奥维德《岁时记》第二卷401-500行

ferret opem certe, si non ope mater egeret,
quae facta est uno mater et orba die.
Nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
Corpora!’ Desierat deposuitque sinu.
405 Vagierunt ambo pariter: sensisse putares.
Hi redeunt udis in sua tecta genis.
Sustinet impositos summa cavus alveus unda:
heu quantum fati parva tabella tulit!
Alveus in limo silvis adpulsus opacis
410 paulatim fluvio deficiente sedet.
Arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
Rumina nunc ficus Romula ficus erat.
Venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
quis credat pueris non nocuisse feram?
415 Non nocuisse parum est, prodest quoque. quos lupa nutrit,
perdere cognatae sustinuere manus.
Constitit et cauda teneris blanditur alumnis
et fingit lingua corpora bina sua.
Marte satos scires: timor abfuit, ubera ducunt
420 nec sibi promissi lactis aluntur ope.
Illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
Magna dati nutrix praemia lactis habet.
Quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
425 Nupta, quid exspectas? Non tu pollentibus herbis
nec prece nec magico carmine mater eris;
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
iam socer optatum nomen habebit avi.
Nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
430 reddebant uteri pignora rara sui.
‘Quid mihi’ clamabat ‘prodest rapuisse Sabinas’
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
utilius fuerat non habuisse nurus.’
435 Monte sub Esquilio multis incaeduus annis
Iunonis magnae nomine lucus erat.
Huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
suppliciter posito procubuere genu,
cum subito motae tremuere cacumina silvae
440 et dea per lucos mira locuta suos:
‘Italidas matres’ inquit ‘sacer hircus inito.’
obstipuit dubio territa turba sono.
Augur erat (nomen longis intercidit annis,
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
445 ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
pellibus exsectis percutienda dabant.
Luna resumebat decimo nova cornua motu,
virque pater subito nuptaque mater erat.
Gratia Lucinae! Dedit haec tibi nomina lucus,
450 aut quia principium tu, dea, lucis habes.
Parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
maturumque utero molliter aufer onus.
Orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
perdidit illius temporis aura fidem;
455 flamina non constant, et sex reserata diebus
carceris Aeolii ianua lata patet.
Iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
Te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
460 signa) duos tergo sustinuisse deos.
Terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
tum cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
inque Palaestinae margine sedit aquae.
465 Populus et cannae riparum summa tenebant,
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
Dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
pallet, et hostiles credit adesse manus,
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
470 et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
Nec mora, prosiluit. Pisces subiere gemelli:
pro quo nunc, cernis, sidera nomen[1] habent.
Inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
nec violant timidi piscibus ora Syri.
475 Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino;
qui tenet hoc nomen (Romulus ante fuit)
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
(bellicus a telo venit in astra deus),
sive suum regi nomen posuere Quirites,
480 seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
Nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
multaque Romulea bella peracta manu,
‘Iuppiter,’ inquit, ‘habet Romana potentia vires:
sanguinis officio non eget illa mei.
485 Redde patri natum. Quamvis intercidit alter,
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
“Unus erit, quem tu tolles in caerula caeli”
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
Iuppiter adnuerat. Nutu tremefactus uterque
490 est polus, et caeli pondera novit Atlas.
Est locus, antiqui Caprae dixere paludem:
forte tuis illic, Romule, iura dabas.
Sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
et gravis effusis decidit imber aquis.
495 Hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
fit fuga, rex patriis astra petebat equis.
Luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
haesissetque animis forsitan illa fides;
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
500 lunaque fulgebat, nec facis usus erat,

[1] cernis, sidera nomen=dignum sidera munus

若不是自身难保,母亲定会帮你们,
可怜的人,只能做一天的母亲!
你们一起生,一起死,一起沉入水底!”
说完,将怀里的婴儿放进篮子。
405 孪生兄弟都大哭起来,仿佛听懂了,
仆人们回家去复命,双颊泪落。
“船”载着两个孩子,尚能在河面漂浮,
小小的竹板负担着多重的前途!
篮子顺流漂进幽暗的树林,水势
410 逐渐变弱,它最终搁浅在淤泥里。
那里有株无花果,遗迹仍在,如今称
鲁米纳[1],原来用罗慕路斯之名。
一只怀孕的母狼竟来到弃婴身边,
谁信他们竟没有被野兽摧残?
