奧維德《歲時記》第二卷401-500行

ferret opem certe, si non ope mater egeret,
quae facta est uno mater et orba die.
Nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
Corpora!’ Desierat deposuitque sinu.
405 Vagierunt ambo pariter: sensisse putares.
Hi redeunt udis in sua tecta genis.
Sustinet impositos summa cavus alveus unda:
heu quantum fati parva tabella tulit!
Alveus in limo silvis adpulsus opacis
410 paulatim fluvio deficiente sedet.
Arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
Rumina nunc ficus Romula ficus erat.
Venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
quis credat pueris non nocuisse feram?
415 Non nocuisse parum est, prodest quoque. quos lupa nutrit,
perdere cognatae sustinuere manus.
Constitit et cauda teneris blanditur alumnis
et fingit lingua corpora bina sua.
Marte satos scires: timor abfuit, ubera ducunt
420 nec sibi promissi lactis aluntur ope.
Illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
Magna dati nutrix praemia lactis habet.
Quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
425 Nupta, quid exspectas? Non tu pollentibus herbis
nec prece nec magico carmine mater eris;
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
iam socer optatum nomen habebit avi.
Nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
430 reddebant uteri pignora rara sui.
‘Quid mihi’ clamabat ‘prodest rapuisse Sabinas’
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
utilius fuerat non habuisse nurus.’
435 Monte sub Esquilio multis incaeduus annis
Iunonis magnae nomine lucus erat.
Huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
suppliciter posito procubuere genu,
cum subito motae tremuere cacumina silvae
440 et dea per lucos mira locuta suos:
‘Italidas matres’ inquit ‘sacer hircus inito.’
obstipuit dubio territa turba sono.
Augur erat (nomen longis intercidit annis,
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
445 ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
pellibus exsectis percutienda dabant.
Luna resumebat decimo nova cornua motu,
virque pater subito nuptaque mater erat.
Gratia Lucinae! Dedit haec tibi nomina lucus,
450 aut quia principium tu, dea, lucis habes.
Parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
maturumque utero molliter aufer onus.
Orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
perdidit illius temporis aura fidem;
455 flamina non constant, et sex reserata diebus
carceris Aeolii ianua lata patet.
Iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
Te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
460 signa) duos tergo sustinuisse deos.
Terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
tum cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
inque Palaestinae margine sedit aquae.
465 Populus et cannae riparum summa tenebant,
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
Dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
pallet, et hostiles credit adesse manus,
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
470 et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
Nec mora, prosiluit. Pisces subiere gemelli:
pro quo nunc, cernis, sidera nomen[1] habent.
Inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
nec violant timidi piscibus ora Syri.
475 Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino;
qui tenet hoc nomen (Romulus ante fuit)
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
(bellicus a telo venit in astra deus),
sive suum regi nomen posuere Quirites,
480 seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
Nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
multaque Romulea bella peracta manu,
‘Iuppiter,’ inquit, ‘habet Romana potentia vires:
sanguinis officio non eget illa mei.
485 Redde patri natum. Quamvis intercidit alter,
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
“Unus erit, quem tu tolles in caerula caeli”
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
Iuppiter adnuerat. Nutu tremefactus uterque
490 est polus, et caeli pondera novit Atlas.
Est locus, antiqui Caprae dixere paludem:
forte tuis illic, Romule, iura dabas.
Sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
et gravis effusis decidit imber aquis.
495 Hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
fit fuga, rex patriis astra petebat equis.
Luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
haesissetque animis forsitan illa fides;
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
500 lunaque fulgebat, nec facis usus erat,

[1] cernis, sidera nomen=dignum sidera munus

若不是自身難保,母親定會幫你們,
可憐的人,只能做一天的母親!
你們一起生,一起死,一起沉入水底!”
說完,將懷裡的嬰兒放進籃子。
405 孿生兄弟都大哭起來,彷彿聽懂了,
僕人們回家去復命,雙頰淚落。
“船”載着兩個孩子,尚能在河面漂浮,
小小的竹板負擔著多重的前途!
籃子順流漂進幽暗的樹林,水勢
410 逐漸變弱,它最終擱淺在淤泥里。
那裡有株無花果,遺迹仍在,如今稱
魯米納[1],原來用羅慕路斯之名。
一隻懷孕的母狼竟來到棄嬰身邊,
誰信他們竟沒有被野獸摧殘?
