奧維德《歲時記》第二卷1-100行

Ianus habet finem. Cum carmine crescit[1] et annus:
alter ut hic[2] mensis, sic liber alter eat.
Nunc primum velis, elegi, maioribus itis[3]:
exiguum, memini, nuper eratis opus.
5 Ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
cum lusit numeris prima iuventa suis.
Idem sacra cano signataque tempora fastis:
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
Haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
10 dextraque non omni munere nostra vacat.
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
nec bellatoris terga premuntur equi,
nec galea tegimur, nec acuto cingimur ense
(his habilis telis quilibet esse potest),
15 at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
Ergo ades et placido paulum mea munera voltu
respice, pacando si quid ab hoste vacas[4].
Februa Romani dixere piamina[5] patres:
20 nunc quoque dant verbo plurima signa fidem.
Pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
quis veterum lingua februa nomen erat,
quaeque capit lictor domibus purgamina certis[6],
torrida cum mica farra, vocantur idem;
25 nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
casta sacerdotum tempora fronde tegit.
Ipse ego flaminicam poscentem februa vidi;
februa poscenti pinea virga data est.
Denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
30 hoc apud intonsos nomen habebat avos.
Mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
omne solum lustrant idque piamen habent.
Aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
tum cum ferales praeteriere dies.
35 Omne nefas omnemque mali purgamina causam
credebant nostri tollere posse senes.
Graecia principium moris dedit: illa nocentes[7]
impia lustratos ponere facta putat.
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
40 caede per Haemonias solvit Acastus aquas;
vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
credulus immerita Phasida fovit ope:
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
‘solve nefas’ dixit, solvit et ille nefas.
45 A! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
fluminea tolli posse putatis aqua!
Sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
50 tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
Primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
qui sacer est imis manibus, imus erat.
postmodo creduntur spatio distantia longo
tempora bis quini continuasse viri.
55 Principio mensis Phrygiae contermina Matri
Sospita delubris dicitur aucta novis.
Nunc ubi sunt, illis quae sunt sacrata Kalendis
templa deae? longa procubuere die.
Cetera ne simili caderent labefacta ruina,
60 cavit sacrati provida cura ducis,
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
nec satis est homines, obligat ille deos.
Templorum positor, templorum sancte repostor,
sit superis, opto, mutua cura tui!
65 Dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
proque tua maneant in statione domo!
Tum quoque vicini lucus celebratur asyli[8],
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
Ad penetrale Numae Capitolinumque Tonantem
70 inque Iovis summa caeditur arce bidens.
Saepe graves pluvias adopertus nubibus aether
concitat, aut posita sub nive terra latet.
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
75 illa nocte aliquis, tollens ad sidera voltum
dicet ‘ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?’
Dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
in liquidas subito mersa notabit aquas.
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
80 is fugiet visus nocte sequente tuos,
seu fuit occultis felix in amoribus index,
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
Quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
carmine currentes ille tenebat aquas.
85 Saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
et stetit in saxo proxima cerva leae,
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
90 sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion,
tamquam fraternis obstipuisse modis.
Nomen Arionium Siculas impleverat urbes
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
95 inde domum repetens puppem conscendit Arion,
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
at tibi nave tua tutius aequor erat.
namque gubernator destricto constitit ense
100 ceteraque armata conscia turba manu.

[1] crescit=crescat
[2] hic=hinc
[3] itis=ite
[4] vacas=vacat
[5] piamina=piacula
[6] certis=tersis
[7] nocentes=nocentis
[8] asyli=Alerni=averni=asili

一月已結束,詩歌和年歲一起生長,[1]
讓新的月份引來新的詩章。
哀歌體詩句,你們第一次揚起巨帆;
我記得,此前你們只乘坐小船[2]
5 是我讓你們自如地操持情愛的事務,
當青澀的年華戲玩青春的格律[3]
現在我卻在歌詠曆法的聖禮與節慶,
誰信我的詩轉向這樣的路徑?