415 不仅没伤害他们,还帮助他们,亲族
忍心毁灭的人,母狼却哺育。
它站在那里,用尾巴抚慰稚嫩的养子,
用舌头添净两个婴儿的身体。
你应知他们是马尔斯的后代:无惧地拉拽
420 狼的乳房,喝着不属于人的奶。
祭司名源于地名,地名源于这只狼[2]
付出的乳汁收获了丰厚的奖赏。[3]
这名字为何不可能从阿卡迪亚发源?
潘的神庙就在吕凯俄斯山[4]
425 新娘,你在等什么?强力的草药、祷辞、
神奇的咒语都不能给你孩子,
你如果耐心忍受“丰饶之手”的鞭笞,
很快岳父就能有“祖父”的名字。
传说有一段时间,残酷的命运降临,
430 只有极少的妻子能如愿怀孕。
罗慕路斯哀叹道:“我抢来萨宾的女人[5]
有何用(此事在他执政时发生),
若我的罪行没增强国力,只带来战争?
我宁愿罗马男子依旧单身。”
435 埃斯奎林山麓有一片树林,以朱诺
命名,多年来未曾遭过斧钺。
妻子丈夫们来到这里,立刻齐刷刷
跪倒,匍匐在地,祈求神发话。
突然间,枝叶摇晃,树巅猛烈颤动,
440 女神借圣林发出奇妙的谕令:
“将意大利妇女的身体交给神圣的公山羊。”
暧昧的言辞令众人震愕惊惶。
有一位占卜师(姓名早已湮没在岁月里)
新近从图斯坎地界[6]流亡至此,
445 宰杀了一只公山羊,将皮做成鞭子,
吩咐用它们来抽打女人的背脊。
巡回的月亮第十次长出新角,男人
突然变父亲,妻子做了母亲。
感谢卢契娜[7],你的名字与圣林有关,
450 或者因为你本是光的源泉。
仁慈的神,求你善待怀孕的女人,
温柔地送足月胎儿离开母身。
二月的此日一到,便不可再相信风神,
这个时节的风从来不守信。
455 风变化无定,六天里埃俄洛斯[8]的监狱
一直门户大开,毫无拦阻。
水瓶已倾斜,敏捷的持水人[9]已经沉没,
鱼,下面轮到你将天马迎接![10]
人们说你和弟弟(因为两星座相邻,
460 光芒相映)背上曾驮过两位神。
那时候,朱庇特正用武力捍卫天庭[11]
维纳斯为躲避可怕的怪物堤丰[12]
和年幼的丘比特一起奔至幼发拉底河,
在巴勒斯坦[13]的这条河边停歇。
465 堤岸的顶上长满芦苇、柳树和白杨,
给了他们逃脱追捕的希望。
藏匿的维纳斯听到枝叶间风的呼啸,
脸色煞白,以为敌兵[14]已追到。
她搂着怀里的孩子,轻喊,“救命,仙女们,
470 帮助我们这两位落难的神。”
语罢,她纵身入河。两条鱼将他们驮起:
它们因此获赠星座的名字。
迷信的叙利亚人从此禁止食用鱼类,
绝不肯用鱼污染他们的嘴[15]
475 下一天无节日,第三天献给奎里努斯[16]
他现在用此名,从前叫罗慕路斯,
或者因为古代萨宾人的长矛叫“库里斯”
(这位好战者封神靠的是武器),
或者因为罗马人把别称送给了君主,
480 或者因为他收服了库瑞斯部族[17]
他掌管战争的父亲看见崭新的城楼
和罗慕路斯的众多军功之后,
向朱庇特请求:“罗马的力量已足以自立,
不需要我的血脉继续出力。
485 请把儿子还给我,虽然另一位已死,
这一位将同时充当自己和雷穆斯。
你曾告诉我,你将擢升一人入苍冥,
请让朱庇特的话现在就成真。”
神王同意了。祂甫一点头,两边的天极
490 已震动,阿特拉斯[18]感到了变异。
有一处地方,古人称之为“山羊泥潭”[19]
罗慕路斯,你碰巧在那里审案。
太阳逃遁,聚拢的黑云遮住天空,
大雨猛然倾泻,雷霆滚动,
495 穹宇被飞驰的闪电撕裂,人群奔窜,
国王乘父神的骏马升入星殿。
地上,民众在哀悼,指控元老院弑君,
这谣言本可能在他们心中长存,
幸而普罗库鲁斯正从长白城回罗马[20]
500 月光很明亮,路上不需要火把,

