奧維德《歲時記》第二卷701-864行

Iamque potens misso genitorem appellat amico,
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
Hortus odoratis suberat cultissimus herbis
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
705 illic Tarquinius mandata latentia nati
accipit, et virga lilia summa metit.
Nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
filius ‘agnosco iussa parentis’ ait.
Nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
710 traduntur ducibus moenia nuda suis.
Ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
exit et exstinctis ignibus exta rapit.
Consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
715 Oscula quisque suae matri properata tulerunt,
non intellecto credula turba deo.
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
720 creditus offenso procubuisse pede.
cingitur interea Romanis Ardea signis
et patitur longas obsidione moras.
Dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
luditur in castris; otia miles agit.
725 Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
accipit; ex illis rege creatus ait:
‘Dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
nec sinit ad patrios arma referre deos,
ecquid in officio torus est socialis? Et ecquid
730 coniugibus nostris mutua cura sumus?’
Quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
et fervet multo linguaque corque mero.
Surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
‘non opus est verbis, credite rebus!’ ait.
735 ‘nox superest: tollamur equis Urbemque petamus!’
dicta placent, frenis impediuntur equi.
Pertulerant dominos. Regalia protinus illi
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
Ecce nurum regis fusis per colla coronis
740 inveniunt posito pervigilare mero.
Inde cito passu petitur Lucretia, cuius
ante torum calathi lanaque mollis erat.
Lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
inter quas tenui sic ait illa sono:
745 ‘Mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
Quam primum nostra facta lacerna manu.
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
quantum de bello dicitur esse super?
Postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
750 improba, quae nostros cogis abesse viros.
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
est meus, et stricto qualibet ense ruit.
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
755 Desinit in lacrimas inceptaque fila remisit[1],
in gremio voltum deposuitque suum.
Hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicam,
et facies animo dignaque parque fuit.
‘pone metum, veni!’ coniunx ait. Illa revixit,
760 deque viri collo dulce pependit onus.
Interea iuvenis furiales regius ignes
concipit, et caeco raptus amore furit.
Forma placet niveusque color flavique capilli,
quique aderat nulla factus ab arte décor;
765 verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit.
Iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
cum referunt iuvenes in sua castra pedem.
Carpitur attonitos absentis imagine sensus
770 ille. Recordanti plura magisque placent:
sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
iniectae collo sic iacuere comae,
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
hic color, haec facies, hic decor oris erat.
775 Ut solet a magno fluctus languescere flatu,
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
quem dederat praesens forma, manebat amor.
Ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
780 comparat indigno vimque metumque toro.
‘Exitus in dubio est: audebimus ultima!’ dixit:
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat.
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
785 Accipit aerata iuvenem Collatia porta,
condere iam voltus sole parante suos.
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.
quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
790 infelix epulas hostibus illa suis.
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum;
nox erat, et tota lumina nulla domo:
surgit et aurata vagina liberat ensem
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos;
795 utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est’
natus ait regis, ‘Tarquiniusque loquor!’
Illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
aut aliquid toto pectore mentis habet,
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
800 parva sub infesto cum iacet agna lupo.
Quid faciat? Pugnet? Vincetur femina pugnans.
Clamet? At in dextra, qui vetet, ensis erat.
Effugiat? Positis urgentur pectora palmis,
tum[2] primum externa pectora tacta manu.
805 Instat amans hostis precibus pretioque minisque:
nec prece nec pretio nec movet ille minis.
‘Nil agis: eripiam’ dixit ‘per crimina vitam:
falsus adulterii testis adulter ero:
interimam famulum, cum quo deprensa fereris.’
810 succubuit famae victa puella metu.
Quid, victor, gaudes? Haec te victoria perdet.
Heu quanto regnis nox stetit una tuis!
Iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
ut solet ad nati mater itura rogum,
815 grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
evocat: et posita venit uterque mora.
Utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
cui paret exsequias, quoque[3] sit icta malo?
