奥维德《岁时记》第二卷501-600行

cum subito motu saepes tremuere sinistrae:
rettulit ille gradus, horrueruntque comae.
Pulcher et humano maior trabeaque decorus
Romulus in media visus adesse via
505 et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,
nec violent lacrimis numina nostra suis:
tura ferant placentque novum pia turba Quirinum,
et patrias artes militiamque colant.’
Iussit et in tenues oculis evanuit auras;
510 convocat hic populos iussaque verba refert.
Templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,
et referunt certi sacra paterna dies.
Lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
accipe. Parva quidem causa, sed apta subest.
515 non habuit doctos tellus antiqua colonos:
lassabant agiles aspera bella viros.
Plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:
neglectus domino pauca ferebat ager.
Farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,
520 primitias Cereri farra resecta dabant.
Usibus admoniti flammis torrenda dederunt
multaque peccato damna tulere suo.
Nam modo verrebant nigras pro farre favillas,
nunc ipsas ignes corripuere casas;
525 facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni
orant ut fruges temperet illa suas.
Curio legitimis nunc Fornacalia verbis
maximus indicit nec stata sacra facit,
inque foro, multa circum pendente tabella,
530 signatur certa curia quaeque nota;
stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,
sed facit extrema sacra relata die.
Est honor et tumulis. Animas placare paternas
parvaque in exstructas munera ferre pyras.
535 Parva petunt manes, pietas pro divite grata est
munere: non avidos Styx habet ima deos.
Tegula porrectis satis est velata coronis
et sparsae fruges parcaque mica salis,
inque mero mollita Ceres violaeque solutae:
540 haec habeat media testa relicta via.
Nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est:
adde preces positis et sua verba focis.
Hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,
attulit in terras, iuste Latine, tuas.
545 Ille patris Genio sollemnia dona ferebat:
hinc populi ritus edidicere pios.
At quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
bella, Parentales deseruere dies.
Non impune fuit; nam dicitur omine ab isto
550 Roma suburbanis incaluisse rogis.
Vix equidem credo: bustis exisse feruntur
et tacitae questi tempore noctis avi,
perque vias Urbis latosque ululasse per agros
deformes animas, volgus inane, ferunt.
555 Post ea praeteriti tumulis redduntur honores,
prodigiisque venit funeribusque modus.
Dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
exspectet puros pinea taeda dies,
nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
560 comat virgineas hasta recurva comas.
Conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris
aufer! habent alias maesta sepulcra faces.
Di quoque templorum foribus celentur opertis,
ture vacent arae stentque sine igne foci.
565 Nunc animae tenues et corpora functa sepulcris
errant, nunc posito pascitur umbra cibo.
Nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint
Luciferi, quot habent carmina nostra pedes.
Hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;
570 ultima placandis manibus illa dies.
Ecce anus in mediis residens annosa puellis
sacra facit Tacitae (vix[1] tamen ipsa tacet),
et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
qua brevis occultum mus sibi fecit iter;
575 tum[2] cantata ligat cum fusco licia plumbo
et septem nigras versat in ore fabas,
quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena,
obsutum maenae torret in igne caput;
vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est,
580 aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit.
‘Hostiles linguas inimicaque vinximus ora’
dicit discedens ebriaque exit anus.
Protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires:
Disce, per antiquos quae mihi nota senes.
585 Iuppiter inmodico Iuturnae victus amore
multa tulit tanto non patienda deo:
illa modo in silvis inter coryleta latebat,
nunc in cognatas desiliebat aquas.
Convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant,
590 et iacit in medio talia verba choro:
‘Invidet ipsa sibi vitatque, quod expedit illi,
vestra soror summo iungere membra deo.
Consulite ambobus; nam quae mea magna voluptas,
utilitas vestrae magna sororis erit.
595 Vos illi in prima fugienti obsistite ripa,
ne sua fluminea corpora mergat aqua.’
Dixerat: adnuerant nymphae Tiberinides omnes,
quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos.
