奥维德《岁时记》第二卷201-300行

Carmentis portae dextro est via proxima iano:
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet.
Illa fama refert Fabios exisse trecentos:
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
205 Ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
non aliter quam cum Libyca de gente leones
210 invadunt sparsos lata per arva greges.
Diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet.
Sic iterum, sic saepe cadunt. Ubi vincere aperte
non datur, insidias armaque tecta parant.
215 Campus erat, campi claudebant ultima colles
silvaque montanas occulere apta feras.
In medio paucos armentaque rara relinquunt,
cetera virgultis abdita turba latet.
Ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
220 aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
riparum clausas margine finit aquas:
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
225 Quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
simplex nobilitas, perfida tela cave!
Fraude perit virtus: in apertos undique campos
prosiliunt hostes et latus omne tenent.
Quid faciant pauci contra tot milia fortes?
230 quidve, quod in misero tempore restet, adest?
Sicut aper longe silvis latratibus actus
fulmineo celeres dissipat ore canes,
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
volneraque alterna dantque feruntque manu.
235 Una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
ad bellum missos perdidit una dies.
Ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
credibile est ipsos consuluisse deos;
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
240 unus de Fabia gente relictus erat,
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
cui res cunctando restituenda foret.
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
et medius Crater inter utrumque, iacent.
245 Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti.
Quae tibi cur tria sint tam sociata, canam.
Forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
(non faciet longas fabula nostra moras):
‘i, mea’ dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
250 et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
Corvus inauratum pedibus cratera recurvis
tollit et aerium pervolat altus iter.
Stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
temptat eam rostro, non erat apta legi.
255 Immemor imperii sedisse sub arbore fertur,
dum fierent tarda dulcia poma mora.
Iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
ad dominumque redit fictaque verba refert:
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
260 hic tenuit fontes officiumque meum.’
‘Addis’ ait ‘culpae mendacia’ Phoebus ‘et audes
fatidicum verbis fallere velle deum?
At tibi, dum lactens haerebit in arbore ficus,
de nullo gelidae fonte bibentur aquae.’
265 Dixit, et, antiqui monimenta perennia facti,
Anguis, avis, Crater sidera iuncta micant.
Tertia post Idus nudos aurora Lupercos
aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt.
Dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,
270 attigerint Latias unde petita domos.
Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur
Arcades: Arcadiis plurimus ille iugis.
Testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae,
quique citis Ladon in mare currit aquis,
275 cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini,
altaque Cyllene[1] Parrhasiaeque nives.
Pan erat armenti, Pan illic numen equarum:
munus ob incolumes ille ferebat oves.
Transtulit Euander silvestria numina secum;
280 hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat.
Inde deum colimus devectaque sacra Pelasgis
flamen ad haec prisco more Dialis erat[2].
Cur igitur currant, et cur (sic currere mos est)
nuda ferant posita corpora veste, rogas?
285 Ipse deus velox discurrere gaudet in altis
montibus, et subitas concipit ipse fugas;
ipse deus nudus nudos iubet ire ministros,
nec satis ad cursus commoda vestis erit[3].
Ante Iovem genitum terras habuisse feruntur
290 Arcades, et luna gens prior illa fuit.
Vita feris similis, nullos agitata per usus:
artis adhuc expers et rude volgus erat.
Pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas,
nectar erat palmis hausta duabus aqua.
295 Nullus anhelabat sub adunco vomere taurus,
nulla sub imperio terra colentis erat:
nullus adhuc erat usus equi, se quisque ferebat:
ibat ovis lana corpus amicta sua.
Sub Iove durabant et corpora nuda gerebant,
300 docta graves imbres et tolerare Notos.