[1] 这棵无花果树名叫鲁米纳(Rumina),奥维德认为,它从罗慕路斯(Romulus)的名字变来,这没有任何语言学依据。语言学家的意见是,它或者源于拉丁古词rumis(乳房),影射两位孪生兄弟曾经吃狼奶的故事,或者源于rumen(喉咙),因为牛羊时常在这棵树下反刍(ruminare)。
[2] 奥维德的观点是Luperci(牧神祭司)的名字源于Lupercal(祭祀潘神的山洞名),而Lupercal的名字又源于lupus(狼),这是他提供的第一种词源解释。
[3] Harries(1991)认为罗慕路斯兄弟获救的故事呼应了前面法比乌斯家族靠着唯一幸存的男孩得以延续的故事,两次获救对罗马都意义重大:罗慕路斯是罗马的建立者,后来的法比乌斯是第二次布匿战争中罗马的拯救者。
[4] 这是奥维德的第二种解释,他提出,Luperci也可能与阿卡迪亚的潘神敬拜中心吕凯俄斯山(Lycaeus)有关,吕凯俄斯山的希腊语是Lykaion,意为“狼出没的地方”,按照词根意义和构词法,对应的拉丁语便是lupercum,和luperci很接近了。
[5] 在罗马建国初期,周边部族都不愿与罗马通婚,为了增加人口,罗慕路斯实施了抢婚,大规模从萨宾族劫掠女人。
[6] “图斯坎”是埃特鲁里亚的形容词。埃特鲁里亚人以占卜和预言闻名,罗马早期的许多祭司都来自那里,许多仪式也发源于那里。
[7] “卢契娜”是狄安娜的名号之一,奥维德提出,这个词或者源于“圣林”(lucus),或者源于“光”(lux)。
[8] 埃俄洛斯(Aeolus)是风神,传说各种风都被他囚禁,需要的时候才放出来。
[9] “水瓶”和“持水人”都指水瓶座(拉丁文Aquarius就是“持水人”的意思)。
[10] “你”所指的“鱼”和下一行的“弟弟”组成了双鱼座(Pisces),“天马”指为太阳神拉车的马。这两行的意思是太阳离开水瓶座,进入双鱼座。
[11] 指发生在奥林匹斯诸神与叛乱的巨人族之间的战争。
[12] “维纳斯”的原文是Dione(狄俄涅),按照荷马的说法,狄俄涅是维纳斯的母亲,但这里她的名字和丘比特同时出现,显然奥维德把她和维纳斯混同了。“堤丰”(Typhoeus或Typhon)是可怕的巨人。
[13] 巴勒斯坦是叙利亚的一部分,幼发拉底河是叙利亚的东部边界。
[14] “敌兵”的原文hostiles manus既可以指敌人的军队,也可以是“敌人的手”的意思。
[15] 古代叙利亚人相信,吃鱼会引发身体肿胀和溃疡,所以不吃鱼。奥维德的解释纯粹是文学化的,没有事实依据。Harries(1991)提醒我们,这是本卷的第四个拯救故事(第一个是79-118行阿里昂被海豚拯救的故事),只不过这次的主角是神,因而获救毫无悬念。
[16] 475-532行是2月17日(罗马标记法为H XIII KAL. MAR. NP QVIR[INALIA]),前面的2月16日标记为G XIV KAL. MAR. EN。
[17] 罗慕路斯和库瑞斯国王塔提乌斯达成合并协议时,为了表达善意,罗马人决定采用“奎里特斯人”(Curites或Quirites)的新名称,这个名称显然是向库瑞斯人致敬。
[18] 阿特拉斯(Atlas)是北非西部的山脉,在希腊神话中,他是朱庇特的儿子,职责是肩负天空。
[19] “山羊泥潭”(Capreae paludem)是罗马附近的一处沼泽。
[20] 普罗库鲁斯(Iulius Proculus)的这个故事见李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.16.5)。长白城(Alba Longa)最初是埃涅阿斯的儿子阿斯卡尼乌斯(Ascanius)建立的一个子城,隶属于埃涅阿斯最初落脚的拉维尼昂(Lavinium),后来罗马国王Tullus Hostilius摧毁了此城,将所有的居民迁至罗马城。