奧維德《歲時記》第一卷601-724行

Ex uno quidam celebres aut torquis adempti
aut corvi titulos auxiliaris habent.
Magne, tuum nomen rerum est mensura tuarum:
sed qui te vicit nomine maior erat.
605 nec gradus est supra Fabios cognominis ullus:
illa domus meritis Maxima dicta suis.
Sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes:
hic socium summo cum Iove nomen habet.
Sancta vocant augusta patres, augusta vocantur
610 templa sacerdotum rite dicata manu;
huius et augurium dependet origine verbi,
et quodcumque sua Iuppiter auget ope.
augeat imperium nostri ducis, augeat annos,
protegat et vestras querna corona fores,
615 auspicibusque deis tanti cognominis heres
omine suscipiat, quo pater, orbis onus.
Respiciet Titan actas ubi tertius Idus,
fient Parrhasiae sacra relata deae.
Nam prius Ausonias matres carpenta vehebant
620 (haec quoque ab Euandri dicta parente reor);
mox honor eripitur, matronaque destinat omnis
ingratos nulla prole novare viros,
neve daret partus, ictu temeraria caeco
visceribus crescens excutiebat onus.
625 corripuisse patres ausas immitia nuptas,
ius tamen exemptum restituisse ferunt;
binaque nunc pariter Tegeaeae sacra parenti
pro pueris fieri virginibusque iubent.
Scortea non illi fas est inferre sacello,
630 ne violent puros exanimata focos.
Siquis amas veteres ritus, adsiste precanti:
nomina percipies non tibi nota prius.
Porrima placatur Postvertaque, sive sorores
sive fugae comites, Maenali diva, tuae;
635 altera quod porro fuerat cecinisse putatur,
altera, venturum postmodo quicquid erat.
Candida, te niveo posuit lux proxima templo,
qua fert sublimes alta Moneta gradus:
nunc bene prospicies[1] Latiam, Concordia, turbam,
640 nunc[2] te sacratae constituere manus.
Furius antiquam populi superator Etrusci
voverat et voti solverat ille fidem.
Causa, quod a patribus sumptis secesserat armis
volgus, et ipsa suas Roma timebat opes.
645 causa recens melior: passos Germania crines
porrigit auspiciis, dux venerande, tuis;
inde triumphatae libasti munera gentis
templaque fecisti, quam colis ipse, deae.
Hanc tua constituit genetrix et rebus et ara,
650 sola toro magni digna reperta Iovis.
Haec ubi transierint, Capricorno, Phoebe, relicto
per iuvenis curres signa gerentis[3] aquam.
Septimus hinc Oriens cum se demiserit undis,
fulgebit toto iam Lyra nulla polo.
655 Sidere ab hoc ignis venienti nocte, Leonis
qui micat in medio pectore, mersus erit.
Ter quater evolvi signantes tempora fastos,
nec Sementiva est ulla reperta dies:
cum mihi (sensit enim) ‘lux haec indicitur,’ inquit
660 Musa, ‘quid a fastis non stata sacra petis?
Utque dies incerta sacri, sic tempora certa:
seminibus iactis est ubi fetus ager.’
State coronati plenum ad praesepe, iuvenci:
cum tepido vestrum vere redibit opus.
665 Rusticus emeritum palo suspendat aratrum:
omne reformidat frigore volnus humus.
Vilice, da requiem terrae semente peracta;
da requiem, terram qui coluere, viris.
Pagus agat festum: pagum lustrate, coloni,
670 et date paganis annua liba focis.
Placentur frugum matres, Tellusque Ceresque,
farre suo gravidae visceribusque suis.
Officium commune Ceres et Terra tuentur:
haec praebet causam frugibus, illa locum.
675 ‘Consortes operis, per quas correcta vetustas
quernaque glans victa est utiliore cibo,
frugibus immensis avidos satiate colonos,
ut capiant cultus praemia digna sui.
Vos date perpetuos teneris sementibus auctus,
680 nec nova per gelidas herba sit usta nives.
Cum serimus, caelum ventis aperite serenis;
cum latet, aetheria spargite semen aqua.
Neve graves cultis Cerialia rura, cavete,
agmine laesuro depopulentur aves.
685 Vos quoque, formicae, subiectis parcite granis:
post messem praedae copia maior erit.
Interea crescat scabrae robiginis expers,
nec vitio caeli palleat ulla[4] seges,
et neque deficiat macie nec pinguior aequo
690 divitiis pereat luxuriosa suis.
Et careant loliis oculos vitiantibus agri,
nec sterilis culto surgat avena solo.
Triticeos fetus passuraque farra bis ignem
hordeaque ingenti fenore reddat ager!’
695 Haec ego pro vobis, haec vos optate coloni,
efficiatque ratas utraque diva preces.
Bella diu tenuere viros: erat aptior ensis
vomere, cedebat taurus arator equo;
sarcula cessabant, versique in pila ligones,
700 factaque de rastri pondere cassis erat.