[1] Cyllene=Tricrene=Cillene=Troezenae=Troezene
[2] erat=obit
[3] erit=erat

最近的路线是卡尔门塔城楼右通道[1]
千万别选择此路,它有凶兆。
传说三百位法比乌斯就是走这里:
城门虽无辜,但它太不吉利。
205 他们急行军赶至湍急的库莱梅拉河[2]
(冬季洪水卷起汹涌的漩涡),[3]
在那里扎营。两军对垒,他们拔出剑,
锐不可当地穿透图斯坎[4]的防线,
恰似利比亚生长的雄狮[5]冲向原野,
210 猛攻羊群,杀得它七零八落。
敌人纷纷溃逃,背上又添耻辱的
新伤,大地被维埃的红血淹没。
他们一而再、再而三战败,公开的胜利
已不可得,便筹划阴险的伏击。
215 有一片平原,周围都是森林和丘陵,
那里正适合山里的野兽隐身。
维埃人在中间留下少数士兵和牲畜,
主力部队则悄悄进灌木潜伏。
你看,犹如暴雨催生的激流,或者
220 和煦西风骤然消融的积雪,
在田亩和道路上奔涌泛滥,不再如平日,
将河水安然锁在堤岸的边界里[6]
法比乌斯的勇士拥满了整条山谷,
斩杀看见的一切,没任何恐惧。
225 赶往哪里,高贵的家族?你们上了当:
高贵却天真,小心险诈的投枪!
勇敢被诡计消灭:空阔原野上,敌人
从四面八方汇聚,将你们圈禁。
数百人再如何英武,怎能抵挡数万人?
230 什么还有用,在这悲惨的时辰?
犹如野猪被远远逐出劳伦顿森林[7]
用獠牙的闪电反击猎犬的旋风,
但转眼还是战死,他们虽然也阵亡,
却在搏斗中让敌人惨遭杀伤。
235 一天内法比乌斯家全部投入战斗,
一天内战斗的英雄悉数不留。
然而,为保住海格力斯的这支血脉[8]
我们相信[9],诸神有特别的安排:
一位男孩还没有成年,无法服兵役,
240 他便是法比乌斯家仅存的后裔。
这定是为你,马克西姆斯[10],将来能出生,
用拖延战法再造罗马的兴盛[11]
有三个星座排在一起:乌鸦座、长蛇座[12]
分列两边,巨爵座在中间闲卧。
245 它们在望日看不见,第二夜才会升起,
告诉你,三星座为何如此亲密。
福玻斯正为朱庇特准备隆重的庆典
(这故事不会耽搁多少时间),
“我的鸟儿[13],去吧,从活泉取些水给我,
250 别让筹办的仪式有任何耽搁。”
乌鸦用弯爪握住一只镀金的酒爵,
扇起翅膀,在高高的空中巡阅。
它看见一株无花果,结满干硬的果实,
便用嘴尝试,发现还不适合吃,
255 人们说,它忘了命令,竟在树底安坐,
耐心等待果实甜熟的时刻。
餍足之后,它用黑手抓起一条长蛇,
回到主人那里,编了谎话说:
“这就是耽搁的原因,是它霸占了水路,
260 垄断了山泉,不许我完成任务。”
福玻斯答道:“大胆!你已犯错,还敢
用诳语蒙我?谁比我更懂预言?
从此后,只要树上的无花果依然青涩[14]
你就不能饮任何清泉解渴。”
265 长蛇、乌鸦和巨爵三个星座在一起
闪烁,永远纪念这古老的故事。
望日后第三天会看见赤裸的牧神祭司[15]
双角的法乌努斯[16]也享受圣礼。
缪斯,告诉我这些仪礼的起源,它们
270 从何处传来,进入罗马的家庭。
据说,古代阿卡迪亚人敬拜牧神潘,
他最爱在阿卡迪亚的山岭流连,
福洛厄山可为证,斯廷法洛斯的水波,
还有急切奔向大海的拉冬河,
275 还有松林环抱的诺纳克里斯山脊,
高峻的库莱内和帕拉西亚的雪地[17]
潘看护牛群,他在当地也是马的神,
绵羊平安,他也会收获祭品。
埃万德流亡时,带来各位山林的神祇,
280 如今的城市那时刚刚选址。
从此,我们敬拜潘,朱庇特祭司[18]也循例
举行源自阿卡迪亚[19]的仪礼。
那他们为何奔跑(这习俗至今仍沿袭),
为何不穿法衣,赤裸着身体?
