Bellice, depositis clipeo paulisper et hasta,
Mars, ades et nitidas casside solve comas.
Forsitan ipse roges quid sit cum Marte poetae:
a te, qui canitur, nomina mensis habet.
5 Ipse vides manibus peragi fera bella Minervae:
num minus ingenuis artibus illa vacat?
Palladis exemplo ponendae tempora sume
cuspidis: invenies et quod inermis agas.
Tum quoque inermis eras, cum te Romana sacerdos
10 cepit, ut huic urbi semina magna[1] dares.
Silvia Vestalis (quid enim vetat inde moveri?)
sacra lavaturas mane petebat aquas.
Ventum erat ad molli declivem tramite ripam:
ponitur e summa fictilis urna coma.
15 Fessa resedit humo[2], ventosque accepit aperto
pectore, turbatas restituitque comas.
Dum sedet, umbrosae salices volucresque canorae
fecerunt somnos et leve murmur aquae.
Blanda quies furtim victis obrepsit[3] ocellis,
20 et cadit a mento languida facta manus.
Mars videt hanc visamque cupit potiturque cupita
et sua divina furta fefellit ope.
Somnus abit, iacet ipsa[4] gravis: iam[5] scilicet intra
viscera Romanae conditor urbis erat.
25 Languida consurgit nec scit, cur languida surgat,
et peragit tales arbore nixa sonos:
‘Utile sit faustumque, precor, quod imagine somni
vidimus. An somno clarius illud erat?
Ignibus Iliacis aderam, cum lapsa capillis
30 decidit ante sacros lanea vitta focos.
Inde duae pariter, visu mirabile, palmae
surgunt: ex illis altera maior erat,
et gravibus ramis totum protexerat orbem
contigeratque sua sidera summa coma.
35 Ecce meus ferrum patruus molitur in illas:
terreor admonitu, corque timore micat[6].
Martia, picus, avis gemino pro stipite pugnant
et lupa: tuta per hos utraque palma fuit.’
Dixerat et plenam non firmis viribus urnam
40 sustulit; implerat, dum sua visa refert.
Interea crescente Remo, crescente Quirino,
caelesti tumidus pondere venter erat.
Quo minus emeritis exiret cursibus annus,
restabant nitido iam duo signa deo:
45 Silvia fit mater. Vestae simulacra feruntur
virgineas oculis opposuisse manus:
ara deae certe tremuit pariente ministra,
et subiit cineres territa flamma suos.
Hoc ubi cognovit contemptor Amulius aequi
50 (nam raptas fratri victor habebat opes),
amne iubet mergi geminos[7]. Scelus unda refugit:
in sicca pueri destituuntur humo.
Lacte quis infantes nescit crevisse ferino,
et picum expositis saepe tulisse cibos?
55 Non ego te, tantae nutrix Larentia[8] gentis,
nec taceam vestras, Faustule pauper, opes.
Vester honos veniet, cum Larentalia[9] dicam:
acceptus geniis illa December habet.
Martia ter senos proles adoleverat annos,
60 et suberat flavae iam nova barba comae:
omnibus agricolis armentorumque magistris
Iliadae fratres iura petita dabant.
Saepe domum veniunt praedonum sanguine laeti
et redigunt actos in sua rura[10] boves.
65 Ut genus audierunt, animos pater editus auget,
et pudet in paucis nomen habere casis,
Romuleoque cadit traiectus Amulius ense,
regnaque longaevo restituuntur avo.
Moenia conduntur, quae, quamvis parva fuerunt,
70 non tamen expediit transiluisse Remo.
Iam, modo quae[11] fuerant silvae pecorumque recessus,
urbs erat, aeternae cum pater urbis ait:
‘Arbiter armorum, de cuius sanguine natus
credor (et, ut credar, pignora multa dabo),
75 a te principium Romano dicimus[12] anno:
primus de patrio nomine mensis erit.’