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
820 ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
Hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
Indicet, et caeco flentque paventque metu.
Ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
non oculos ideo sustulit illa suos.
825 ‘Hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar,’ inquit,
‘eloquar infelix dedecus ipsa meum?’
Quaeque potest, narrat. Restabant ultima: flevit,
et matronales erubuere genae.
Dant veniam facto genitor coniunxque coactae[4]:
830 ‘quam’ dixit ‘veniam vos datis, ipsa nego.’
Nec mora, celato fixit sua pectora ferro
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
Tum quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
respicit: haec etiam cura cadentis erat.
835 Ecce super corpus, communia damna gementes
obliti decoris virque paterque iacent.
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
fixaque semanimi corpore tela rapit
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
840 edidit impavidos ore minante sonos:
‘Per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum.
Iam satis est virtus dissimulata diu.’
845 Illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
visaque concussa dicta probare coma.
Fertur in exsequias animi matrona virilis
et secum lacrimas invidiamque trahit.
Volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
850 concitat et regis facta nefanda refert.
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
iura: dies regnis illa suprema fuit.
Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo
nec metuit, ne qua versa recurrat hiems?
855 Saepe tamen, Procne, nimium properasse quereris,
virque tuo Tereus frigore laetus erit.
Iamque duae restant noctes de mense secundo,
Marsque citos iunctis curribus urget equos:
ex vero positum permansit Equirria nomen,
860 quae deus in campo prospicit ipse suo.
Iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt,
signatusque tuo nomine mensis adest.
venimus in portum libro cum mense peracto:
naviget hinc alia iam mihi linter aqua.

[1] remisit=remittit
[2] tum=tunc
[3] quoque=quove
[4] coactae=coacto

一掌控局面,他便差密使去見父親,
向他討要毀滅加比伊的秘辛。
王宮下有片長滿香草的優雅花園,
一條小溪流過,柔水潺潺。
705 塔克文在那裡收到兒子的秘密情報,
用權杖將身前百合的頭敲掉。
信使回去,告知敲斷百合的場景,
兒子說,“我已明白父親的命令。”[1]
他即刻行動,屠滅加比伊的全部貴族,
710 然後將群龍無首的城池獻出。
看,可怖的景象!從神壇中間鑽出
一條長蛇,從餘燼里銜走祭物。
詢問阿波羅,神諭如此回復:“誰最先
親吻母親,誰就將獲得大權。”[2]
715 每個人都爭先恐後奔回家,親吻母親,[3]
只知相信神,卻全然誤解了神。
布魯圖斯有大智,卻扮作白痴,只為
擺脫殘暴塔克文的陰謀陷害[4]
他俯面躺着,親吻“大地”母親,別人
720 卻以為他絆了一跤,難以起身。
此時,阿爾代亞[5]被羅馬的軍隊環繞,
圍城的日子格外漫長難熬。
有時無事可做,敵人也不敢來偷襲,
我們的士兵便在軍營里遊戲。
725 年輕的塔克文以佳肴美酒款待同袍,
在他們中間,王子突然說道:
“阿爾代亞用沉悶的戰爭陷住了我們,
無法解甲回家,拜家鄉的神,
婚床上的伴侶會對我們忠誠嗎?她們
730 愛我們是否如我們愛她們一樣深?”
每人都誇讚自己的妻子,越說越激動,
酒意解放了舌頭,點燃了心胸。
那位因科拉提亞聞名的男子[6]站起身,
說道,“何必多言,眼見為真。
735 長夜還未盡,不如現在就騎馬回城。”
大家都贊同,於是馬套上韁繩,
馱着主人往羅馬飛奔。眾將士首先
到了王宮,沒有衛兵在外面[7]
他們看見國王的兒媳尚未入眠,
740 面前擺着酒,頸上套着花環[8]
然後大家又馳往盧克萊提婭[9]家裡,
她床前放着軟羊毛,還有籃子[10]
一盞小燈下,女僕們全都忙着織布,
她在中間用溫柔的聲音催促:[11]
745 “加油,加油,孩子們!我們做的披風[12]
必須儘快地送到老爺手中。
可是,有什麼新消息(你們門路比我廣)?
