奧維德《歲時記》第二卷101-200行

Quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem:
non haec sunt digitis arma tenenda tuis.
Ille, metu pavidus, ‘mortem non deprecor’ inquit,
‘sed liceat sumpta pauca referre lyra.’
105 Dant veniam ridentque moram. Capit ille coronam,
quae possit crines, Phoebe, decere tuos;
induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
reddidit icta suos pollice chorda sonos,
flebilibus numeris veluti canentia dura
110 traiectus penna tempora cantat olor.
Protinus in medias ornatus desilit undas:
spargitur impulsa caerula puppis aqua.
Inde (fide maius) tergo delphina recurvo
se memorant oneri subposuisse novo;
115 ille sedens citharamque tenens pretiumque vehendi
cantat et aequoreas carmine mulcet aquas.
di pia facta vident: astris delphina recepit
Iuppiter et stellas iussit habere novem.
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
120 vellem, Maeonide, pectus inesse tuum,
dum canimus sacras alterno carmine Nonas:
maximus hic fastis accumulatur honor.
Deficit ingenium, maioraque viribus urgent:
haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
125 Quid volui demens elegis imponere tantum
ponderis? Heroi res erat ista pedis,
sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen
hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques.
Res tamen ante dedit. Sero quoque vera tulisti
130 nomina, iam pridem tu pater orbis eras.
Hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto,
nomen habes: hominum tu pater, ille deum.
Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo
moenia, tu dederas transilienda Remo.
135 Te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit:
hoc duce Romanum est solis utrumque latus.
Tu breve nescioquid victae telluris habebas:
quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet.
Tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas:
140 tu recipis luco, reppulit ille nefas.
Vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges.
Tu domini nomen, principis ille tenet.
Te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
Caelestem fecit te pater, ille patrem.
145 Iam puer Idaeus media tenus eminet alvo
et liquidas mixto nectare fundit aquas.
En etiam, siquis Borean horrere solebat,
gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.
Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis
150 Lucifer, et primi tempora veris erunt.
ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
magnaque discedens signa reliquit hiems.
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
aspicies geminos exseruisse pedes.
155 Inter hamadryadas iaculatricemque Dianam
Callisto sacri pars fuit una chori.
Illa, deae tangens arcus, ‘quos tangimus arcus,
este meae testes virginitatis’ ait.
Cynthia laudavit, ‘promissa’ que ‘foedera serva,
160 et comitum princeps tu mihi’ dixit ‘eris.’
Foedera servasset, si non formosa fuisset:
cavit mortales, de Iove crimen habet.
Mille feras Phoebe silvis venata redibat
aut plus aut medium sole tenente diem.
165 Ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus,
in medio gelidae fons erat altus aquae),
‘hic’ ait ‘in silva, virgo Tegeaea, lavemur!’
erubuit falso virginis illa sono.
Dixerat et nymphis: nymphae velamina ponunt,
170 hanc pudet et tardae dat mala signa morae.
Exuerat tunicas; uteri manifesta tumore
proditur indicio ponderis ipsa suo.
Cui dea ‘virgineos, periura Lycaoni, coetus
desere, nec castas pollue’ dixit ‘aquas.’
175 Luna novum decies implerat cornibus orbem:
quae fuerat virgo credita, mater erat.
Laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.
Quid facis? Invito est pectore passa Iovem.
Utque ferae vidit turpes in paelice voltus,
180 ‘huius in amplexus, Iuppiter,’ inquit ‘eas.’
Ursa per incultos errabat squalida montes,
quae fuerat summo nuper amata Iovi.
Iam tria lustra puer furto conceptus agebat,
cum mater nato est obvia facta suo.
185 Illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens
et gemuit: gemitus verba parentis erant.
Hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,
ni foret in superas raptus uterque domos.
Signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,
190 Arctophylax formam terga sequentis habet.
Saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
Idibus agrestis fumant altaria Fauni
hic, ubi discretas insula rumpit aquas.
195 Haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
ter centum Fabii ter cecidere duo.
Una domus vires et onus susceperat urbis:
sumunt gentiles arma professa manus.
Egreditur castris miles generosus ab isdem,
200 e quis dux fieri quilibet aptus erat.

劍與你何干?船在搖晃,快去開,水手,
這樣的兇器不該爾等擁有!