Vox rata fit, patrioque vocat de nomine mensem.
Dicitur haec pietas grata fuisse deo.
Et tamen ante omnes Martem coluere priores:
80 hoc dederat studiis bellica turba suis.
Pallada Cecropidae, Minoia Creta Dianam,
Volcanum tellus Hypsipylaea colit,
Iunonem Sparte Pelopeiadesque Mycenae,
pinigerum Fauni Maenalis ora caput:
85 Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis:
arma ferae genti remque decusque dabant.
Quod si forte vacas, peregrinos inspice fastos:
mensis in his etiam nomine Martis erit.
Tertius Albanis, quintus fuit ille Faliscis,
90 sextus apud populos, Hernica terra, tuos.
Inter Aricinos Albanaque tempora constat
factaque Telegoni moenia celsa manu.
Quintum Laurentes, bis quintum Aequiculus acer[13],
a tribus hunc primum turba Curensis[14] habet;
95 et tibi cum proavis, miles Paeligne, Sabinis
convenit: huic genti quartus utrique[15] deus.
Romulus, hos omnes ut vinceret ordine saltem,
sanguinis auctori tempora prima dedit.
Nec totidem veteres, quot nunc, habuere Kalendas:
100 ille minor geminis mensibus annus erat.
[1] magna=digna
[2] humo=humi
[3] obrepsit=subrepsit
[4] ipsa=illa
[5] iam=nam
[6] micat=pavet
[7] geminos=pueros
[8] Larentia=Laurentia
[9] Larentalia=Laurentalia
[10] rura=iura
[11] quae=qua
[12] dicimus=ducimus
[13] acer=asper
[14] Curensis=Forensis
[15] utrique=uterque
好战的马尔斯,暂且放下枪盾,莅临[1]
此地,让亮发摆脱头盔的囚禁。
或许你会问,诗人与马尔斯有何相干?
我歌咏的月份乃是由你发源。
5 你也亲见密涅瓦常发动惨烈的战役,
难道她因此便无暇修习文艺?[2]
仿效帕拉斯,把握搁置刀剑的时机,
你会发现,没武器亦可做事。
你也曾放下武器,当罗马祭司俘虏你,[3]
10 让你给这座城留下伟大的种子。
贞女西尔维娅(我怎能不从她开始[4]?)
早晨出门去打水,好清洗圣器[5]。
她沿着略微倾斜的小径来到河岸边,
从头顶轻轻放下陶制的水罐。
15 她累了,坐在地上,敞开衣襟享受
清风,整理刚才弄乱的发绺。
她坐着,柳树的阴凉、流水的呢喃
和小鸟的啁啾让她感觉慵倦。
眼睛闭上了,温柔的睡意悄悄爬过,
20 支撑脸颊的手也无力地滑落。
战神见到她,爱上她,急切地将她占据,
却以神力掩盖了偷尝的云雨[6]。
醒来,她仍然躺在原地,却已经怀孕,
在她腹中自然是罗马创建人。
25 她疲惫地起身,却不知起身为何疲惫,
倚着一棵树,如此喃喃独白:
“我祈祷,刚在梦中见到的景象是吉兆,
它是否太清晰,不像梦那般缥缈?
