ex vitio positum. Saepe illi dixerat Almo
‘nata, tene linguam,’ nec tamen illa tenet.
Quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
‘effuge’ ait ‘ripas’, dicta refertque Iovis.
605 Illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
‘Naida Iuturnam vir tuus’ inquit ‘amat.’
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
610 nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
Iussa Iovis fiunt. Accepit lucus euntes:
dicitur illa duci tum placuisse deo.
Vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
et frustra muto nititur ore loqui.
615 Fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
Proxima cognati dixere Caristia cari,
et venit ad socios turba propinqua deos.
Scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
620 protinus ad vivos ora referre iuvat,
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
aspicere et generis dinumerare gradus.
Innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
frater et in partus mater acerba suos,
625 cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
et quae ruricolis semina tosta dedit,
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
630 et quicumque suas per scelus auget opes.
Dis generis date tura boni (Concordia fertur
illa praecipue mitis adesse die)
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
nutriat incinctos missa patella Lares.
635 Iamque ubi suadebit placidos nox umida somnos,
larga precaturi sumite vina manu,
et ‘bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!’
dicite: suffuso sint bona verba mero.
Nox ubi transierit, solito celebretur honore
640 separat indicio qui deus arva suo.
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
Te duo diversa domini de parte coronant
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
645 Ara fit: huc ignem curto fert rustica testo[1]
sumptum de tepidis ipsa colona focis.
Ligna senex minuit concisaque construit arte
et solida ramos figere pugnat humo:
tum sicco primas inritat cortice flammas,
650 stat puer et manibus lata canistra tenet.
Inde ubi ter fruges medios immisit in ignes,
porrigit incisos filia parva favos.
Vina tenent alii; libantur singula flammis;
spectant, et linguis candida turba favet.
655 Spargitur et caeso communis Terminus agno
nec queritur, lactans cum sibi porca datur.
Conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
et cantant laudes, Termine sancte, tuas.
Tu populos urbesque et regna ingentia finis:
660 omnis erit sine te litigiosus ager.
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
legitima servas credita rura fide.
Si tu signasses olim Thyreatida terram,
corpora non leto missa trecenta forent,
665 nec foret Othryades congestis lectus in armis.
O quantum patriae sanguinis ille dedit!
Quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:
Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
670 restitit et magno cum Iove templa tenet.
Nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
exiguum templi tecta foramen habent.
Termine, post illud levitas tibi libera non est:
qua positus fueris in statione, mane,
675 nec tu vicino quicquam concede roganti,
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
clamato ‘tuus est hic ager, ille suus[2]!’
Est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
680 quondam Dardanio regna petita duci:
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
sacra videt fieri sextus ab Urbe lapis.
Gentibus est aliis tellus data limite certo:
Romanae spatium est Urbis et orbis idem.
685 Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
sextus ab extremo nomina mense dies.
Ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen.
Ceperat hic alias, alias everterat urbes,
690 et Gabios turpi fecerat arte suos.
Namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
in medios hostes nocte silente venit.
Nudarant gladios: ‘occidite’ dixit ‘inermem!
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
695 qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
Luna fuit: spectant iuvenem, gladiosque recondunt
tergaque deducta veste notata vident.
Flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
700 callidus ignaris adnuit ille viris.
她人如其名,太饶舌。阿尔莫常对她讲,
“女儿,闭嘴!”但她就是闭不上。
她一到姐妹尤图尔娜的湖边,就说,
“避开河岸!”还透露神王的训诫。
605 她甚至去见朱诺,感慨妇人们的遭遇,
特意说,“尤图尔娜迷住了你丈夫。”
朱庇特大怒,割掉她不知如何节制
使用的舌头,又唤来神使墨丘利,[1]
“带她去地府,那才是哑人合适的归宿。[2]
610 她还是仙女,却将是冥泽的仙女。”
他遵令而行。当他们途经一片树林,
据说押送的那位神对她动了心。
他准备强暴她,而她只能用表情阻拦,
喑哑的嘴挣扎着,却是枉然。
615 她怀孕产下一对孪生子,就是拉里斯[3],
永远守护我们的街道和城市。
下一日因为亲爱的人们得名亲人节[4],
家人在家神面前共享欢乐。
我们怎能不舒心,终于将话题从坟墓
620 和去世的亲人转向活着的亲族,
而且在失去一些亲人后,还能有幸
与剩下的同根者聚首,共叙亲情!
让无罪的人近前:让悖逆的兄弟、虐待
自己孩子的母亲远远走开,
625 还有嫌父亲命长、怨母亲不死的儿女,
百般刁难和欺压媳妇的婆母!