Gratia dis domuique tuae; religata catenis
iampridem vestro sub pede Bella iacent.
Sub iuga bos veniat, sub terras semen aratas:
Pax Cererem nutrit, Pacis alumna Ceres.
705 At quae venturas praecedit[5] sexta Kalendas,
hac sunt Ledaeis templa dicata deis:
fratribus illa deis fratres de gente deorum
circa Iuturnae composuere lacus.
Ipsum nos carmen deduxit Pacis ad aram.
710 Haec erit a mensis fine secunda dies.
Frondibus Actiacis comptos redimita capillos,
Pax, ades et toto mitis in orbe mane.
Dum desint hostes, desit quoque causa triumphi:
tu ducibus bello gloria maior eris.
715 Sola gerat miles, quibus arma coerceat, arma,
canteturque fera nil nisi pompa tuba.
Horreat Aeneadas et primus et ultimus orbis:
si qua parum Romam terra timebat, amet.
Tura, sacerdotes, Pacalibus addite flammis,
720 albaque perfusa victima fronte cadat.
Utque domus, quae praestat eam, cum pace perennet
ad pia propensos vota rogate deos.
Sed iam prima mei pars est exacta laboris,
cumque suo finem mense libellus habet.

[1] prospicies=prospiciens
[2] nunc=ut
[3] gerentis=regentis
[4] ulla=aegra
[5] praecedit=praecedet

有人因為一件器物而成名,頭銜
來自助陣的烏鴉或奪來的項圈[1]
龐培,“偉大”的稱號與你的功業相稱,
可你的名聲終不如擊敗你的人。[2]
605 沒任何姓氏比法比烏斯家族更驕傲,
他們因功勛世襲“至偉者”名號。[3]
然而,上述英傑都只有人類的榮贊,
這位卻分享至高朱庇特的尊銜:
祖先稱神聖物為奧古斯都,祭司按儀禮
610 敬獻的神廟在言語中也如此修飾。
占卜術之名也與該詞的源頭相合,
還有朱庇特神力助佑的一切[4]
願祂拓展元首[5]的帝國,延他的壽數,
願橡環[6]看護愷撒的門庭無虞。
615 亦願諸神保佑,此榮耀稱號的繼承者
如父親一樣,在瑞兆中接掌世界。
望日之後,第三輪太陽升起之時[7]
應再次向阿卡迪亞女神致禮[8]
起初,奧索尼亞的主婦可以乘馬車
620 (此詞也應與卡爾門塔有涉),[9]
隨後特權被廢除[10],她們便一致決定,
讓忘恩的丈夫永無續種的子孫。
為阻止分娩,衝動的她們以盲目的攻擊
迫使生長的重負從子宮剝離。[11]
625 傳說元老院譴責女人們殘忍的挑釁,
卻立法恢復她們被奪的尊嚴,
並下令設立兩個同等的節日,為繁衍
男女後嗣向卡爾門塔祭獻。
攜帶皮革製品進神祠,是褻瀆之舉,
630 被宰殺之物會污染純潔的聖爐。
如果誰喜好古禮,請緊挨祈禱的祭司,
你會聽到完全陌生的名字:
波里瑪和波斯維爾塔——卡爾門塔的姐妹
或流亡的夥伴——正接受他的讚美。
635 據信,她們一位吟唱久遠的過去,
一位預言未來必然的結局。[12]
美麗的“和諧”,翌日雪白的廟宇曾經[13]
迎接你,莫奈塔[14]從那裡拾級高登。
此刻,你將環視聚集的羅馬民眾;
640 此刻,神的手已將你安放於神宮。
是征服埃特魯里亞的弗里烏斯[15]許願
為你建神廟,他的願早已兌現。
起因是平民拿起武器,與貴族相抗,[16]
羅馬竟開始畏懼自己的力量。
645 重建的理由卻喜慶:日耳曼尼亞披散
頭髮,跪於你,尊貴的君王[17],階前。
因此,你獻出戰敗民族的財富,為你
格外敬重的女神築造了新祠。