我站在特洛伊[7]圣火边,毛纱的束带[8]忽然
30 从发间滑下,掉到祭坛前面。
两棵棕榈树并排着,神奇地从那里升起,
其中一棵比另一棵大些,树枝
粗壮,不断伸展,遮盖了整个世界,
它的叶子触到了最高的星座。
35 这时,我的叔父[9]持利斧猛斫两棵树,
我的心颤栗,此警讯令我恐惧。
马尔斯的啄木鸟还有母狼[10]奋力保护,
两棵棕榈树最终平安无虞。”
说完这些,她有气无力地扛起水罐,
40 回忆梦境时,她已将水盛满。
雷穆斯和奎里努斯[11]在腹中渐渐圆熟,
天神的重负蹒跚了她的步履。
灿烂的太阳只需再穿越两个星座,
一年注定的旅程就将完结[12]。
45 西尔维娅分娩了,传说维斯塔的雕像[13]
用她的处女之手遮住目光。
祭司变产妇,女神的祭坛自然也惊颤,
恐惧的火焰沉入灰烬下面[14]。
鄙视正义的阿穆利乌斯听闻此事
50 (他此前篡夺了属于兄长[15]的权力),
下令将孪生子淹死。河不敢沾此重罪,
两位男孩漂走,停在水之湄。
谁人不晓这一对弃婴是兽奶哺育,
啄木鸟也常为他们叼来食物?
55 我不会略过拉伦提娅对罗马的养育,
还有贫苦福斯图卢斯[16]的帮助:
等讲述拉伦提娅节[17],我会向你们致敬,
那在十二月,欢乐神[18]喜爱的月份。
眨眼马尔斯的后裔已到十八岁年纪,
60 金发的下方开始长出了细髭。
所有的农夫和牧人都请特洛伊的兄弟[19]
裁决争讼,他们也从不推辞。
他们返家时,常因斩杀盗匪而欣悦,
将抢走的牛羊重新赶回圈舍。
65 当他们获知身世,因父亲更添勇气,
仅在乡邻间闻名令他们羞耻。
罗慕路斯的利剑刺穿阿穆利乌斯,
年老的外祖父[20]恢复王国的统治。
新的城墙筑起来,虽然并不算巍峨,
70 雷穆斯却不该从上方跨越。
森林和牛羊秘密的乐园变为都市,
永恒之城[21]的创建者如此宣誓:
“战争的裁判者,人们说我是你的骨血,
我会不断证明,这绝非妄说。
75 罗马历法的一年将以你为起始,从此
一月将永远印上父亲的名字。”
他言出行随,果真用父亲为一月命名,
据说,战神很享受他的虔敬。
然而,众神中马尔斯最受先民敬仰,
80 好战的民族自然有此等倾向。
雅典崇拜帕拉斯,克里特崇拜狄安娜[22],
莱姆诺斯由火神伏尔甘独霸[23],
朱诺领有伯罗奔尼撒的迈锡尼和斯巴达[24],
松冠的牧神[25]吸引了阿卡迪亚,
85 拉丁人理应尊崇战神马尔斯,是战争
给这个尚武的民族财富和光荣。
但如果你碰巧有闲,请检视外族的历书,
属于马尔斯的月份也赫然在目:
长白族历书是三月,法利斯齐族是五月[26],
90 赫尔尼奇族则把它定在六月[27];
阿里齐亚和忒勒戈诺斯建造的高城[28]
使用的历法都与长白族相同;
劳伦顿选择五月,凶悍的埃奎人十月[29],
库瑞斯部族[30]的说法则是四月;
95 善战的佩利尼部族[31]和萨宾先祖的意见
一致,第四个月份是战神的特权。
为超越所有这些历法,罗慕路斯
将自己生父的月份排在第一。
古人历法的朔日没有如今这般多,
100 他们的一年短些,少了两个月。
[1] 1-166行是本卷序诗。
[2] 密涅瓦常以戎装出现,擅长战斗,同时又是精于文艺的智慧女神。奥维德在这里劝告战神马尔斯仿效密涅瓦,腾出时间研习文艺。
[3] 9-70行是罗马的建城神话。
[4] 本行的moveri意为“开始”。
[5] 古罗马维斯塔贞女的一项职责是到卡丕纳城门外的埃革里娅泉打水,清洗神庙和圣器。