拦住伊阿宋的妻子和阿特柔斯兄弟[5],
还有她[6],让农夫播下烤过的种子,
还有凶残的特柔斯和普洛克涅姐妹[7],
630 和所有追求不义之财的恶贼![8]
善良的人们,向家神敬献乳香,据说,
此日“和谐”女神会分外亲切,
奉上供品,摆好见证诚心的祭盘,
让身着束腰长袍的拉里斯进餐。
635 待到湿润的夜晚以安宁的睡眠相邀,
请手持斟满的酒杯,如此祈祷:
“祝你们安康,也祝你安康,祖国之父,
圣君恺撒[9]!”边以酒酹地,边祝福。
此夜一过去,便应以惯常的仪典礼敬[10]
640 为田野划定边界的那位神灵。
特尔米努斯,你自古就被奉为神,不管
你是石块抑或是植下的木杆[11]。
两位主人从两个方向给你加冕,
给你献上两盘糕,两个花环。
645 祭坛已搭好,农夫妻子从温暖的炉膛
取来火种,盛在破碎[12]的陶片上。
老人将木柴砍成细条,熟练地堆聚,
一边使劲将它们压入硬土,
然后,他用干树皮助燃最初的火焰。
650 小男孩站在旁边,手持大竹篮,
等他三次将篮里的蔬果投入火中央,
小姑娘再把切好的蜂巢献上。[13]
其他人拿着酒壶,各自往火里奠酒,
旁观者一身白衣,恭敬地缄口。
655 宰杀羊羔,它的血也需洒上分界线,
接受乳猪的祭品,神不会抱怨。
淳朴的乡邻聚在一起,举办宴席,
齐声颂赞你,神圣的特尔米努斯。
你为民族、城市和辽阔的王国划界,
660 没有你,处处都将争斗不歇。
你没有野心,没有黄金可以贿赂你,
你公正无欺地守卫合法的领地。
倘若你曾经标明提瑞亚小城的界线,
昔日的三百条性命就不会罹难,
665 奥楚阿得斯也不会因剑冢而进入史册,
可是他为国家流了多少鲜血![14]
卡皮托重建时发生了什么?其他所有神
都腾出位置,不敢与朱庇特相争,
按照古人的说法,唯有特尔米努斯
670 留在了原地,与神王共享神祠。[15]
直到今天,神庙顶仍然有一个小孔,
让他只能看见头上的星空。[16]
从此,特尔米努斯,你不可随意迁移,
安放在哪里,就请你守在哪里,
675 你也不可屈服于任何邻居的主张,
以免你像是看重人,看轻神王。
无论人们用犁铧还是钉耙敲击你,
你都喊,“那边属于他,这边属于你!”
有一条大道将人们领向劳伦顿的土地
680 (那里曾遭到特洛伊王子的攻击)[17],
它的第六座里程碑(从罗马开始)常看见
特尔米努斯享受羊内脏的奉献。
其他民族的土地全都有确定的边界,
罗马和天下的边界却没有分别。
685 现在我要讲述国王的放逐,从月底[18]
往前数第六日就是纪念此事。
塔克文是罗马民族的最后一任国王,
为人奸邪,战场上却锐不可当[19]。
他攻陷了一些城市,将一些夷为平地,
690 吞并加比伊[20]则靠了卑鄙的诡计。
他的幼子显然继承了“傲慢者”的血统,
趁着夜色潜入敌人的兵营。
面对利剑,他说,“杀啊,我手无寸铁,
我兄弟[21]和父亲塔克文求之不得,
695 若不信,我背上还留着他们残忍的鞭印!”
他的确挨过打,只为把戏演逼真。
月光明亮,众人看着他,收起了武器,
撩起衣服,果然有斑斑血迹。
他们忍不住落泪,请求他领军作战,
700 狡猾的人便遂了无知者的愿。
[1] Feeney(1992)从拉若的遭遇中读出了奥古斯都时代的言论钳制,奥维德自己也是这一制度的受害者,他被流放黑海地区,其中一个原因便是《爱的艺术》触犯了当时意识形态的禁忌。Keegan(2002)指出,“舌头”(linguam)一词恰好与本行格律的停顿处重合,与墨丘利和动词“唤”(vocat)分离,突出了朱庇特的残忍和拉若失声的无助感。
[2] Murgatroyd(2003)注意到,奥维德在这里的措辞明显呼应了维吉尔《埃涅阿斯纪》(Aeneid 12.884)中尤图尔娜的哀叹,成为后者故事的“挑衅式的前传”。
[3] 拉里斯(Lares)的单数Lar(拉尔)是埃特鲁里亚词语,意思是“主人、贵族”,拉里斯在古罗马宗教中有许多类别:(1)家神(Lares familiares),由祖先的亡灵(manes)变成;(2)城市守护神(Lares urbani);(3)乡村守护神(Lares rustici);(4)道路守护神(Lares compitalies);(5)海洋守护神(Lares marini)。