Forte fuit Nais, Lara nomine, prima sed illi
600 dicta bis antiquum syllaba nomen erat,

[1] vix=nec
[2] tum=tunc

突然一声响,左边的树篱剧烈地颤栗,
他停住脚步,头发惊悚地立起:
身材超凡人,穿着紫袍,相貌堂堂,
罗慕路斯出现在路的中央。
505 他说,“让奎里特斯人停止哀悼,别用
他们的眼泪亵渎我的神性。
让虔敬的人们取悦新的神——奎里努斯[1]
让他们勤习我父亲战争的技艺。”
吩咐完,他便隐入空中,从眼前消失。
510 普罗库鲁斯召集民众,传达神意。
罗马人建了神庙,一座山以他命名[2]
指定日期的圣礼[3]也沿袭至今。
此日为何也叫愚人节[4],请听我细说。
原因微不足道,但是很贴切。
515 古时,没有熟练的农夫来耕种土地,
壮男因严酷的战争耗尽精力。
用剑比使犁更能赢得世人的称道,
被主人冷落,田园总收成寥寥。
然而,斯佩尔特麦古人却会种植,
520 以它的谷粒为初果献给刻瑞斯。
他们从经验中懂得用火烤熟麦子,
却经常出错,遭受许多损失,
有时搜集了一堆黑灰,以为是谷物,
有时火焰点燃了他们的茅屋。
525 炉灶被尊为女神[5],喜欢炉神的农夫
祈求她别把自己的麦子烤糊。
如今,祭司长[6]会用法定的语言宣告
炉神节[7],但日期无法提前知晓。
罗马广场四周会悬挂许多木条[8]
530 每个库里亚[9]都有特殊的记号。
愚蠢的人不知道自己的库里亚在哪里,
只好拖到最后一天行祭礼。
坟墓也获得礼遇。请安抚祖先的亡灵[10]
在早已熄灭的柴堆[11]上摆放祭品。
535 鬼魂[12]所求并不多,深切的情感远胜
厚礼,冥府没有贪婪的神。
坟顶挂几个花环,坟前摆些许果蔬、
一粒盐,再加上泡在酒中的谷物、
散落的紫罗兰,他们已觉无所缺憾:
540 把这些装进罐子,留在路中间。
祭品更贵重也无妨,但如上已可奏效,
搭好祭坛后,再说出合适的祷告。
正直的罗马人,是纯孝的典范埃涅阿斯
将这样的习俗带到你的土地。
545 他向父亲的守护神献上庄重的祭物,
人们由此学会了虔敬的仪序。
但是,这个尚武的民族曾长期征战,
荒废了理应致予父母的祭典[13]
并招致了惩罚:据说由于这悖逆的行为,
550 城外的葬火[14]让罗马热不可耐。
我难以相信,可是传说死去的先祖
离开了坟墓,在夜静更深时哀诉;
他们说,一群群丑陋的鬼魂,空洞的队列,
尖叫着穿过街道和宽阔的原野[15]
555 此后,人们向坟墓献上了中断的礼节,
死亡和异象终于不再肆虐。
可是少女们,这祭典期间,不可结婚,
让松木火炬[16]等待洁净的时辰,
也别让弯曲的矛[17]梳理你处女的头发,
560 虽然母亲急切盼着你出嫁。
许门[18],藏起你的火把,远离这阴火,
黑暗坟墓里有别样的火把等着。
关闭神庙的大门,让众神暂且隐藏[19]
祭坛别放乳香,炉火别点亮。
565 现在轻飘飘的鬼魂和已经入土的肉身
正游荡,幽灵将品尝摆放的祭品[20]
但是这一切终止时,本月剩下的天数
应该正好符合这首诗的音步[21]
因为向死者献祭,所以此日叫亡灵节,
570 它是安抚鬼魂的最后一夜。
快看,在少女中间坐着一位老妪[22]
正敬拜“沉默”女神[23](她自己却多语)。
她用三根手指在门槛下[24]放三块乳香
(那里一只小鼠常悄悄过往),
575 然后,把下咒的线绕上深灰的铅轴,
又在嘴里咀嚼着七颗黑豆,
给一条小海鱼[25]抹了沥青,拿铜针穿透,
在火上炙烤它已经缝合的头,[26]
再浇上一些葡萄酒,剩下的酒,或者
580 她喝,或者同伴喝,但她喝最多。
“我们已经封住了敌人的舌头和嘴,”
老妪宣布,然后醉醺醺地离开。
接下来你会问我,“哑口”女神[27]是谁?
请听老人们给我讲述的原委。
585 朱庇特难以遏制对尤图尔娜[28]的情欲,
忍受了许多有辱神威的苦楚。
她有时藏在森林的山楂树中间,有时
跳入溪流(她们是她的姐妹)里。
他召来了拉提乌姆所有的水泽仙女,
590 在她们中间撂下这样的话语:
“你们这位姊妹是存心和自己作对,
与至高之神结合,对她有何害?