[6] Harries(1989)指出,和下文罗慕路斯抢劫萨宾妇女不同,这里马尔斯的强奸行为没有任何家国利益的借口,纯粹是满足淫欲。如果罗马创建者的父亲是这样的性情(mens),那么罗慕路斯所继承的父亲特质也是可疑的。参考本卷第197行的注释。
[7] 传说维斯塔神庙的圣火是埃涅阿斯从特洛伊带来,这里的“特洛伊”对应的原文是Iliacis(伊利昂的)。
[8] 维斯塔贞女头上的束发带(vitta)象征着她们的贞节,如果发现她们失贞,大祭司就会去除束发带,所以这里的画面暗示了将要发生的事情。
[9] “叔父”指篡位的阿穆利乌斯。
[10] 啄木鸟(picus)和母狼(lupa)都是马尔斯的圣物。
[11] 奎里努斯即罗慕路斯。
[12] 即是怀胎十月的意思。
[13] 维斯塔神庙里没有女神的雕像,如奥维德在本书第六卷第295行所言,但在神庙外面有一座她的雕像。
[14] 维斯塔神庙圣火的熄灭预示着罗马民族的灾难。如果发生,大祭司会让人剥光贞女的衣服,用鞭子猛抽,并从“福木”(felix arbor,一说用阳光)重新取火。
[15] “兄长”指努米托尔。
[16] 牧人福斯图卢斯(Faustulus)收养了被母狼拯救的孪生兄弟,拉伦提娅(Larentia)是他的妻子。
[17] 拉伦提娅节(Larentalia)在12月23日。
[18] “欢乐神”指每个人的守护神(Genii),十二月的农神节(Saturnalia)是罗马人尽情欢乐的节日。这两行诗表明,《岁时记》原本打算写十二卷。
[19] “特洛伊的兄弟”指罗慕路斯和雷穆斯,原文是Iliadae fratres,另一种可能的理解是“伊利娅的孪生儿子”,但拉丁语诗歌中极少用母称(而用父亲和祖父的名字)来称呼人物,奥维德在《岁时记》中一直用西尔维娅称呼伊利娅,也一直强调罗马与特洛伊的关系。所以,将Iliadae fratres翻译成“特洛伊的兄弟”更恰当。
[20] 指努米托尔。
[21] “永恒之城”(aeternae urbis)指罗马城。
[22] 雅典(Athenae)的名字由雅典娜(Athena,即帕拉斯、密涅瓦)变来,狄安娜(即阿尔忒弥斯)被克里特人等同于本土的布里托玛耳提斯(Britomartis)。参考Farnell专著《古希腊城邦宗教》(Cults of the Greek States)。
[23] “莱姆诺斯”(Lemnos)原文是tellus Hypsipylea(许普西皮勒的土地),因为许普西皮勒是莱姆诺斯岛的女王,当地人崇拜火神赫菲斯托斯(Hephaestus,即伏尔甘)。
[24] 希腊全境都崇拜赫拉(Hera,即朱诺),但迈锡尼、斯巴达和阿戈斯的赫拉崇拜最盛。
[25] 牧神潘常头戴松树叶冠。“阿卡迪亚”的原文是Maenalis ora(迈纳卢斯山所在的海岸)。
[26] “法利斯齐族”(Falicsci)生活在埃特鲁里亚的法勒里伊(Falerii)地区。
[27] 赫尔尼奇族(Hernici)生活在特勒鲁斯河上游,可能属于拉丁族或萨宾族。
[28] 阿里齐亚(Aricia)是拉提乌姆的一个城镇。忒勒戈诺斯(Telegonus)是尤利西斯和喀耳刻(Circe)的儿子,误杀了自己的父亲,传说他在意大利建造了图斯库伦城(Tusculum)。
[29] 劳伦顿(Laurentum)是埃涅阿斯最初在意大利登陆的地方,埃奎人(Aequi)住在阿尼奥河(Anio)上游地区。
[30] 库瑞斯(Cures)是萨宾族的首都。
[31] 佩利尼人(Paeligni)据说是萨宾人的后代,居住在奥维德故乡苏尔摩一带。