Iamque potens misso genitorem appellat amico,
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
Hortus odoratis suberat cultissimus herbis
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
705 illic Tarquinius mandata latentia nati
accipit, et virga lilia summa metit.
Nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
filius ‘agnosco iussa parentis’ ait.
Nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
710 traduntur ducibus moenia nuda suis.
Ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
exit et exstinctis ignibus exta rapit.
Consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
715 Oscula quisque suae matri properata tulerunt,
non intellecto credula turba deo.
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
720 creditus offenso procubuisse pede.
cingitur interea Romanis Ardea signis
et patitur longas obsidione moras.
Dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
luditur in castris; otia miles agit.
725 Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
accipit; ex illis rege creatus ait:
‘Dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
nec sinit ad patrios arma referre deos,
ecquid in officio torus est socialis? Et ecquid
730 coniugibus nostris mutua cura sumus?’
Quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
et fervet multo linguaque corque mero.
Surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
‘non opus est verbis, credite rebus!’ ait.
735 ‘nox superest: tollamur equis Urbemque petamus!’
dicta placent, frenis impediuntur equi.
Pertulerant dominos. Regalia protinus illi
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
Ecce nurum regis fusis per colla coronis
740 inveniunt posito pervigilare mero.
Inde cito passu petitur Lucretia, cuius
ante torum calathi lanaque mollis erat.
Lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
inter quas tenui sic ait illa sono:
745 ‘Mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
Quam primum nostra facta lacerna manu.
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
quantum de bello dicitur esse super?
Postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
750 improba, quae nostros cogis abesse viros.
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
est meus, et stricto qualibet ense ruit.
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
755 Desinit in lacrimas inceptaque fila remisit[1],
in gremio voltum deposuitque suum.
Hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicam,
et facies animo dignaque parque fuit.
‘pone metum, veni!’ coniunx ait. Illa revixit,
760 deque viri collo dulce pependit onus.
Interea iuvenis furiales regius ignes
concipit, et caeco raptus amore furit.
Forma placet niveusque color flavique capilli,
quique aderat nulla factus ab arte décor;
765 verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit.
Iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
cum referunt iuvenes in sua castra pedem.
Carpitur attonitos absentis imagine sensus
770 ille. Recordanti plura magisque placent:
sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
iniectae collo sic iacuere comae,
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
hic color, haec facies, hic decor oris erat.
775 Ut solet a magno fluctus languescere flatu,
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
quem dederat praesens forma, manebat amor.
Ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
780 comparat indigno vimque metumque toro.
‘Exitus in dubio est: audebimus ultima!’ dixit:
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat.
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
785 Accipit aerata iuvenem Collatia porta,
condere iam voltus sole parante suos.
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.
quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
790 infelix epulas hostibus illa suis.
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum;
nox erat, et tota lumina nulla domo:
surgit et aurata vagina liberat ensem
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos;
795 utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est’
natus ait regis, ‘Tarquiniusque loquor!’
Illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
aut aliquid toto pectore mentis habet,
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
800 parva sub infesto cum iacet agna lupo.
Quid faciat? Pugnet? Vincetur femina pugnans.
Clamet? At in dextra, qui vetet, ensis erat.
Effugiat? Positis urgentur pectora palmis,
tum[2] primum externa pectora tacta manu.
805 Instat amans hostis precibus pretioque minisque:
nec prece nec pretio nec movet ille minis.
‘Nil agis: eripiam’ dixit ‘per crimina vitam:
falsus adulterii testis adulter ero:
interimam famulum, cum quo deprensa fereris.’
810 succubuit famae victa puella metu.
Quid, victor, gaudes? Haec te victoria perdet.
Heu quanto regnis nox stetit una tuis!
Iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
ut solet ad nati mater itura rogum,
815 grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
evocat: et posita venit uterque mora.
Utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
cui paret exsequias, quoque[3] sit icta malo?
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
820 ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
Hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
Indicet, et caeco flentque paventque metu.
Ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
non oculos ideo sustulit illa suos.
825 ‘Hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar,’ inquit,
‘eloquar infelix dedecus ipsa meum?’
Quaeque potest, narrat. Restabant ultima: flevit,
et matronales erubuere genae.
Dant veniam facto genitor coniunxque coactae[4]:
830 ‘quam’ dixit ‘veniam vos datis, ipsa nego.’
Nec mora, celato fixit sua pectora ferro
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
Tum quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
respicit: haec etiam cura cadentis erat.
835 Ecce super corpus, communia damna gementes
obliti decoris virque paterque iacent.
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
fixaque semanimi corpore tela rapit
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
840 edidit impavidos ore minante sonos:
‘Per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum.
Iam satis est virtus dissimulata diu.’
845 Illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
visaque concussa dicta probare coma.