他們可曾說,還要打多久的仗?
很快你就要易主了,可恨的阿爾代亞,
750 非頑抗到底,讓我們為丈夫牽掛!
他們能回來就好。可是我的他太拚命,
劍一出鞘,就全然不顧死生。
我快瘋了,死了,他搏殺的樣子總是
在眼前晃動,一直涼到我心裡。”
755 說到這裡,她扔掉手中拉緊的紗線,
泣不成聲,把臉埋到了胸前。
這添了她的美,眼淚是純潔女人的裝飾,
她的容貌和心靈一樣美麗。
“別怕,我在,”丈夫說。她頓時恢復活力,
760 掛在他頸上,這負擔於他太甜蜜。
但此刻,國王的兒子燃起了瘋狂的愛火,
難以遏制,被盲目的衝動裹挾,
她的身姿、雪白的皮膚、金色的頭髮
都讓他沉醉,還有那天生的優雅,
765 她的話語、聲音和美德同樣吸引他,
希望越渺茫,慾望越無法自拔。
小鳥們已經開始了歌唱,迎接黎明,
這些年輕人動身返回軍營。
消逝的音容咬噬着如受雷擊的感官,
770 回憶的細節更美,更令他心顫:
她這樣坐着,這樣穿着衣,這樣紡着線,
她的頭髮這樣披垂在雙肩,
露出這樣的神情,說過這樣的言辭,
這樣的皮膚、容顏,這樣的身姿。
775 如同巨浪在風暴之後會有所衰馳,
但風的余勢仍讓它洶湧不止,
他也是,雖然動人的樣貌已不在身邊,
它當時催生的愛卻沒有消散。
他渾身熾熱,心思受邪念慫恿,謀劃
780 用暴力和詭計攻陷無辜的床榻。
“結局難料,但我沒什麼不敢做,”他自語,
“讓她看!勇敢者有運氣或神靈佑護。
我就靠勇敢奪了加比伊。”[13]說完這番話,
他在腰間佩了劍,縱身上馬。
785 科拉提亞的銅門迎來這位年輕人,
此時天邊的夕陽已快西沉。
做客的敵人[14]進入科拉提努斯的家裡,
受到熱情的接待,因他是親戚。
人心多麼會犯錯!可憐她毫無警惕,
790 還在為自己的敵人準備宴席。
酒足飯飽,已經到了入睡的時分。
夜深了,整座宅院沒留一盞燈[15]
他偷偷起身下床,從鍍金的鞘中拔出劍,
潛入那位貞潔妻子的房間。
795 已經碰到床,“我手裡有劍,盧克萊提婭,”
國王的兒子恐嚇道,“塔克文在說話。”
她一言不發,失去了聲音和表達的力量,
失去了想法,心中只一片迷茫,
但渾身顫抖,就像小羊羔離開了圍欄,
800 被餓狼抓住,躺在它的下面。
她能做什麼?搏鬥?女人的力量不夠。
求救?阻止的利劍就在他右手。
逃走?他的手掌緊壓着自己的胸膛
(這是外人第一次觸到她乳房)。
805 戀慕的敵人用盡了乞求、賄賂和威脅,
但乞求、賄賂和威脅全無結果。
“抵抗沒有用,我要奪你命,還要毀你名,
我先姦汙你,再誣告你有姦情,
我會殺一個奴隸,說你死在他懷中。”
810 害怕玷污了名譽,她終於屈從。
勝利者,為何高興?你將因勝利而毀滅。
王權的損失多麼大,為了這一夜!