他大驚失色,“我不求你們饒我性命,
但請允許我取琴來,彈上一陣。”
105 他們同意了,嘲笑這借口。他戴上冠冕
(即使在福玻斯頭頂,它也不寒酸),
穿上用推羅紫貝浸染兩遍的長袍[1]
拇指碰琴弦,發出熟悉的音調,
猶如天鵝被殘酷的羽箭刺穿額頭,
110 那旋律如泣如訴,無限悲愁。
突然間,盛裝的他縱身跳入海中,
水波乍受衝擊,往船上噴涌。
然後,一隻海豚弓起背,溫順地馱起
從未體驗的重負——這傳說太離奇。
115 他坐於其上,手持琴,用歌聲償付渡資,
海水在他的音樂中安享靜謐。
眾神目睹了良善之舉,朱庇特擢升
海豚入天宇,允他擁有九顆星。
荷馬,此刻我希望自己擁有千張嘴[2]
120 和你吟詠阿喀琉斯的靈慧,
當我用交錯詩行[3]歌唱神聖的回九日——
曆書中至高榮耀[4]在今天被銘記。
我才華不足,我無力背負如山的重量,
頌讚這一天,我需要特別的詩行。
125 我為何迷了心竅,竟讓哀歌體承擔
艱巨的使命?英雄體才是首選。
神聖的祖國之父,是平民和元老院獻上
這尊名,它也是我們騎士[5]的願望。
歷史也曾贈予此封號,對你這榮譽
130 來得太遲:你早是世界之父。
你在塵世,朱庇特在高天,擁有這名稱:
你是人之父,祂則是神的父親。
羅慕路斯,請讓位:是愷撒讓你的城堞
變雄偉,而你在時,雷穆斯可跨越;
135 你震懾塔提烏斯和弱小的庫瑞斯部族[6]
愷撒的羅馬則遍及日照之處[7]
你征服的土地太狹窄,可以忽略不計,
朱庇特所轄皆是愷撒的領地;
你姦淫婦女,他卻讓婦女嚴守貞節[8]
140 你拒分良莠,他卻摒棄邪惡;
你喜好強力,愷撒治下法律最強盛,
你自稱主子,他只是第一公民[9]
雷穆斯與你反目,他卻能寬恕敵人,
你成神靠父親,父親卻靠他成神[10]
145 伊達山青年[11]的上身已經浮出了海面,
他斟的清水透着瓊漿的甘甜。
若有誰總是畏懼凜冽的北風,他應該
慶祝:溫和的西風已開始吹來。
晨星第五次從海中抬起明亮的面龐[12]
150 初春時節就在這一天登場。
但不要被騙,寒氣猶在,仍沒有消失,
告別的冬天留下明顯痕迹。
第三夜降臨,你會立刻見到守護[13]
大熊的牧夫伸出他的雙足。
155 置身於林木仙女[14]中間,卡里斯托
也是善獵狄安娜的虔誠追隨者。
她手按女神之弓發誓,“我觸碰的弓,
請你為我永葆貞節做見證!”
欽提婭[15]稱讚她,又說,“這盟約你若謹守,
160 我就讓你做我的隨侍之首。”
她本可守約,倘若她不是這般美麗:
防住凡人,防不住朱庇特的侵襲。
狄安娜捕獲了千頭野獸,正準備回去,
時值正午,或者已然是下午。
165 走到聖林邊(裡面長着濃密的櫟樹,
綠蔭之中有一汪清涼的深湖),
女神說,“帖該亞的處女[16],我們在此沐浴。”
不實的稱謂令卡里斯托羞懼。
仙女們都聽從女神的吩咐,褪下衣裙;
170 她卻一再拖延,似乎難為情。
當她終於脫了衣,明顯隆起的腹部
驗證了猜測,懷孕的事實太清楚。
女神對她說,“呂卡翁背信的女兒,離開
處女的隊列,別玷污聖潔的泉水!”[17]
175 彎角的月亮十次走完旅程,當初
她被認作處女,現在是人母。
被羞辱的朱諾大怒,改變了她的形狀:
你何必如此?她豈能與朱庇特對抗?
女神看見情敵野獸的醜臉,奚落道,
180 “朱庇特,你且去享受她的擁抱!”