415 不僅沒傷害他們,還幫助他們,親族
忍心毀滅的人,母狼卻哺育。
它站在那裡,用尾巴撫慰稚嫩的養子,
用舌頭添凈兩個嬰兒的身體。
你應知他們是馬爾斯的後代:無懼地拉拽
420 狼的乳房,喝着不屬於人的奶。
祭司名源於地名,地名源於這隻狼[2]
付出的乳汁收穫了豐厚的獎賞。[3]
這名字為何不可能從阿卡迪亞發源?
潘的神廟就在呂凱俄斯山[4]
425 新娘,你在等什麼?強力的草藥、禱辭、
神奇的咒語都不能給你孩子,
你如果耐心忍受“豐饒之手”的鞭笞,
很快岳父就能有“祖父”的名字。
傳說有一段時間,殘酷的命運降臨,
430 只有極少的妻子能如願懷孕。
羅慕路斯哀嘆道:“我搶來薩賓的女人[5]
有何用(此事在他執政時發生),
若我的罪行沒增強國力,只帶來戰爭?
我寧願羅馬男子依舊單身。”
435 埃斯奎林山麓有一片樹林,以朱諾
命名,多年來未曾遭過斧鉞。
妻子丈夫們來到這裡,立刻齊刷刷
跪倒,匍匐在地,祈求神發話。
突然間,枝葉搖晃,樹巔猛烈顫動,
440 女神借聖林發出奇妙的諭令:
“將意大利婦女的身體交給神聖的公山羊。”
曖昧的言辭令眾人震愕驚惶。
有一位占卜師(姓名早已湮沒在歲月里)
新近從圖斯坎地界[6]流亡至此,
445 宰殺了一隻公山羊,將皮做成鞭子,
吩咐用它們來抽打女人的背脊。
巡迴的月亮第十次長出新角,男人
突然變父親,妻子做了母親。
感謝盧契娜[7],你的名字與聖林有關,
450 或者因為你本是光的源泉。
仁慈的神,求你善待懷孕的女人,
溫柔地送足月胎兒離開母身。
二月的此日一到,便不可再相信風神,
這個時節的風從來不守信。
455 風變化無定,六天里埃俄洛斯[8]的監獄
一直門戶大開,毫無攔阻。
水瓶已傾斜,敏捷的持水人[9]已經沉沒,
魚,下面輪到你將天馬迎接![10]
人們說你和弟弟(因為兩星座相鄰,
460 光芒相映)背上曾馱過兩位神。
那時候,朱庇特正用武力捍衛天庭[11]
維納斯為躲避可怕的怪物堤豐[12]
和年幼的丘比特一起奔至幼發拉底河,
在巴勒斯坦[13]的這條河邊停歇。
465 堤岸的頂上長滿蘆葦、柳樹和白楊,
給了他們逃脫追捕的希望。
藏匿的維納斯聽到枝葉間風的呼嘯,
臉色煞白,以為敵兵[14]已追到。
她摟着懷裡的孩子,輕喊,“救命,仙女們,
470 幫助我們這兩位落難的神。”
語罷,她縱身入河。兩條魚將他們馱起:
它們因此獲贈星座的名字。
迷信的敘利亞人從此禁止食用魚類,
絕不肯用魚污染他們的嘴[15]
475 下一天無節日,第三天獻給奎里努斯[16]
他現在用此名,從前叫羅慕路斯,
或者因為古代薩賓人的長矛叫“庫里斯”
(這位好戰者封神靠的是武器),
或者因為羅馬人把別稱送給了君主,
480 或者因為他收服了庫瑞斯部族[17]
他掌管戰爭的父親看見嶄新的城樓
和羅慕路斯的眾多軍功之後,
向朱庇特請求:“羅馬的力量已足以自立,
不需要我的血脈繼續出力。
485 請把兒子還給我,雖然另一位已死,
這一位將同時充當自己和雷穆斯。
你曾告訴我,你將擢升一人入蒼冥,
請讓朱庇特的話現在就成真。”
神王同意了。祂甫一點頭,兩邊的天極
490 已震動,阿特拉斯[18]感到了變異。
有一處地方,古人稱之為“山羊泥潭”[19]
羅慕路斯,你碰巧在那裡審案。
太陽逃遁,聚攏的黑雲遮住天空,
大雨猛然傾瀉,雷霆滾動,
495 穹宇被飛馳的閃電撕裂,人群奔竄,
國王乘父神的駿馬升入星殿。
地上,民眾在哀悼,指控元老院弒君,
這謠言本可能在他們心中長存,
幸而普羅庫魯斯正從長白城回羅馬[20]
500 月光很明亮,路上不需要火把,

