮勒的土地),因為許普西皮勒是萊姆諾斯島的女王,當地人崇拜火神赫菲斯托斯(Hephaestus,即伏爾甘)。
[24] 希臘全境都崇拜赫拉(Hera,即朱諾),但邁錫尼、斯巴達和阿戈斯的赫拉崇拜最盛。
[25] 牧神潘常頭戴松樹葉冠。“阿卡迪亞”的原文是Maenalis ora(邁納盧斯山所在的海岸)。
[26] “法利斯齊族”(Falicsci)生活在埃特魯里亞的法勒里伊(Falerii)地區。
[27] 赫爾尼奇族(Hernici)生活在特勒魯斯河上游,可能屬於拉丁族或薩賓族。
[28] 阿里齊亞(Aricia)是拉提烏姆的一個城鎮。忒勒戈諾斯(Telegonus)是尤利西斯和喀耳刻(Circe)的兒子,誤殺了自己的父親,傳說他在意大利建造了圖斯庫倫城(Tusculum)。
[29] 勞倫頓(Laurentum)是埃涅阿斯最初在意大利登陸的地方,埃奎人(Aequi)住在阿尼奧河(Anio)上游地區。
[30] 庫瑞斯(Cures)是薩賓族的首都。
[31] 佩利尼人(Paeligni)據說是薩賓人的後代,居住在奧維德故鄉蘇爾摩一帶。