Carmentis portae dextro est via proxima iano:
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet.
Illa fama refert Fabios exisse trecentos:
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
205 Ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
non aliter quam cum Libyca de gente leones
210 invadunt sparsos lata per arva greges.
Diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet.
Sic iterum, sic saepe cadunt. Ubi vincere aperte
non datur, insidias armaque tecta parant.
215 Campus erat, campi claudebant ultima colles
silvaque montanas occulere apta feras.
In medio paucos armentaque rara relinquunt,
cetera virgultis abdita turba latet.
Ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
220 aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
riparum clausas margine finit aquas:
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
225 Quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
simplex nobilitas, perfida tela cave!
Fraude perit virtus: in apertos undique campos
prosiliunt hostes et latus omne tenent.
Quid faciant pauci contra tot milia fortes?
230 quidve, quod in misero tempore restet, adest?
Sicut aper longe silvis latratibus actus
fulmineo celeres dissipat ore canes,
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
volneraque alterna dantque feruntque manu.
235 Una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
ad bellum missos perdidit una dies.
Ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
credibile est ipsos consuluisse deos;
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
240 unus de Fabia gente relictus erat,
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
cui res cunctando restituenda foret.
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
et medius Crater inter utrumque, iacent.
245 Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti.
Quae tibi cur tria sint tam sociata, canam.
Forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
(non faciet longas fabula nostra moras):
‘i, mea’ dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
250 et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
Corvus inauratum pedibus cratera recurvis
tollit et aerium pervolat altus iter.
Stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
temptat eam rostro, non erat apta legi.
255 Immemor imperii sedisse sub arbore fertur,
dum fierent tarda dulcia poma mora.
Iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
ad dominumque redit fictaque verba refert:
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
260 hic tenuit fontes officiumque meum.’
‘Addis’ ait ‘culpae mendacia’ Phoebus ‘et audes
fatidicum verbis fallere velle deum?
At tibi, dum lactens haerebit in arbore ficus,
de nullo gelidae fonte bibentur aquae.’
265 Dixit, et, antiqui monimenta perennia facti,
Anguis, avis, Crater sidera iuncta micant.
Tertia post Idus nudos aurora Lupercos
aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt.
Dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,
270 attigerint Latias unde petita domos.
Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur
Arcades: Arcadiis plurimus ille iugis.
Testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae,
quique citis Ladon in mare currit aquis,
275 cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini,
altaque Cyllene[1] Parrhasiaeque nives.
Pan erat armenti, Pan illic numen equarum:
munus ob incolumes ille ferebat oves.
Transtulit Euander silvestria numina secum;
280 hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat.
Inde deum colimus devectaque sacra Pelasgis
flamen ad haec prisco more Dialis erat[2].
Cur igitur currant, et cur (sic currere mos est)
nuda ferant posita corpora veste, rogas?
285 Ipse deus velox discurrere gaudet in altis
montibus, et subitas concipit ipse fugas;
ipse deus nudus nudos iubet ire ministros,
nec satis ad cursus commoda vestis erit[3].
Ante Iovem genitum terras habuisse feruntur
290 Arcades, et luna gens prior illa fuit.
Vita feris similis, nullos agitata per usus:
artis adhuc expers et rude volgus erat.
Pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas,
nectar erat palmis hausta duabus aqua.
295 Nullus anhelabat sub adunco vomere taurus,
nulla sub imperio terra colentis erat:
nullus adhuc erat usus equi, se quisque ferebat:
ibat ovis lana corpus amicta sua.
Sub Iove durabant et corpora nuda gerebant,
300 docta graves imbres et tolerare Notos.