一定要成全我们:我获得最大的欢愉,
你们的姊妹就能有最大的好处。
595 你们一见她逃往岸边,就立刻拦住,
不许她再次沉入河水的深处。”
他说完,台伯河所有仙女都点头称善[29]
还有出入伊利娅闺房[30]的女眷。
碰巧有一位仙女,名叫拉若,可是
600 她的古名是两次重复首字[31]

[1] 这是罗慕路斯作为神的名字。
[2] 奥维德指奎里纳尔山(Quirinalis)。
[3] 指奎里纳尔节(Quirinalia),它属于日期固定的节日。
[4] 愚人节(Stultorum festa)就是奎里纳尔节,名称的来历见下文。
[5] 大普林尼在《自然史》(Naturalis Historia)第18卷中称,是罗马第二任国王努玛最先遵奉炉灶(Fornax)为神。
[6] 祭司长(curio maximus)名称的由来见下文第530行的注释。
[7] 炉神节(Fornacalia)属于日期不固定的节日。
[8] 这些木条会宣布何时何地该库里亚会举行某个特定的宗教庆祝仪式。
[9] 罗慕路斯将罗马人分成三个部落,每个部落进一步分成十个库里亚(curia),每个库里亚都有自己祭祀的神庙,祭司称为curio,因为他负责管理(拉丁文动词curare)宗教事务,这些祭司都归祭司长(curio maximus)管辖。
[10] 533-616行是2月18-21日(罗马标记法分别为A XII KAL. MAR. C、B XI KAL. MAR. C、C X KAL. MAR. C和D IX KAL. MAR. FP FERAL[IA])。
[11] 在拉丁语中,为死者准备的柴堆在点燃之前叫pyra,点燃时叫rogus,熄灭后叫bustum。
[12] “鬼魂”的原文是manes,关于这个词有各种不同的解释:(1)人的鬼魂,据说善人死后,鬼魂变成守护家庭的拉尔神(lares),恶人死后,鬼魂变成勒穆尔(lemures或larvae),大多数人的鬼魂处于中间状态,等待决定,所以叫manes(拉丁文manere意为“等待”);(2)每个人的两位守护神(genii),一善一恶,也被称为manes,人死后它们入驻坟墓;(3)与人的鬼魂无关的地府神。
[13] 这些日子也被称为“父母日”(Parentales dies)。
[14] 罗马不允许在城内火葬,一是怕尸体污染祭司和神庙,二是避免引发火灾。
[15] Scullard(1981)指出,亡灵节(Feralia)和五月的鬼魂节(Lemuria)不同,是安静追念祖先的节日,但奥维德笔下离开坟墓、哀诉尖叫的鬼魂却与传统不符。McDonough(2004)认为,奥维德如此处理,特意突出了本卷的一个重要主题——家族伦理的沦丧(尤其是后面小塔克文强暴亲戚卢克莱提娅的行为),也预示了布鲁图斯的复仇行为。
[16] 婚礼的标志,参考下面第561行的注释。
[17] 古罗马婚礼上,丈夫要将妻子的头发梳理成六绺,用的工具就是“弯曲的矛”(hasta recurva),有人猜测这是做成矛形的针头,有人则认为是真的长矛,丈夫使用矛尖来做此事。
[18] 许门(Hymen)是古罗马的婚神,也叫许墨奈俄斯(Hymenaeus),他是酒神巴克斯和爱神维纳斯的儿子,参加婚礼时,他手持松木的火把。
[19] 神憎恶葬礼的场景。
[20] 在这个节日,罗马人会在坟前摆放肉食,据说亡灵(manes)嗜血,所以罗马人会宰杀牺牲,供奉在坟前。
[21]《岁时记》采用的是爱情哀歌体,单行六音步,双行五音步,共十一个音步,所以亡灵节结束时,二月应该还剩11天。奥维德的计数不准确,即使按照古罗马数法,从亡灵节最后一天(21日)算起,到2月28日也只有8天,若从亡灵节第一天(18日)算起,则是11天。
[22] McDonough(2004)认为,这位老妪在《岁时记》第二卷中发挥了重要的结构功能,将前后的诸多元素连缀在一起,突出了家庭伦理和言论自由的主题。
[23] 古代注者Neapolis认为,对“沉默”女神的祭拜与亡灵节同时,因为关于死者,除了优点,活人都只能沉默:De mortuis nil nisi bonum。这里描绘的仪式都有魔法色彩。Riley(1881)补充说,“沉默”女神(Tacita)也叫“疯狂”女神(Mania)。
[24] McDonough(2004)指出,门槛暗示了老妪或者说她所代表的巫女在社会中的过渡性、边缘性位置,在《岁时记》的范围内,她最接近第六卷的卡尔娜(6.101-82)。在第二卷中,这段文字也处于过渡位置,从献给死人的节日(亡灵节)过渡到献给活人的节日(亲人节),从沉默过渡到开口。
[25] Riley(1881)觉得,奥维德提到小海鱼(maena)可能是因为它的名字像女神的名字(Mania)。
[26] 按照人类学家弗雷泽的分类,这些举动都属于“同情式巫术”(sympathetic magic)。Miller(1991)将这段文字称为奥维德的“仪式喜剧”。Fowler(1899)和Scullard(1981)都认为,这位老妪的巫术与亡灵节的仪式没有任何关联。
[27] McDonough(2004)认为,奥维德将“沉默”女神(Tacita)称为“哑口”女神(Muta),就将她从一位强制别人沉默的权威之神变成了失去表达能力的受害者,从而剥夺了她的神性。
[28] 尤图尔娜(Iuturna)是一位山泉女神。Murgatroyd(2003)发现585-616行的故事与维吉尔《埃涅阿斯纪》第12卷有密切关联,在那里尤图尔娜也是重要角色。
[29] Murgatroyd提醒我们,这些仙女的行为违反了家族伦理,她们身为尤图尔娜的姐妹,却甘愿将她交给朱庇特这位强奸者。朱庇特强暴尤图尔娜,是对妻子朱诺的不忠,也是对家庭价值观的背叛。
[30] 伊利娅(即西尔维娅)在台伯河边活埋后,据说成了河神的妻子。伊利娅本人也是家族成员互相残害的牺牲品。
[31] 奥维德认为,“拉若”(Lara)的名字源于“拉拉”(Lala),“拉拉”来自希腊语动词lalein,意为“饶舌”,参考贺拉斯给女友起的名字“拉拉格”(Lalage)。