Fertur in exsequias animi matrona virilis
et secum lacrimas invidiamque trahit.
Volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
850 concitat et regis facta nefanda refert.
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
iura: dies regnis illa suprema fuit.
Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo
nec metuit, ne qua versa recurrat hiems?
855 Saepe tamen, Procne, nimium properasse quereris,
virque tuo Tereus frigore laetus erit.
Iamque duae restant noctes de mense secundo,
Marsque citos iunctis curribus urget equos:
ex vero positum permansit Equirria nomen,
860 quae deus in campo prospicit ipse suo.
Iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt,
signatusque tuo nomine mensis adest.
venimus in portum libro cum mense peracto:
naviget hinc alia iam mihi linter aqua.
[1] remisit=remittit
[2] tum=tunc
[3] quoque=quove
[4] coactae=coacto
一掌控局面,他便差密使去见父亲,
向他讨要毁灭加比伊的秘辛。
王宫下有片长满香草的优雅花园,
一条小溪流过,柔水潺潺。
705 塔克文在那里收到儿子的秘密情报,
用权杖将身前百合的头敲掉。
信使回去,告知敲断百合的场景,
儿子说,“我已明白父亲的命令。”[1]
他即刻行动,屠灭加比伊的全部贵族,
710 然后将群龙无首的城池献出。
看,可怖的景象!从神坛中间钻出
一条长蛇,从余烬里衔走祭物。
询问阿波罗,神谕如此回复:“谁最先
亲吻母亲,谁就将获得大权。”[2]
715 每个人都争先恐后奔回家,亲吻母亲,[3]
只知相信神,却全然误解了神。
布鲁图斯有大智,却扮作白痴,只为
摆脱残暴塔克文的阴谋陷害[4]。
他俯面躺着,亲吻“大地”母亲,别人
720 却以为他绊了一跤,难以起身。
此时,阿尔代亚[5]被罗马的军队环绕,
围城的日子格外漫长难熬。
有时无事可做,敌人也不敢来偷袭,
我们的士兵便在军营里游戏。
725 年轻的塔克文以佳肴美酒款待同袍,
在他们中间,王子突然说道:
“阿尔代亚用沉闷的战争陷住了我们,
无法解甲回家,拜家乡的神,
婚床上的伴侣会对我们忠诚吗?她们
730 爱我们是否如我们爱她们一样深?”
每人都夸赞自己的妻子,越说越激动,
酒意解放了舌头,点燃了心胸。
那位因科拉提亚闻名的男子[6]站起身,
说道,“何必多言,眼见为真。
735 长夜还未尽,不如现在就骑马回城。”
大家都赞同,于是马套上缰绳,
驮着主人往罗马飞奔。众将士首先
到了王宫,没有卫兵在外面[7]。
他们看见国王的儿媳尚未入眠,
740 面前摆着酒,颈上套着花环[8]。
然后大家又驰往卢克莱提娅[9]家里,
她床前放着软羊毛,还有篮子[10]。
一盏小灯下,女仆们全都忙着织布,
她在中间用温柔的声音催促:[11]
745 “加油,加油,孩子们!我们做的披风[12]
必须尽快地送到老爷手中。
可是,有什么新消息(你们门路比我广)?
他们可曾说,还要打多久的仗?
很快你就要易主了,可恨的阿尔代亚,
750 非顽抗到底,让我们为丈夫牵挂!
