ex vitio positum. Saepe illi dixerat Almo
‘nata, tene linguam,’ nec tamen illa tenet.
Quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
‘effuge’ ait ‘ripas’, dicta refertque Iovis.
605 Illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
‘Naida Iuturnam vir tuus’ inquit ‘amat.’
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
610 nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
Iussa Iovis fiunt. Accepit lucus euntes:
dicitur illa duci tum placuisse deo.
Vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
et frustra muto nititur ore loqui.
615 Fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
Proxima cognati dixere Caristia cari,
et venit ad socios turba propinqua deos.
Scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
620 protinus ad vivos ora referre iuvat,
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
aspicere et generis dinumerare gradus.
Innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
frater et in partus mater acerba suos,
625 cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
et quae ruricolis semina tosta dedit,
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
630 et quicumque suas per scelus auget opes.
Dis generis date tura boni (Concordia fertur
illa praecipue mitis adesse die)
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
nutriat incinctos missa patella Lares.
635 Iamque ubi suadebit placidos nox umida somnos,
larga precaturi sumite vina manu,
et ‘bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!’
dicite: suffuso sint bona verba mero.
Nox ubi transierit, solito celebretur honore
640 separat indicio qui deus arva suo.
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
Te duo diversa domini de parte coronant
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
645 Ara fit: huc ignem curto fert rustica testo[1]
sumptum de tepidis ipsa colona focis.
Ligna senex minuit concisaque construit arte
et solida ramos figere pugnat humo:
tum sicco primas inritat cortice flammas,
650 stat puer et manibus lata canistra tenet.
Inde ubi ter fruges medios immisit in ignes,
porrigit incisos filia parva favos.
Vina tenent alii; libantur singula flammis;
spectant, et linguis candida turba favet.
655 Spargitur et caeso communis Terminus agno
nec queritur, lactans cum sibi porca datur.
Conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
et cantant laudes, Termine sancte, tuas.
Tu populos urbesque et regna ingentia finis:
660 omnis erit sine te litigiosus ager.
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
legitima servas credita rura fide.
Si tu signasses olim Thyreatida terram,
corpora non leto missa trecenta forent,
665 nec foret Othryades congestis lectus in armis.
O quantum patriae sanguinis ille dedit!
Quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:
Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
670 restitit et magno cum Iove templa tenet.
Nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
exiguum templi tecta foramen habent.
Termine, post illud levitas tibi libera non est:
qua positus fueris in statione, mane,
675 nec tu vicino quicquam concede roganti,
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
clamato ‘tuus est hic ager, ille suus[2]!’
Est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
680 quondam Dardanio regna petita duci:
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
sacra videt fieri sextus ab Urbe lapis.
Gentibus est aliis tellus data limite certo:
Romanae spatium est Urbis et orbis idem.
685 Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
sextus ab extremo nomina mense dies.
Ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen.
Ceperat hic alias, alias everterat urbes,
690 et Gabios turpi fecerat arte suos.
Namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
in medios hostes nocte silente venit.
Nudarant gladios: ‘occidite’ dixit ‘inermem!
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
695 qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
Luna fuit: spectant iuvenem, gladiosque recondunt
tergaque deducta veste notata vident.
Flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
700 callidus ignaris adnuit ille viris.
她人如其名,太饒舌。阿爾莫常對她講,
“女兒,閉嘴!”但她就是閉不上。
她一到姐妹尤圖爾娜的湖邊,就說,
“避開河岸!”還透露神王的訓誡。
605 她甚至去見朱諾,感慨婦人們的遭遇,
特意說,“尤圖爾娜迷住了你丈夫。”
朱庇特大怒,割掉她不知如何節制
使用的舌頭,又喚來神使墨丘利,[1]
“帶她去地府,那才是啞人合適的歸宿。[2]
610 她還是仙女,卻將是冥澤的仙女。”
他遵令而行。當他們途經一片樹林,
據說押送的那位神對她動了心。
他準備強暴她,而她只能用表情阻攔,
喑啞的嘴掙扎着,卻是枉然。
615 她懷孕產下一對孿生子,就是拉里斯[3],
永遠守護我們的街道和城市。
下一日因為親愛的人們得名親人節[4],
家人在家神面前共享歡樂。
我們怎能不舒心,終於將話題從墳墓
620 和去世的親人轉向活着的親族,
而且在失去一些親人後,還能有幸
與剩下的同根者聚首,共敘親情!
讓無罪的人近前:讓悖逆的兄弟、虐待
自己孩子的母親遠遠走開,
625 還有嫌父親命長、怨母親不死的兒女,
百般刁難和欺壓媳婦的婆母!