[4] 617-638行是2月22日(罗马标记法为E VIII KAL. MAR. C)。亲人节原文是Caristia,由carus(亲爱的)变来。McDonough(2004)指出,拉里斯这对孪生子出生的情形无疑会让读者想到伊利娅的孪生子,即创建罗马的罗慕路斯和雷穆斯,此外,“个人痛苦变成公共福祉”的主题将在本卷后面的卢克莱提娅的故事中再次上演,这些元素都激活了非常复杂的意义链条。
[5] “伊阿宋的妻子”指美狄亚,阿特柔斯兄弟指阿特柔斯(Atreus)和图埃斯特(Thyestes)。美狄亚为了报复丈夫和情敌,杀死了自己的两个儿子;图埃斯特与嫂嫂埃罗佩(Aerope)通奸,阿特柔斯为了报复,将图埃斯特的儿子做成菜肴给弟弟吃。三个人都是违背人伦的典型反面角色。
[6] 指卡德摩斯的女儿伊诺(Ino),她丈夫忒拜国王阿塔玛斯(Athamas)与前妻生有佛里克索斯(Phrixus)与赫勒(Helle)兄妹,为了害死他们,伊诺让忒拜妇女将烤过的种子交给她们丈夫播种。庄稼颗粒无收,人们向德尔斐神谕求助,伊诺又买通信使,说神谕要求献祭佛里克索斯,后来佛里克索斯被救走,阿塔玛斯发了疯,伊诺投海,变成了海神。
[7] 色雷斯国王特柔斯(Tereus)和雅典公主普洛克涅(Procne)结婚后,菲洛墨拉(Philomela)被姐夫特柔斯强奸并割掉舌头,她将自己的遭遇织成图案,捎给姐姐普洛克涅。普洛克涅为替妹妹报仇,杀死了自己和特柔斯的儿子伊堤斯(Itys),做成菜肴给丈夫吃,吃完后才告诉他真相。特柔斯持斧头追砍两姐妹的过程中,神把他们都变成了鸟,其中一个版本说菲洛墨拉变成了夜莺,普洛克涅变成了燕子,特柔斯变成了鹰。
[8] McDonough(2004)认为,这些希腊神话中著名的“反家庭价值观”的例子让这段祷告的语气变得暧昧不明。Newlands(1995)指出,菲洛墨拉的典故尤其起到了连接拉若和卢克莱提娅两段强奸故事的作用。
[9] 这里的“恺撒”指屋大维,根据元老院的决议,罗马人在向神献祭时,必须为屋大维祝酒。McDonough觉得,按罗马传统本应献给族长(pater familias)的酒却献给了“祖国之父”(pater patriae),表明在屋大维统治下,公共权力侵入了私人领地,如同小塔克文侵入卢克莱提娅的闺房。
[10] 639-684行是2月23日(罗马标记法为F VII KAL. MAR. NP TER[MINALIA])。
[11] 边界神特尔米努斯(Terminus)没有人的形象,以界石或界桩代表,努玛奉他为神,要求罗马人在年度庆典时为他的界石或界桩戴上花环。
[12] “破碎”(curto)也可理解为“尺寸较小的”,“破碎”似乎更能突出农民的贫困。
[13] 助祭的小男孩和小女孩分别叫做camilli和camillae,他们必须身体健康,形象顺眼,出生自由家庭,且父母健在。
[14] 提瑞亚(Thyrea)是斯巴达和阿戈斯边境上的一个小镇,双方都声称拥有主权,最后两边决定以武斗定输赢,各选三百名勇士参战。最后双方只有三人活下来,阿戈斯的两位勇士欢天喜地地回去宣布胜利的消息,斯巴达唯一幸存的勇士奥楚阿得斯(Othryades)却趁机从死人堆里爬出,建了一个武器冢,献给朱庇特,蘸血署了自己的名,然后自杀。后来,双方都不认输,继续厮杀,最终斯巴达获胜。奥维德这里说三百人丧命不准确,是五百九十八人丧命。
[15] 重建卡皮托的朱庇特神庙时,国王“高傲者”塔克文(Tarquinius Superbus)用占卜术征询了诸神的意见,除了特尔米努斯,各位神都同意搬迁。罗马人由此认为,界石一旦确立,就是神圣的,不可随便移动。
[16] 罗马人似乎认为,边界神应该在户外,所以户内代表特尔米努斯的石头或祭坛必须暴露在天空下。
[17] 埃涅阿斯最初在意大利登陆的地方就位于劳伦顿。
[18] 685-852行是2月24日(罗马标记法为G VI KAL. MAR. N REGIF[VGIVM]),这一天叫“国王逃跑日”(Regifugum)。奥维德的卢克莱提娅(Lucretia)故事与李维的版本形成了有趣的互文关系。
[19] 塔克文谋杀了自己的岳父图利乌斯(Servius Tullius),夺得王位。在军事上他主要击败了沃尔斯齐人(Volsci),攻占了他们的首都。
[20] 他儿子塞克斯图斯(Sextus Tarquinius)骗取加比伊城(Gabii)的故事也见于李维的《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.53)。
[21] 他有两位兄长提图斯(Titus)和阿伦斯(Aruns)。