[1] Cyllene=Tricrene=Cillene=Troezenae=Troezene
[2] erat=obit
[3] erit=erat
最近的路線是卡爾門塔城樓右通道[1],
千萬別選擇此路,它有凶兆。
傳說三百位法比烏斯就是走這裡:
城門雖無辜,但它太不吉利。
205 他們急行軍趕至湍急的庫萊梅拉河[2]
(冬季洪水捲起洶湧的漩渦),[3]
在那裡紮營。兩軍對壘,他們拔出劍,
銳不可當地穿透圖斯坎[4]的防線,
恰似利比亞生長的雄獅[5]沖向原野,
210 猛攻羊群,殺得它七零八落。
敵人紛紛潰逃,背上又添恥辱的
新傷,大地被維埃的紅血淹沒。
他們一而再、再而三戰敗,公開的勝利
已不可得,便籌劃陰險的伏擊。
215 有一片平原,周圍都是森林和丘陵,
那裡正適合山裡的野獸隱身。
維埃人在中間留下少數士兵和牲畜,
主力部隊則悄悄進灌木潛伏。
你看,猶如暴雨催生的激流,或者
220 和煦西風驟然消融的積雪,
在田畝和道路上奔涌泛濫,不再如平日,
將河水安然鎖在堤岸的邊界里[6],
法比烏斯的勇士擁滿了整條山谷,
斬殺看見的一切,沒任何恐懼。
225 趕往哪裡,高貴的家族?你們上了當:
高貴卻天真,小心險詐的投槍!
勇敢被詭計消滅:空闊原野上,敵人
從四面八方匯聚,將你們圈禁。
數百人再如何英武,怎能抵擋數萬人?
230 什麼還有用,在這悲慘的時辰?
猶如野豬被遠遠逐出勞倫頓森林[7],
用獠牙的閃電反擊獵犬的旋風,
但轉眼還是戰死,他們雖然也陣亡,
卻在搏鬥中讓敵人慘遭殺傷。
235 一天內法比烏斯家全部投入戰鬥,
一天內戰鬥的英雄悉數不留。
然而,為保住海格力斯的這支血脈[8],
我們相信[9],諸神有特別的安排:
一位男孩還沒有成年,無法服兵役,
240 他便是法比烏斯家僅存的後裔。
這定是為你,馬克西姆斯[10],將來能出生,
用拖延戰法再造羅馬的興盛[11]。
有三個星座排在一起:烏鴉座、長蛇座[12]
分列兩邊,巨爵座在中間閑卧。
245 它們在望日看不見,第二夜才會升起,
告訴你,三星座為何如此親密。
福玻斯正為朱庇特準備隆重的慶典
(這故事不會耽擱多少時間),
“我的鳥兒[13],去吧,從活泉取些水給我,
250 別讓籌辦的儀式有任何耽擱。”
烏鴉用彎爪握住一隻鍍金的酒爵,
扇起翅膀,在高高的空中巡閱。
它看見一株無花果,結滿干硬的果實,
便用嘴嘗試,發現還不適合吃,
255 人們說,它忘了命令,竟在樹底安坐,
耐心等待果實甜熟的時刻。
饜足之後,它用黑手抓起一條長蛇,
回到主人那裡,編了謊話說:
“這就是耽擱的原因,是它霸佔了水路,
260 壟斷了山泉,不許我完成任務。”
福玻斯答道:“大膽!你已犯錯,還敢
用誑語蒙我?誰比我更懂預言?
從此後,只要樹上的無花果依然青澀[14],
你就不能飲任何清泉解渴。”
265 長蛇、烏鴉和巨爵三個星座在一起
閃爍,永遠紀念這古老的故事。
望日後第三天會看見赤裸的牧神祭司[15],
雙角的法烏努斯[16]也享受聖禮。
繆斯,告訴我這些儀禮的起源,它們
270 從何處傳來,進入羅馬的家庭。
據說,古代阿卡迪亞人敬拜牧神潘,
他最愛在阿卡迪亞的山嶺流連,
福洛厄山可為證,斯廷法洛斯的水波,
還有急切奔向大海的拉冬河,
275 還有松林環抱的諾納克里斯山脊,
高峻的庫萊內和帕拉西亞的雪地[17]。
潘看護牛群,他在當地也是馬的神,
綿羊平安,他也會收穫祭品。
埃萬德流亡時,帶來各位山林的神祇,
280 如今的城市那時剛剛選址。
從此,我們敬拜潘,朱庇特祭司[18]也循例
舉行源自阿卡迪亞[19]的儀禮。
那他們為何奔跑(這習俗至今仍沿襲),
為何不穿法衣,赤裸着身體?