他们能回来就好。可是我的他太拼命,
剑一出鞘,就全然不顾死生。
我快疯了,死了,他搏杀的样子总是
在眼前晃动,一直凉到我心里。”
755 说到这里,她扔掉手中拉紧的纱线,
泣不成声,把脸埋到了胸前。
这添了她的美,眼泪是纯洁女人的装饰,
她的容貌和心灵一样美丽。
“别怕,我在,”丈夫说。她顿时恢复活力,
760 挂在他颈上,这负担于他太甜蜜。
但此刻,国王的儿子燃起了疯狂的爱火,
难以遏制,被盲目的冲动裹挟,
她的身姿、雪白的皮肤、金色的头发
都让他沉醉,还有那天生的优雅,
765 她的话语、声音和美德同样吸引他,
希望越渺茫,欲望越无法自拔。
小鸟们已经开始了歌唱,迎接黎明,
这些年轻人动身返回军营。
消逝的音容咬噬着如受雷击的感官,
770 回忆的细节更美,更令他心颤:
她这样坐着,这样穿着衣,这样纺着线,
她的头发这样披垂在双肩,
露出这样的神情,说过这样的言辞,
这样的皮肤、容颜,这样的身姿。
775 如同巨浪在风暴之后会有所衰驰,
但风的余势仍让它汹涌不止,
他也是,虽然动人的样貌已不在身边,
它当时催生的爱却没有消散。
他浑身炽热,心思受邪念怂恿,谋划
780 用暴力和诡计攻陷无辜的床榻。
“结局难料,但我没什么不敢做,”他自语,
“让她看!勇敢者有运气或神灵佑护。
我就靠勇敢夺了加比伊。”[13]说完这番话,
他在腰间佩了剑,纵身上马。
785 科拉提亚的铜门迎来这位年轻人,
此时天边的夕阳已快西沉。
做客的敌人[14]进入科拉提努斯的家里,
受到热情的接待,因他是亲戚。
人心多么会犯错!可怜她毫无警惕,
790 还在为自己的敌人准备宴席。
酒足饭饱,已经到了入睡的时分。
夜深了,整座宅院没留一盏灯[15]。
他偷偷起身下床,从镀金的鞘中拔出剑,
潜入那位贞洁妻子的房间。
795 已经碰到床,“我手里有剑,卢克莱提娅,”
国王的儿子恐吓道,“塔克文在说话。”
她一言不发,失去了声音和表达的力量,
失去了想法,心中只一片迷茫,
但浑身颤抖,就像小羊羔离开了围栏,
800 被饿狼抓住,躺在它的下面。
她能做什么?搏斗?女人的力量不够。
求救?阻止的利剑就在他右手。
逃走?他的手掌紧压着自己的胸膛
(这是外人第一次触到她乳房)。
805 恋慕的敌人用尽了乞求、贿赂和威胁,
但乞求、贿赂和威胁全无结果。
“抵抗没有用,我要夺你命,还要毁你名,
我先奸污你,再诬告你有奸情,
我会杀一个奴隶,说你死在他怀中。”
810 害怕玷污了名誉,她终于屈从。
胜利者,为何高兴?你将因胜利而毁灭。
王权的损失多么大,为了这一夜!
天已经大亮。她披头散发,坐在那里,
就像母亲将参加儿子的葬礼。
815 她派人到军营急催年迈的父亲和忠诚的
丈夫回家,他们不敢有耽搁。
两人见她的装束,问她为何穿丧服,
在为谁置办葬礼,有什么变故。
她沉默良久,深觉羞耻,用衣服遮着脸,
820 眼泪流淌不止,如河水一般。
父亲和丈夫在两旁宽慰她,求她说真相,
未揭晓的恐惧让他们流泪惊惶。
她三次尝试,三次停下,第四次总算
鼓足勇气,但还是不肯抬眼:
825 “难道这也是我欠塔克文的?难道我必须
亲口,天哪,讲述自己的耻辱?”
能讲的,她都讲了,只留下最后一段,
默默地流泪,绯红占据她的脸[16]。
父亲和丈夫没有责怪她,认定她无辜,
830 “你们宽恕我,我却不能宽恕,”
说完,她取出隐藏的匕首,刺进心田,
满身溅血,倒在父亲的面前。
即使在临死之际,她也用最后的意识
确保倒下时不失优雅的姿势。[17]
835 丈夫和父亲却顾不得体面,径直扑倒
在她尸体上,为共同的损失哀号。
布鲁图斯也来了(不再像“愚钝”的野兽)[18],
从她垂死的身体里拔出匕首,
然后手持这淌着高贵鲜血的武器,
840 用激昂的声音喊出无惧的言辞:
“我以这勇敢而贞洁的血,以你的灵魂
(它将是我的神)向你起誓,塔克文
和他的子孙将在流放中受到惩罚,
我也不再将勇气藏在面具下。”
845 她躺在那里,熄灭的眼睛随这些话而动,
飘拂的头发似乎也表示赞同。
人们送这位勇敢如须眉的女人[19]出殡,
为她洒泪,为她义愤填膺。
以裸露的伤口为证,布鲁图斯用演说
850 鼓动罗马人,历数国王的罪恶。
塔克文和儿子被放逐,执政官每年更换,
那天便是王权的最后一天[20]。
我眼花了,还是预示春天的燕子已来[21]?
它难道不怕冬日去而复回?