攔住伊阿宋的妻子和阿特柔斯兄弟[5],
還有她[6],讓農夫播下烤過的種子,
還有兇殘的特柔斯和普洛克涅姐妹[7],
630 和所有追求不義之財的惡賊![8]
善良的人們,向家神敬獻乳香,據說,
此日“和諧”女神會分外親切,
奉上供品,擺好見證誠心的祭盤,
讓身着束腰長袍的拉里斯進餐。
635 待到濕潤的夜晚以安寧的睡眠相邀,
請手持斟滿的酒杯,如此祈禱:
“祝你們安康,也祝你安康,祖國之父,
聖君愷撒[9]!”邊以酒酹地,邊祝福。
此夜一過去,便應以慣常的儀典禮敬[10]
640 為田野劃定邊界的那位神靈。
特爾米努斯,你自古就被奉為神,不管
你是石塊抑或是植下的木杆[11]。
兩位主人從兩個方向給你加冕,
給你獻上兩盤糕,兩個花環。
645 祭壇已搭好,農夫妻子從溫暖的爐膛
取來火種,盛在破碎[12]的陶片上。
老人將木柴砍成細條,熟練地堆聚,
一邊使勁將它們壓入硬土,
然後,他用干樹皮助燃最初的火焰。
650 小男孩站在旁邊,手持大竹籃,
等他三次將籃里的蔬果投入火中央,
小姑娘再把切好的蜂巢獻上。[13]
其他人拿着酒壺,各自往火里奠酒,
旁觀者一身白衣,恭敬地緘口。
655 宰殺羊羔,它的血也需灑上分界線,
接受乳豬的祭品,神不會抱怨。
淳樸的鄉鄰聚在一起,舉辦宴席,
齊聲頌讚你,神聖的特爾米努斯。
你為民族、城市和遼闊的王國劃界,
660 沒有你,處處都將爭鬥不歇。
你沒有野心,沒有黃金可以賄賂你,
你公正無欺地守衛合法的領地。
倘若你曾經標明提瑞亞小城的界線,
昔日的三百條性命就不會罹難,
665 奧楚阿得斯也不會因劍冢而進入史冊,
可是他為國家流了多少鮮血![14]
卡皮托重建時發生了什麼?其他所有神
都騰出位置,不敢與朱庇特相爭,
按照古人的說法,唯有特爾米努斯
670 留在了原地,與神王共享神祠。[15]
直到今天,神廟頂仍然有一個小孔,
讓他只能看見頭上的星空。[16]
從此,特爾米努斯,你不可隨意遷移,
安放在哪裡,就請你守在哪裡,
675 你也不可屈服於任何鄰居的主張,
以免你像是看重人,看輕神王。
無論人們用犁鏵還是釘耙敲擊你,
你都喊,“那邊屬於他,這邊屬於你!”
有一條大道將人們領向勞倫頓的土地
680 (那裡曾遭到特洛伊王子的攻擊)[17],
它的第六座里程碑(從羅馬開始)常看見
特爾米努斯享受羊內髒的奉獻。
其他民族的土地全都有確定的邊界,
羅馬和天下的邊界卻沒有分別。
685 現在我要講述國王的放逐,從月底[18]
往前數第六日就是紀念此事。
塔克文是羅馬民族的最後一任國王,
為人姦邪,戰場上卻銳不可當[19]。
他攻陷了一些城市,將一些夷為平地,
690 吞併加比伊[20]則靠了卑鄙的詭計。
他的幼子顯然繼承了“傲慢者”的血統,
趁着夜色潛入敵人的兵營。
面對利劍,他說,“殺啊,我手無寸鐵,
我兄弟[21]和父親塔克文求之不得,
695 若不信,我背上還留着他們殘忍的鞭印!”
他的確挨過打,只為把戲演逼真。
月光明亮,眾人看着他,收起了武器,
撩起衣服,果然有斑斑血跡。
他們忍不住落淚,請求他領軍作戰,
700 狡猾的人便遂了無知者的願。
[1] Feeney(1992)從拉若的遭遇中讀出了奧古斯都時代的言論鉗制,奧維德自己也是這一制度的受害者,他被流放黑海地區,其中一個原因便是《愛的藝術》觸犯了當時意識形態的禁忌。Keegan(2002)指出,“舌頭”(linguam)一詞恰好與本行格律的停頓處重合,與墨丘利和動詞“喚”(vocat)分離,突出了朱庇特的殘忍和拉若失聲的無助感。
[2] Murgatroyd(2003)注意到,奧維德在這裡的措辭明顯呼應了維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 12.884)中尤圖爾娜的哀嘆,成為後者故事的“挑釁式的前傳”。
[3] 拉里斯(Lares)的單數Lar(拉爾)是埃特魯里亞詞語,意思是“主人、貴族”,拉里斯在古羅馬宗教中有許多類別:(1)家神(Lares familiares),由祖先的亡靈(manes)變成;(2)城市守護神(Lares urbani);(3)鄉村守護神(Lares rustici);(4)道路守護神(Lares compitalies);(5)海洋守護神(Lares marini)。