285 這位捷足的牧神自己就喜歡在高山
恣意飛馳,轉瞬就逃出視線;
他自己裸身,也命令侍從裸身相隨,
因為奔跑時衣物皆是累贅。
相傳朱庇特誕生前,阿卡迪亞人已經
290 在大地居住,月亮比他們年輕。
生活與野獸相似,日子在茫然中虛度,
和技藝絕緣,一個未開化的民族:
他們只知以樹枝為巢,以草葉為食糧,
雙手掬起的清水就是瓊漿;
295 沒有公牛在彎曲的軛下艱難地喘氣,
沒有土地屈從於耕夫的統治;
馬還沒有被馴服[20],交通只能靠腳力,
綿羊身上還穿着自己的毛衣;
他們在野外露宿,沒任何衣物遮體,
300 習慣忍受暴雨和南風的催逼。
[1] 羅馬城門都有出和入兩條通道,顯然卡爾門塔城門(Porta Carmentalis)的右通道是出城的通道,由於法比烏斯家族由此出城,幾乎全部陣亡,此後這條通道在羅馬人眼中就變得很不吉利。
[2] 庫萊梅拉河(Cremera)在羅馬以北匯入台伯河。
[3] Harries(1991)發現,199-207行中,奧維德玩了兩面手法,哀歌體的長行(六音步的單行)體現了高貴的史詩風格,哀歌體的短行(五音步的雙行)卻總有一種調侃戲弄的味道。他用“湍急”和“洶湧的漩渦”形容一條小河似乎過於誇張,卻影射了導致法比烏斯家族潰敗的性格缺陷——衝動。
[4] “圖斯坎的”的原文是Tyrrhenum(圖雷尼人的),圖雷尼人是埃特魯里亞人的祖先。
[5] 利比亞(Libya)在古羅馬泛指北非,北非的毛里塔尼亞盛產以兇狠聞名的獅子。
[6] 這些比喻都隱含了奧維德對法比烏斯家族過分自信、不計後果的批評。
[7] 勞倫頓(Laurentum)是羅馬郊外的城鎮,因周圍的月桂(laurus)林得名,附近的森林裡有野豬出沒。野豬的比喻在《伊利亞特》(Iliad 12.41-8)和《埃涅阿斯紀》(Aeneid 10.707-18)中都用於類似的戰鬥場景。
[8] 傳說法比烏斯家族由海格力斯和埃萬德的一個女兒繁衍而來。
[9] Harries(1991)從這行中讀出了奧維德的反諷。公元前2世紀末,法比烏斯家族由於道德問題和財務危機幾乎再次滅絕。
[10] 指在第二次布匿戰爭中擊敗漢尼拔的著名羅馬將領Q. Fabius Maximus,他因為用拖延戰法拯救了羅馬,獲得Cunctator(拖延者)的名號。
[11] 與他勇敢卻魯莽的先祖不同,這位擅長拖延並拯救了羅馬的法比烏斯體現了理性與剋制。
[12] 243-266行是2月14日(羅馬標記法為E XVI KAL. MAR. N)。烏鴉座(Corvus)和長蛇座(Anguis)分別在巨爵座(Crater)兩邊。
[13] 因為烏鴉在古羅馬常用於預言和占卜,所以奧維德將它視為預言神阿波羅的聖鳥。
[14] 原文形容無花果的lactens字面意思是“充滿奶的”,lac(奶)指無花果未成熟時的果汁。
[15] 267-474行是2月15日(羅馬標記法為F XV KAL. MAR. NP LVPER[CALIA])。
[16] 法烏努斯頭上長有雙角。
[17] 這裡奧維德列舉了六個與阿卡迪亞相關的地點:福洛厄山(Pholoe)、斯廷法洛斯湖(Stymphalus,海格力斯曾在此殺死大鳥)、拉冬河(Ladon,它匯入阿爾佩斯河,而非直接流入大海)、諾納克里斯(Nonacris,一個城鎮)、庫萊內山(Cyllene)和帕拉西亞(Parrhasia,也是城鎮)。
[18] 朱庇特祭司名為flamen Dialis。
[19] “阿卡迪亞”的原文是Pelasgis,這個詞指希臘最古老的居民,因而代指阿卡迪亞。
[20] 駕馭天馬的柏勒洛豐(Bellerophon)據說是第一位傳授騎馬技藝的人。