[1] 這棵無花果樹名叫魯米納(Rumina),奧維德認為,它從羅慕路斯(Romulus)的名字變來,這沒有任何語言學依據。語言學家的意見是,它或者源於拉丁古詞rumis(乳房),影射兩位孿生兄弟曾經吃狼奶的故事,或者源於rumen(喉嚨),因為牛羊時常在這棵樹下反芻(ruminare)。
[2] 奧維德的觀點是Luperci(牧神祭司)的名字源於Lupercal(祭祀潘神的山洞名),而Lupercal的名字又源於lupus(狼),這是他提供的第一種詞源解釋。
[3] Harries(1991)認為羅慕路斯兄弟獲救的故事呼應了前面法比烏斯家族靠着唯一倖存的男孩得以延續的故事,兩次獲救對羅馬都意義重大:羅慕路斯是羅馬的建立者,後來的法比烏斯是第二次布匿戰爭中羅馬的拯救者。
[4] 這是奧維德的第二種解釋,他提出,Luperci也可能與阿卡迪亞的潘神敬拜中心呂凱俄斯山(Lycaeus)有關,呂凱俄斯山的希臘語是Lykaion,意為“狼出沒的地方”,按照詞根意義和構詞法,對應的拉丁語便是lupercum,和luperci很接近了。
[5] 在羅馬建國初期,周邊部族都不願與羅馬通婚,為了增加人口,羅慕路斯實施了搶婚,大規模從薩賓族劫掠女人。
[6] “圖斯坎”是埃特魯里亞的形容詞。埃特魯里亞人以占卜和預言聞名,羅馬早期的許多祭司都來自那裡,許多儀式也發源於那裡。
[7] “盧契娜”是狄安娜的名號之一,奧維德提出,這個詞或者源於“聖林”(lucus),或者源於“光”(lux)。
[8] 埃俄洛斯(Aeolus)是風神,傳說各種風都被他囚禁,需要的時候才放出來。
[9] “水瓶”和“持水人”都指水瓶座(拉丁文Aquarius就是“持水人”的意思)。
[10] “你”所指的“魚”和下一行的“弟弟”組成了雙魚座(Pisces),“天馬”指為太陽神拉車的馬。這兩行的意思是太陽離開水瓶座,進入雙魚座。
[11] 指發生在奧林匹斯諸神與叛亂的巨人族之間的戰爭。
[12] “維納斯”的原文是Dione(狄俄涅),按照荷馬的說法,狄俄涅是維納斯的母親,但這裡她的名字和丘比特同時出現,顯然奧維德把她和維納斯混同了。“堤豐”(Typhoeus或Typhon)是可怕的巨人。
[13] 巴勒斯坦是敘利亞的一部分,幼發拉底河是敘利亞的東部邊界。
[14] “敵兵”的原文hostiles manus既可以指敵人的軍隊,也可以是“敵人的手”的意思。
[15] 古代敘利亞人相信,吃魚會引發身體腫脹和潰瘍,所以不吃魚。奧維德的解釋純粹是文學化的,沒有事實依據。Harries(1991)提醒我們,這是本卷的第四個拯救故事(第一個是79-118行阿里昂被海豚拯救的故事),只不過這次的主角是神,因而獲救毫無懸念。
[16] 475-532行是2月17日(羅馬標記法為H XIII KAL. MAR. NP QVIR[INALIA]),前面的2月16日標記為G XIV KAL. MAR. EN。
[17] 羅慕路斯和庫瑞斯國王塔提烏斯達成合併協議時,為了表達善意,羅馬人決定採用“奎里特斯人”(Curites或Quirites)的新名稱,這個名稱顯然是向庫瑞斯人致敬。
[18] 阿特拉斯(Atlas)是北非西部的山脈,在希臘神話中,他是朱庇特的兒子,職責是肩負天空。
[19] “山羊泥潭”(Capreae paludem)是羅馬附近的一處沼澤。
[20] 普羅庫魯斯(Iulius Proculus)的這個故事見李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.16.5)。長白城(Alba Longa)最初是埃涅阿斯的兒子阿斯卡尼烏斯(Ascanius)建立的一個子城,隸屬於埃涅阿斯最初落腳的拉維尼昂(Lavinium),後來羅馬國王Tullus Hostilius摧毀了此城,將所有的居民遷至羅馬城。