不久前還被至高神寵愛的女人,如今
變成穢熊,遊盪在原始的山林。
屈辱中懷上的男孩已經長到十五歲,
母親又被迫與兒子迎面相對。
185 她站在那裡,彷彿認識他,表情狂亂,
呻吟着:呻吟就是母親的語言。
無知男孩的投槍差點就將她擊中,
若不是兩人被同時卷上天穹,
變成相鄰的星座:前面的星座稱作“熊”[18]
190 “守熊者”[19]則像跟在身後的牧童。
至今朱諾仍記仇,決不許忒堤斯[20]的海水
為邁納盧斯之熊洗去塵埃[21]
望日,鄉野的法烏努斯會享受祭壇煙火[22]
那裡,一座小島[23]分開了台伯河。
195 就是在此日,為了抵抗維埃人的侵略,
三百零六位法比烏斯殞歿[24]
一個家庭承受了一座城的重負和力量,
一個氏族慨然穿上了戎裝。
這些高貴的士兵從同一片軍營出征,
200 他們中任何一位都堪當將領。

[1] 腓尼基港口推羅的染料用貝殼做成,在古代很出名,也很珍貴。
[2] 119-148行是2月5日(羅馬標記法為D NON. FEB. NP),前面的2月4日標記為C PR. NON. FEB. N。“荷馬”的原文是Maeonide(邁奧尼亞人),因為荷馬的出生地通常認為是斯密爾納(Smyrna),該城屬於呂底亞(Lydia,古名邁奧尼亞)地區。
[3] 哀歌雙行體單行是六個音步,雙行是五個音步,所以是“交錯詩行”。
[4] “至高榮耀”指公元前2年,屋大維被元老院授予“祖國之父”(pater patriae)的稱號。
[5] 奧維德家族世代都是騎士階層,所以說“我們騎士”。
[6] 塔提烏斯(Tatitus)是薩賓國王,庫瑞斯部族(Cures)和凱尼納部族(Caenina,譯文中省略了)都生活在早期羅馬城附近。
[7] 屋大維去世時,羅馬帝國的版圖西起大西洋,東至幼發拉底河,北接多瑙河、易北河,南抵尼羅河瀑布和阿特拉斯山脈,除了東邊,幾乎覆蓋了當時羅馬人知道的整個世界。
[8] 早期羅馬婦女如果丈夫遠離很長一段時間,有權重新結婚,屋大維廢除了這個傳統。
[9] 主人(dominus)的稱謂暗示臣民都是奴隸,“第一公民”(princeps)的稱號卻體現了屋大維和臣民在名義上的平等,只是突出了他的重要性而已。所以,為了與維護共和傳統的宣傳一致,屋大維厭惡dominus的稱謂,而選擇了princeps的頭銜。
[10] 奧維德指出,羅慕路斯成神是靠了父親戰神馬爾斯,屋大維卻靠自己的影響力讓羅馬為養父愷撒封神。
[11] “伊達山青年”指特洛伊美男子蓋尼米得(Ganymede),他在伊達山打獵時,被朱庇特用老鷹搶去做情人和斟酒者。水瓶座的拉丁文意為“持水者”,就代表蓋尼米得,所以這裡奧維德實際指水瓶座。
[12] 149-152行是2月9日(羅馬標記法為H V EID. FEB. N),前面的2月6日、7日和8日分別標記為E VIII EID. FEB. N、F VII EID. FEB. N和G VI EID. FEB. N。
[13] 153-192行是2月11日(羅馬標記法為B III EID. FEB. N),前面的2月10日標記為A IV EID. FEB. N。牧夫座(Bootes)又名“守熊人”(Arctophylax),傳說是朱庇特和卡里斯托(Callisto)的兒子阿卡斯所變。
[14] 林木仙女(Hamadryadas)是掌管特定樹木,與它們同生同死的仙女。
[15] 即狄安娜。
[16] 卡里斯托是阿卡迪亞國王呂卡翁(Lycaon)的女兒,帖該亞是阿卡迪亞的城鎮,代指該地區。
[17] 意大利文藝復興畫家提香的著名畫作《狄安娜與卡里斯托》的靈感便來自這一段文字。
[18] 即大熊座(Arctos)。
[19] 即牧夫座,參考本卷第153行的注釋。
[20] 忒堤斯(Tethys)是大洋神俄刻阿諾斯的妻子。
[21] 邁納盧斯山在阿卡迪亞,這裡借指卡里斯托的故鄉阿卡迪亞。大熊星座終年不沉落,按照西方古代的說法,就是永遠不沒入海中,奧維德為這個現象找到了一種神話的解釋。
[22] 193-242行是2月13日(羅馬標記法為D. EID. FEB. NP),前面的2月12日標記為C PR. EID. FEB. N。法烏努斯(Faunus)是羅馬本土的牧神和地府神,作為牧神,他經常與希臘的潘神混同。2月13日和12月5日都是古羅馬的牧神節。
[23] 指河心著名的聖島(Insula Sacra)。
[24] 學界公認,195-242行的法比烏斯家族(Fabii)的末日之戰描寫在很大程度上追隨了李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 2.48)的記述。Richard(1988)詳細對比了奧維德和李維的版本,肯定了這一結論。但令學者們困惑的是,無倫根據李維還是後來的塔西佗、普魯塔克的記載,法比烏斯家族的集體陣亡日都是7月18日,奧維德卻把日子定在了2月13日,出入甚大。在《歲時記》別的地方,雖然奧維德會在傳說典故方面有自由發揮,但總體上都嚴格遵循了羅馬曆書的日子。給《羅馬史》作注的學者Ogilvie(1965)指出,李維的記述可能有兩個不同的來源,他在一處(6.1.11)明確聲稱此戰發生在7月18日,但他在另一處的說法(51.1-3)卻與冬末的背景不相矛盾,而此說法可能源於更早的馬凱爾(C. Licinius Macer)已經失傳的《羅馬史》。如果這樣,奧維德的日期並非杜撰,而是有依據的。不過,Harries(1991)認為,過分糾纏於日期沒有必要,因為整個故事都有明顯虛構的性質,是法比烏斯家族和羅馬官方的宣傳。故事的要素受到了希羅多德的影響(關於溫泉關斯巴達三百壯士的記述)。他還認為,奧維德將庫萊梅拉河之戰放在這裡,還有特別的用意,就是支撐本卷後面361-380行關於法比烏斯家族的另一個故事。