天已經大亮。她披頭散髮,坐在那裡,
就像母親將參加兒子的葬禮。
815 她派人到軍營急催年邁的父親和忠誠的
丈夫回家,他們不敢有耽擱。
兩人見她的裝束,問她為何穿喪服,
在為誰置辦葬禮,有什麼變故。
她沉默良久,深覺羞恥,用衣服遮着臉,
820 眼淚流淌不止,如河水一般。
父親和丈夫在兩旁寬慰她,求她說真相,
未揭曉的恐懼讓他們流淚驚惶。
她三次嘗試,三次停下,第四次總算
鼓足勇氣,但還是不肯抬眼:
825 “難道這也是我欠塔克文的?難道我必須
親口,天哪,講述自己的恥辱?”
能講的,她都講了,只留下最後一段,
默默地流淚,緋紅佔據她的臉[16]
父親和丈夫沒有責怪她,認定她無辜,
830 “你們寬恕我,我卻不能寬恕,”
說完,她取出隱藏的匕首,刺進心田,
滿身濺血,倒在父親的面前。
即使在臨死之際,她也用最後的意識
確保倒下時不失優雅的姿勢。[17]
835 丈夫和父親卻顧不得體面,徑直撲倒
在她屍體上,為共同的損失哀號。
布魯圖斯也來了(不再像“愚鈍”的野獸)[18]
從她垂死的身體里拔出匕首,
然後手持這淌着高貴鮮血的武器,
840 用激昂的聲音喊出無懼的言辭:
“我以這勇敢而貞潔的血,以你的靈魂
(它將是我的神)向你起誓,塔克文
和他的子孫將在流放中受到懲罰,
我也不再將勇氣藏在面具下。”
845 她躺在那裡,熄滅的眼睛隨這些話而動,
飄拂的頭髮似乎也表示贊同。
人們送這位勇敢如鬚眉的女人[19]出殯,
為她灑淚,為她義憤填膺。
以裸露的傷口為證,布魯圖斯用演說
850 鼓動羅馬人,曆數國王的罪惡。
塔克文和兒子被放逐,執政官每年更換,
那天便是王權的最後一天[20]
我眼花了,還是預示春天的燕子已來[21]
它難道不怕冬日去而復回?
855 不過,普洛克涅[22],你會經常怨自己
太心急,特柔斯會因你受凍而竊喜。
二月已經只剩下兩個夜晚,馬爾斯[23]
正催促他的神駿,驅車飛馳。
名副其實的“賽馬日”[24]一直流傳下來,
860 戰神在自己的廣場觀賞比賽。
行軍神[25],你的季節理應有一席之地,
以你命名的月份觸手可及。
二月和它的詩章已結束,我們已入港,
願我的船從這裡駛向新的海洋。

[1] 希羅多德在《歷史》(Histories 5.92)中記述了類似的傳遞情報的故事,米利都(Miletus)的僭主特拉西布羅洛斯(Thrasybulus)也是用這種方法為科林斯的佩里安德(Periander)獻策的。
[2] 塞克斯圖斯的兩位兄長到德爾斐求神諭,希望知道誰能繼承王位,這是他們得到的答案。
[3] 根據狄奧尼西俄斯(Dionysius of Halicarnassus)《羅馬古史》(Roman Antiquities)的說法,兩位兄弟達成一致,決定隱瞞神諭,回家後同時吻母親,以後共享王位。而李維在《羅馬史》中則說,他們倆以抓鬮的方式決定誰先吻母親。
[4] 布魯圖斯(M. Brutus)的父親和兄長都因為塔克文覬覦他們的財富而被殺,於是他採取了裝瘋的策略,被塔克文留在宮中,給他的兒子們尋開心。
[5] 阿爾代亞(Ardea)是拉提烏姆的一個城市,離羅馬23英里。
[6] 指小塔克文的親戚塔克文·科拉提努斯(Tarquinius Collatinus),他的父親是科拉提亞(Collatia,羅馬以東4英里的一個薩賓城鎮)的總督。
[7] 從下文可知,幾位兒媳都在飲酒作樂,所以衛兵也忽略了看守王宮的職責。