[4] 617-638行是2月22日(羅馬標記法為E VIII KAL. MAR. C)。親人節原文是Caristia,由carus(親愛的)變來。McDonough(2004)指出,拉里斯這對孿生子出生的情形無疑會讓讀者想到伊利婭的孿生子,即創建羅馬的羅慕路斯和雷穆斯,此外,“個人痛苦變成公共福祉”的主題將在本卷後面的盧克萊提婭的故事中再次上演,這些元素都激活了非常複雜的意義鏈條。
[5] “伊阿宋的妻子”指美狄亞,阿特柔斯兄弟指阿特柔斯(Atreus)和圖埃斯特(Thyestes)。美狄亞為了報復丈夫和情敵,殺死了自己的兩個兒子;圖埃斯特與嫂嫂埃羅佩(Aerope)通姦,阿特柔斯為了報復,將圖埃斯特的兒子做成菜肴給弟弟吃。三個人都是違背人倫的典型反面角色。
[6] 指卡德摩斯的女兒伊諾(Ino),她丈夫忒拜國王阿塔瑪斯(Athamas)與前妻生有佛里克索斯(Phrixus)與赫勒(Helle)兄妹,為了害死他們,伊諾讓忒拜婦女將烤過的種子交給她們丈夫播種。莊稼顆粒無收,人們向德爾斐神諭求助,伊諾又買通信使,說神諭要求獻祭佛里克索斯,後來佛里克索斯被救走,阿塔瑪斯發了瘋,伊諾投海,變成了海神。
[7] 色雷斯國王特柔斯(Tereus)和雅典公主普洛克涅(Procne)結婚後,菲洛墨拉(Philomela)被姐夫特柔斯強姦並割掉舌頭,她將自己的遭遇織成圖案,捎給姐姐普洛克涅。普洛克涅為替妹妹報仇,殺死了自己和特柔斯的兒子伊堤斯(Itys),做成菜肴給丈夫吃,吃完後才告訴他真相。特柔斯持斧頭追砍兩姐妹的過程中,神把他們都變成了鳥,其中一個版本說菲洛墨拉變成了夜鶯,普洛克涅變成了燕子,特柔斯變成了鷹。
[8] McDonough(2004)認為,這些希臘神話中著名的“反家庭價值觀”的例子讓這段禱告的語氣變得曖昧不明。Newlands(1995)指出,菲洛墨拉的典故尤其起到了連接拉若和盧克萊提婭兩段強姦故事的作用。
[9] 這裡的“愷撒”指屋大維,根據元老院的決議,羅馬人在向神獻祭時,必須為屋大維祝酒。McDonough覺得,按羅馬傳統本應獻給族長(pater familias)的酒卻獻給了“祖國之父”(pater patriae),表明在屋大維統治下,公共權力侵入了私人領地,如同小塔克文侵入盧克萊提婭的閨房。
[10] 639-684行是2月23日(羅馬標記法為F VII KAL. MAR. NP TER[MINALIA])。
[11] 邊界神特爾米努斯(Terminus)沒有人的形象,以界石或界樁代表,努瑪奉他為神,要求羅馬人在年度慶典時為他的界石或界樁戴上花環。
[12] “破碎”(curto)也可理解為“尺寸較小的”,“破碎”似乎更能突出農民的貧困。
[13] 助祭的小男孩和小女孩分別叫做camilli和camillae,他們必須身體健康,形象順眼,出生自由家庭,且父母健在。
[14] 提瑞亞(Thyrea)是斯巴達和阿戈斯邊境上的一個小鎮,雙方都聲稱擁有主權,最後兩邊決定以武鬥定輸贏,各選三百名勇士參戰。最後雙方只有三人活下來,阿戈斯的兩位勇士歡天喜地地回去宣布勝利的消息,斯巴達唯一倖存的勇士奧楚阿得斯(Othryades)卻趁機從死人堆里爬出,建了一個武器冢,獻給朱庇特,蘸血署了自己的名,然後自殺。後來,雙方都不認輸,繼續廝殺,最終斯巴達獲勝。奧維德這裡說三百人喪命不準確,是五百九十八人喪命。
[15] 重建卡皮托的朱庇特神廟時,國王“高傲者”塔克文(Tarquinius Superbus)用占卜術徵詢了諸神的意見,除了特爾米努斯,各位神都同意搬遷。羅馬人由此認為,界石一旦確立,就是神聖的,不可隨便移動。
[16] 羅馬人似乎認為,邊界神應該在戶外,所以戶內代表特爾米努斯的石頭或祭壇必須暴露在天空下。
[17] 埃涅阿斯最初在意大利登陸的地方就位於勞倫頓。
[18] 685-852行是2月24日(羅馬標記法為G VI KAL. MAR. N REGIF[VGIVM]),這一天叫“國王逃跑日”(Regifugum)。奧維德的盧克萊提婭(Lucretia)故事與李維的版本形成了有趣的互文關係。
[19] 塔克文謀殺了自己的岳父圖利烏斯(Servius Tullius),奪得王位。在軍事上他主要擊敗了沃爾斯齊人(Volsci),攻佔了他們的首都。
[20] 他兒子塞克斯圖斯(Sextus Tarquinius)騙取加比伊城(Gabii)的故事也見於李維的《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.53)。
[21] 他有兩位兄長提圖斯(Titus)和阿倫斯(Aruns)。