285 这位捷足的牧神自己就喜欢在高山
恣意飞驰,转瞬就逃出视线;
他自己裸身,也命令侍从裸身相随,
因为奔跑时衣物皆是累赘。
相传朱庇特诞生前,阿卡迪亚人已经
290 在大地居住,月亮比他们年轻。
生活与野兽相似,日子在茫然中虚度,
和技艺绝缘,一个未开化的民族:
他们只知以树枝为巢,以草叶为食粮,
双手掬起的清水就是琼浆;
295 没有公牛在弯曲的轭下艰难地喘气,
没有土地屈从于耕夫的统治;
马还没有被驯服[20],交通只能靠脚力,
绵羊身上还穿着自己的毛衣;
他们在野外露宿,没任何衣物遮体,
300 习惯忍受暴雨和南风的催逼。

[1] 罗马城门都有出和入两条通道,显然卡尔门塔城门(Porta Carmentalis)的右通道是出城的通道,由于法比乌斯家族由此出城,几乎全部阵亡,此后这条通道在罗马人眼中就变得很不吉利。
[2] 库莱梅拉河(Cremera)在罗马以北汇入台伯河。
[3] Harries(1991)发现,199-207行中,奥维德玩了两面手法,哀歌体的长行(六音步的单行)体现了高贵的史诗风格,哀歌体的短行(五音步的双行)却总有一种调侃戏弄的味道。他用“湍急”和“汹涌的漩涡”形容一条小河似乎过于夸张,却影射了导致法比乌斯家族溃败的性格缺陷——冲动。
[4] “图斯坎的”的原文是Tyrrhenum(图雷尼人的),图雷尼人是埃特鲁里亚人的祖先。
[5] 利比亚(Libya)在古罗马泛指北非,北非的毛里塔尼亚盛产以凶狠闻名的狮子。
[6] 这些比喻都隐含了奥维德对法比乌斯家族过分自信、不计后果的批评。
[7] 劳伦顿(Laurentum)是罗马郊外的城镇,因周围的月桂(laurus)林得名,附近的森林里有野猪出没。野猪的比喻在《伊利亚特》(Iliad 12.41-8)和《埃涅阿斯纪》(Aeneid 10.707-18)中都用于类似的战斗场景。
[8] 传说法比乌斯家族由海格力斯和埃万德的一个女儿繁衍而来。
[9] Harries(1991)从这行中读出了奥维德的反讽。公元前2世纪末,法比乌斯家族由于道德问题和财务危机几乎再次灭绝。
[10] 指在第二次布匿战争中击败汉尼拔的著名罗马将领Q. Fabius Maximus,他因为用拖延战法拯救了罗马,获得Cunctator(拖延者)的名号。
[11] 与他勇敢却鲁莽的先祖不同,这位擅长拖延并拯救了罗马的法比乌斯体现了理性与克制。
[12] 243-266行是2月14日(罗马标记法为E XVI KAL. MAR. N)。乌鸦座(Corvus)和长蛇座(Anguis)分别在巨爵座(Crater)两边。
[13] 因为乌鸦在古罗马常用于预言和占卜,所以奥维德将它视为预言神阿波罗的圣鸟。
[14] 原文形容无花果的lactens字面意思是“充满奶的”,lac(奶)指无花果未成熟时的果汁。
[15] 267-474行是2月15日(罗马标记法为F XV KAL. MAR. NP LVPER[CALIA])。
[16] 法乌努斯头上长有双角。
[17] 这里奥维德列举了六个与阿卡迪亚相关的地点:福洛厄山(Pholoe)、斯廷法洛斯湖(Stymphalus,海格力斯曾在此杀死大鸟)、拉冬河(Ladon,它汇入阿尔佩斯河,而非直接流入大海)、诺纳克里斯(Nonacris,一个城镇)、库莱内山(Cyllene)和帕拉西亚(Parrhasia,也是城镇)。
[18] 朱庇特祭司名为flamen Dialis。
[19] “阿卡迪亚”的原文是Pelasgis,这个词指希腊最古老的居民,因而代指阿卡迪亚。
[20] 驾驭天马的柏勒洛丰(Bellerophon)据说是第一位传授骑马技艺的人。