[8] “酒”的原文是merum,指不兌水的純酒,即使羅馬男子都很少喝純酒,這體現了國王兒媳無節制的性格,羅馬的正經女人也不會在頸上套花環,這說明她們喝醉了。
[9] 盧克萊提婭是科拉提努斯的妻子,她因為被小塔克文強暴而自殺,引發了羅馬王權的覆滅。
[10] 在西方古典文學中,紡紗和織布是貞潔女子的典型活動。
[11] Newlands(1995)提醒我們注意741-744行對盧克萊提婭的描寫。奧維德在描繪她的紡紗行為(古典作品中詩歌創作的象徵)時刻意使用了標誌羅馬新詩派(neoterics)美學的核心詞彙:軟(mollis)、小(exiguum)和溫柔(tenui)。所以,她既代表了典型的哀歌體中的女性角色,又是這類詩歌的象徵。但Hejduk(2011)指出,這段文字嚴肅高貴的風格明顯不同於哀歌體的寫法,而近於史詩,盧克萊提婭的形象也類似《伊利亞特》中的安德洛瑪刻(Andromache)。
[12] 披風(lacerna)主要是羅馬軍人的服裝,穿在制服的外面。
[13] Donaldson(1982)注意到,奧維德在這裡沿襲了西方史詩中將強暴婦女比作攻陷城市的傳統。盧克萊提婭在小塔克文眼中就如同他剛奪下的城市加比伊。Hejduk(2011)認為,小塔克文卑劣懦弱的行為和這套吹噓勇敢的說辭形成了反差,具有黑色喜劇的效果。
[14] “做客的敵人”(hostis ut hospes)通過頭韻強化了這個故事裡“敵人”(hostis)和“客人”(hospes)之間令人震驚的關係。
[15] 古羅馬的風俗是,靠近主人卧室的僕人房間晚上要留一盞燈。不留燈表明盧克萊提婭對小塔克文完全信任(一方面他是尊貴的王子,一方面他也是自己的親戚)。
[16] McDonough(2004)提醒我們,奧維德對盧克萊提婭的描寫特別突出了她的沉默與表達的困難,而這一點與本卷前面的拉若故事是一致的。
[17] Hejduk(2011)指出,盧克萊提婭在死前一瞬對身體尊嚴的在意呼應了歐里庇得斯《赫庫芭》(Hecuba 569-70)的波呂克塞娜(Polyxena)。
[18] 拉丁文“布魯圖斯”(Brutus)就是“愚鈍”的意思,這或許是大家因為他痴傻而給他起的綽號。
[19] Hejduk評論道,奧維德評價盧克萊提婭的說法animi matrona virilis(勇敢如鬚眉的女人)反映了她難以被歸類的特性,這恰好也折射出《歲時記》雜糅的體裁元素和複雜的情感體驗。
[20] 這一年是公元前509年,羅馬最後一任國王塔克文和兒子們被逐,羅馬選出了任期一年的兩位執政官布魯圖斯和科拉提努斯。
[21] 853-856行是2月25日和26日(羅馬標記法分別為H V KAL. MAR. C和A IV KAL. MAR. EN)。Volk(1997)認為這不是一個設問句,而是體現了《歲時記》寫作的一個重要特徵:即時感。
[22] 指普洛克涅化身的燕子。關於她和特柔斯,參考本卷第629行的注釋。
[23] 857-864行是2月27日和28日(羅馬標記法分別為B III KAL. NP MAR. EQVIR[RIA]和C PR. KAL. MAR. C)。
[24] “賽馬日”的賽馬比賽稱作Equirria。
[25] “行軍神”(Gradivus,呼格Gradive)是戰神馬爾斯的稱謂之一。