855 不过,普洛克涅[22],你会经常怨自己
太心急,特柔斯会因你受冻而窃喜。
二月已经只剩下两个夜晚,马尔斯[23]
正催促他的神骏,驱车飞驰。
名副其实的“赛马日”[24]一直流传下来,
860 战神在自己的广场观赏比赛。
行军神[25],你的季节理应有一席之地,
以你命名的月份触手可及。
二月和它的诗章已结束,我们已入港,
愿我的船从这里驶向新的海洋。
[1] 希罗多德在《历史》(Histories 5.92)中记述了类似的传递情报的故事,米利都(Miletus)的僭主特拉西布罗洛斯(Thrasybulus)也是用这种方法为科林斯的佩里安德(Periander)献策的。
[2] 塞克斯图斯的两位兄长到德尔斐求神谕,希望知道谁能继承王位,这是他们得到的答案。
[3] 根据狄奥尼西俄斯(Dionysius of Halicarnassus)《罗马古史》(Roman Antiquities)的说法,两位兄弟达成一致,决定隐瞒神谕,回家后同时吻母亲,以后共享王位。而李维在《罗马史》中则说,他们俩以抓阄的方式决定谁先吻母亲。
[4] 布鲁图斯(M. Brutus)的父亲和兄长都因为塔克文觊觎他们的财富而被杀,于是他采取了装疯的策略,被塔克文留在宫中,给他的儿子们寻开心。
[5] 阿尔代亚(Ardea)是拉提乌姆的一个城市,离罗马23英里。
[6] 指小塔克文的亲戚塔克文·科拉提努斯(Tarquinius Collatinus),他的父亲是科拉提亚(Collatia,罗马以东4英里的一个萨宾城镇)的总督。
[7] 从下文可知,几位儿媳都在饮酒作乐,所以卫兵也忽略了看守王宫的职责。
[8] “酒”的原文是merum,指不兑水的纯酒,即使罗马男子都很少喝纯酒,这体现了国王儿媳无节制的性格,罗马的正经女人也不会在颈上套花环,这说明她们喝醉了。
[9] 卢克莱提娅是科拉提努斯的妻子,她因为被小塔克文强暴而自杀,引发了罗马王权的覆灭。
[10] 在西方古典文学中,纺纱和织布是贞洁女子的典型活动。
[11] Newlands(1995)提醒我们注意741-744行对卢克莱提娅的描写。奥维德在描绘她的纺纱行为(古典作品中诗歌创作的象征)时刻意使用了标志罗马新诗派(neoterics)美学的核心词汇:软(mollis)、小(exiguum)和温柔(tenui)。所以,她既代表了典型的哀歌体中的女性角色,又是这类诗歌的象征。但Hejduk(2011)指出,这段文字严肃高贵的风格明显不同于哀歌体的写法,而近于史诗,卢克莱提娅的形象也类似《伊利亚特》中的安德洛玛刻(Andromache)。
[12] 披风(lacerna)主要是罗马军人的服装,穿在制服的外面。
[13] Donaldson(1982)注意到,奥维德在这里沿袭了西方史诗中将强暴妇女比作攻陷城市的传统。卢克莱提娅在小塔克文眼中就如同他刚夺下的城市加比伊。Hejduk(2011)认为,小塔克文卑劣懦弱的行为和这套吹嘘勇敢的说辞形成了反差,具有黑色喜剧的效果。
[14] “做客的敌人”(hostis ut hospes)通过头韵强化了这个故事里“敌人”(hostis)和“客人”(hospes)之间令人震惊的关系。
[15] 古罗马的风俗是,靠近主人卧室的仆人房间晚上要留一盏灯。不留灯表明卢克莱提娅对小塔克文完全信任(一方面他是尊贵的王子,一方面他也是自己的亲戚)。
[16] McDonough(2004)提醒我们,奥维德对卢克莱提娅的描写特别突出了她的沉默与表达的困难,而这一点与本卷前面的拉若故事是一致的。
[17] Hejduk(2011)指出,卢克莱提娅在死前一瞬对身体尊严的在意呼应了欧里庇得斯《赫库芭》(Hecuba 569-70)的波吕克塞娜(Polyxena)。
[18] 拉丁文“布鲁图斯”(Brutus)就是“愚钝”的意思,这或许是大家因为他痴傻而给他起的绰号。
[19] Hejduk评论道,奥维德评价卢克莱提娅的说法animi matrona virilis(勇敢如须眉的女人)反映了她难以被归类的特性,这恰好也折射出《岁时记》杂糅的体裁元素和复杂的情感体验。
[20] 这一年是公元前509年,罗马最后一任国王塔克文和儿子们被逐,罗马选出了任期一年的两位执政官布鲁图斯和科拉提努斯。
[21] 853-856行是2月25日和26日(罗马标记法分别为H V KAL. MAR. C和A IV KAL. MAR. EN)。Volk(1997)认为这不是一个设问句,而是体现了《岁时记》写作的一个重要特征:即时感。
[22] 指普洛克涅化身的燕子。关于她和特柔斯,参考本卷第629行的注释。
[23] 857-864行是2月27日和28日(罗马标记法分别为B III KAL. NP MAR. EQVIR[RIA]和C PR. KAL. MAR. C)。
[24] “赛马日”的赛马比赛称作Equirria。
[25] “行军神”(Gradivus,呼格Gradive)是战神马尔斯的称谓之一。