這就是我的軍旅,我能揮動的戰具,
10 我的右手並不是全無用處。
我的確膂力羸弱,不能投擲長槍,
也無法駕馭戰馬,馳騁沙場,
既沒有利劍防身,也沒有盔甲護體
(任何人都可精通這些武器),
15 可是愷撒[4],我用熱忱的心追隨你,
沿征途曆數你的名,你的功績。
因此在平定外敵之餘,請蒞臨此處,
溫慈地瀏覽我獻的這份禮物。
羅馬先祖稱贖罪祭禮為“費布魯阿”[5]
20 現在,詞義的線索也不缺乏:
大祭司向國王和專祭司[6]索要羊毛,其名
也是“費布魯阿”,若遵循古稱;
胥吏為不潔凈人家所取的凈化祭物,
烤過的麥渣和鹽粒,也如此稱呼;
25 同樣的名字也用於聖樹砍下的枝葉,
祭司純潔的雙鬢由它來覆遮;
我曾見專祭司的妻子叫人拿“費布魯阿”,
遞給她的是一根松樹枝椏。
總之,凈化我們身體的任何物品,
30 我們長發的祖先[7]都用此名。
二月名曰“凈化月”,因為潘神的祭司
用羊皮凈化鄉野,視其為贖罪禮;[8]
或者因為本月有不少祭奠日,亡靈
既獲安慰,時節就變得潔凈。
35 我們的祖先相信,凈化禮能夠驅除
所有的災禍源頭,所有的咒詛。
習俗的肇始在希臘,人們相信凈化禮
可助罪人擺脫惡行的反噬。
佩琉斯凈化帕特洛克羅斯,海摩尼亞水
40 也曾洗凈他殺死福科斯之罪;[9]
乘龍車穿越天空的帕西斯巫女,彷彿
已悔過,埃勾斯善待她卻是錯誤;[10]
弒母的阿爾克邁昂請求阿刻羅俄斯,
“洗凈我!”河神便洗去罪的痕迹。[11]
45 你們太天真,竟以為謀殺的陰森血垢
能夠如此輕鬆被河水沖走!
然而,為免你不懂古歷而犯錯,告訴你,
一月和現在相仿,是一年開始,
如今的二月當初卻排在月份的最後,[12]
50 特爾米努斯,你的祭典也壓軸。[13]
一月屬於雅努斯,因為人最先看見門,
最後的月份則對應最深的鬼魂。
據說,這相距甚遠的兩月聚到一起,
是因為後來十人團通過的決議。[14]
55 相傳在本月開端,神母的廟宇旁邊,[15]
守護者朱諾[16]獲贈一座神殿。
在朔日獻給女神的殿堂如今安在?
你或許會問——它早在時光中傾頹。
我們神聖的元首高瞻遠矚,決不許
60 其他廟宇也同樣淪為廢墟,
在他統治下,神殿都沒有衰老的威脅:
不只人,就連神都享受愷撒恩澤。
廟宇建造者和神聖修復者,我祈求諸神,
用他們的熱忱回報你的熱忱。
65 你延了神廟壽數,願神也延你壽數,
願他們長駐,保佑你的家族。
此日,附近庇護地[17]的聖林也人頭攢動,
遠來的台伯河就在此匯入海中。
在努瑪聖所[18]、卡皮托山的雷霆者神殿
70 和朱庇特的高堡[19],犧牲正在祭獻。
墨雲遮蔽的天空常催動滂沱大雨,
或者大地仍隱藏在積雪深處。
待到下一輪太陽快沒入西方的濤波[20]
卸下紫駿馬綴滿寶石的衡軛,
75 當天晚上,若有人抬頭望向星海,
他會問,“昨夜閃爍的天琴何在?”
當他尋找天琴時,也會注意到,突然,
雄獅的腰背[21]也已經沉沒不見。
鑲嵌星星的海豚一直吸引你觀看[22]
80 在次夜也將逸出你的視線:
它或者是秘密愛情[23]的幸運使臣,或者
是萊斯博斯里拉琴和詩人的舟車[24]
哪片海、哪塊大陸不曾聽說阿里昂?
流水都凝住,聆聽他的歌唱。
85 狼追逐羊羔,時常被他的聲音定身,
羊躲避惡狼,時常忘記了逃遁;
獵犬和兔子時常躺在同一片樹蔭里,
岩石上肩並肩立着母鹿和雌獅;
聒噪的烏鴉和帕拉斯的聖鳥[25]安然共坐,
90 鴿子和蒼鷹在一起,再無隔膜。
據說狄安娜[26]也時常陶醉於你的旋律,
阿里昂,彷彿它是兄長[27]的藝術。
西西里城市傳遍阿里昂的大名,他的
里拉琴也讓奧索尼亞心折。
95 樂師從那裡登船,準備返家,滿載
高超技藝為他贏得的資財。
不幸的人,或許你害怕風浪無眼,
然而大海卻比你的船安全:
看,舵手拔出劍,已經逼近他身邊,
100 其他人也手持武器,皆是共犯。

[1] 1-54行是本卷序詩。
[2] 哀歌體(elegiac couplets)通常用於愛情詩和其他非“高貴”的體裁,《歲時記》也用了哀歌體,但表現的卻是帝國層面的宗教、政治、軍事等題材,與奧維德此前的作品不同。
[3] 指《情詩集》(Amores)、《愛的藝術》(Ars Amatoria)等早期作品。
[4] 指日耳曼尼庫斯。
[5] 古羅馬的瓦羅認為,“費布魯阿”(februa)這個詞來自薩賓族的語言,它可能與ferveo(發熱)有關,因為熱可以起到“凈化”的作用。
[6] 大祭司(pontifex)可以為各種神舉行儀式,專祭司(flamen)只能為特定的神舉行儀式。
[7] intonsos(不理髮的)是羅馬人形容祖先時常用的詞,古羅馬人直到公元前300年左右才有理髮師。
[8] 拉丁文“二月”是Februarius。潘神的祭司叫做Luperci,此名很可能源於拉丁文的“狼”(lupus),因為潘神保護羊群不受狼的攻擊。潘神的敬拜地叫做Lupercal,敬拜儀式叫做Lupercalia。潘神祭司只有腰間纏着山羊皮,赤身裸體在全城跑動,無論碰到誰,都以山羊皮帶抽打。這一儀式直到公元6世紀才廢除。
[9] “帕特洛克羅斯(Patroclus)”對應的原文是Actoriden(阿克托耳的孫子),他因為殺人逃離了父親的國度,被阿喀琉斯的父親佩琉斯收留,並與阿喀琉斯成了好友。“他”指佩琉斯,他曾誤殺自己同父異母的弟弟福科斯(Phocus),逃到普提亞(Phthia),國王歐律提昂(Eurytion)用河水給他施行凈化禮。海摩尼亞是帖撒利亞的古名,因為普提亞在帖撒利亞境內。
[10] “帕西斯巫女”指美狄亞(Medea),因為帕西斯(Phasis)是其故鄉科爾基斯(Colchis)的一條河。美狄亞殺死科林斯公主和自己的孩子後,乘龍車逃到雅典,國王埃勾斯(Aegeus)與她結了婚。後來她多次試圖暗害埃勾斯的兒子忒修斯(Theseus),事敗後再次逃亡。
[11] “阿爾克邁昂(Alcmaeon)”的原文是Amphiareiades(安菲阿剌俄斯的兒子)。先知安菲阿剌俄斯(Amphiaraus)知道攻打忒拜必敗,為了避免送死,他躲了起來。他的妻子厄里費勒(Eriphyle)被波呂尼刻斯(Polynices)用一條項鏈收買,出賣了他。臨行前他要求兒子為自己報仇,阿爾克邁昂一聽聞父親的死訊,就殺死了母親。後來河神阿刻羅俄斯(Achelous)幫他洗凈了罪。
[12] 在古典作家中,只有奧維德提到,努瑪在為一年增加兩個月時,將雅努斯月(後來的一月)放在年初,將凈化月(後來的二月)放在年尾。
[13] 特爾米努斯(Terminus)是邊界神。
[14] “十人團(Decemviri)”的原文是bis quini viri(兩倍五人),公元前451年羅馬元老院派人去希臘考察曆法,代表團回來後,一個選舉出來的具有最高立法權的十人團決定將第十二個月挪到第二的位置。
[15] 55-72行是2月1日(羅馬標記法為H KAL. FEB. N)。“神母”指庫柏勒,原文是Phrygiae Matri(佛里吉亞的母親),佛里吉亞是她的敬拜中心。
[16] “守護者朱諾”(Iuno Sospita)神廟在帕拉丁山上。
[17] 羅馬首任國王羅慕路斯在台伯河附近的一處叢林設立了庇護地,任何有罪的人到此都可免受懲罰,以此迅速增加羅馬的人口。
[18] “努瑪住所”的原文是penetrale Numae,penetrale意為“聖所”,暗示努瑪住在神廟裡面,但奧維德之外的作家告訴我們,努瑪的住所只是挨着維斯塔神廟。“雷霆者神殿”是屋大維建的Iuppiter Tonans神廟,在卡皮托山最低的山脊上。
[19] “朱庇特的高堡”指的卡皮托山巔更古老的朱庇特神廟。
[20] 73-78行是2月2日(羅馬標記法為A IV NON. FEB. N)。
[21] 這裡消失的應該是獅子座的後半部分。
[22] 79-118行是2月3日(羅馬標記法為B III NON. FEB. N)。
[23] “秘密愛情”指涅普頓(Neptunus)與海仙安菲特里忒(Amphitrite)的愛情。
[24] 萊斯博斯島是詩人、音樂家阿里昂(Arion)的故鄉,這裡的意思是海豚曾馱着阿里昂和他的里拉琴。
[25] “帕拉斯(密涅瓦)的聖鳥”是象徵智慧的貓頭鷹。
[26] “狄安娜”的原文是Cynthia(欽提婭),這是月神狄安娜的別名,因為她出生在欽圖斯山(Cynthus)。
[27] “兄長”指阿波羅,他擅長藝術。