你母后[18]聽聞也慷慨解囊,捐贈祭壇,
650 世間唯有她堪配朱庇特[19]的良緣。
當這些儀式結束,福玻斯,你便將拋舍[20]
摩羯座,開始進入水瓶座[21]的疆界。
從此日算起,等太陽第七次沒入海床[22]
整個天極不再有天琴的光芒。
655 此星座消失,當夜晚再度降臨,閃爍在[23]
雄獅胸中的火焰[24]也將被掩埋。
記錄節慶的曆書我已翻閱三四遍,
播種節[25]日期卻依然沒有尋見。
繆斯為我解惑,“這一天由祭司指定,
660 不固定的節日為何在曆書里搜尋?[26]
雖然祭禮日期不確定,時節卻不變:
種子既播下,土地便懷孕待產。”
頭戴花環的公牛,在滿盈的欄中站好,
等暖春一到,你們的活計也將到。
665 讓農夫暫且掛起勞碌歸來的犁頭[27]
寒涼的土地害怕每一道傷口。
管家,你讓田畝歇一歇,播種已完成,
也讓耕完土之人有時間休整。
讓小村慶祝節日,為它舉行凈化禮[28]
670 在村社神壇上擺放今年的素祭[29]
尋求蔬果母親忒盧斯[30]和刻瑞斯的祝福,
用她們應得的麥餅和孕豬的臟腑。
地神和穀神為莊稼履行共同的職司,
分別提供生長的空間和活力。
675 “女神,是你們攜手,更新初民的生活,
用健康的食物替換撿拾的橡果;
請將豐盛的菜蔬賜予熱切的農夫,
讓他們的收穫能與勞作[31]相符;
賜予柔嫩的種子持續不斷的生長,
680 別讓凜冽的風雪凍折了新秧;
我們播種時,請送來和風,吹開藍天,
種子蟄伏時,請用天水澆灌;
請小心看護,別讓耕地的禍害——鳥雀
成群結隊在珍貴麥田上劫掠。
685 你們螞蟻,也請饒過新種的穀物,
收穫之後,戰利品會更加充足。
而此時,請讓拔節的莊稼遠離鏽病,
也別因天時不正蒼白如魅影;
別讓它因過瘦而枯萎,同樣別讓它
690 恣意蔓延,被過剩的養料扼殺;
請讓田野擺脫傷害視力的黑麥草,
讓耕地永不受無用燕麥的滋擾,
讓土壤加倍產出小麥、大麥和將兩回
經受火燒的祭物——斯佩爾特麥。”[32]
695 我為你們禱告,農夫們,也請為自己
禱告,願兩位女神遂我們心意!
人類長久地陷於戰爭,劍比犁趁手,
衝鋒的馬蓋過了耕地的牛,
鋤頭被閑置,鐵鍬被人改成長槍,
700 頭盔竟是耙子變換了模樣[33]
感謝神,感謝你[34]的家族!“戰爭”早已
套上鎖鏈,匍匐在你們腳底。
讓牛負起軛,將種子撒入翻耕的土地,
是“和平”這位養母養育刻瑞斯。
705 下個朔日來臨前第六天,曾有殿宇[35]
敬獻給兩位神,他們乃麗達孕育。[36]
在尤圖爾娜的湖畔,源於神族的兄弟[37]
為兩位孿生兄弟建造了居住地。
此詩的旅途將我引到了和平祭壇[38]
710 此日離一月之末只餘一天。
你雅緻的頭髮戴着阿克提翁的桂冠[39]
女神,請降臨,溫柔地永駐人間。
只要沒有敵人,也沒有凱旋的軍功,
在君王眼中,你便比戰爭更光榮。
715 讓士兵只為制止刀兵而拿起刀兵,
讓殘忍的號角只在慶典上齊鳴,
讓整個世界都敬畏埃涅阿斯的後代,
若哪國不怕羅馬,那就讓它愛。
祭司們,將乳香投入和平祭壇的火里,
720 讓白色的犧牲倒下,血染額際。
向喜愛你們虔敬禱告的諸神祈福,
讓締造和平的家族與和平長駐。
但是,作品的第一部分已經寫完,
詩卷和月份都已到達終點。

[1] 科爾維努斯在和一位高盧人單打獨鬥時,一隻烏鴉幫他進攻敵人,所以他輕鬆獲勝,由此獲得Corvinus的名號,這個詞源於拉丁語“烏鴉”(corvus)。曼里烏斯(T. Manlius)打敗了一位高盧巨人,搶來了一個項圈(torques),獲得了“托爾誇圖斯”(Torquatus)的名號。
[2] 古羅馬人稱呼龐培(Cn. Pompeius)為Magnus(偉大者),擊敗他的人自然是愷撒(Iulius Caesar)。
[3] 法比烏斯家族的祖先Q. Fabius Rullianus在公元前304年擔任審查官時處理得當,保證了羅馬的安寧,被授予“至偉者”(Maximus)的稱號,從此它成為家族的姓氏。該家族另一位著名的人物是以拖延戰術擊敗漢尼拔的法比烏斯(Fabius Maximus Cunctator)。奧維德在以上四行玩了一個從形容詞原級magnus到比較級maior再到最高級maximus的文字遊戲。
[4] 奧維德認為,“神聖”(augustum)和“占卜術”(augurium)都源於動詞“助佑”(augere,也有“增加、擴大”之意)。
[5] 根據奧維德寫作(屋大維死前)和修改(屋大維死後)的時間,這裡的“元首”既可能指屋大維,也可能指提比略,相應地,下文的“繼承者”分別就是提比略或日耳曼尼庫斯。
[6] 橡樹葉環是朱庇特的標誌,授予拯救羅馬公民的人,元老院的決議允許屋大維在宅邸前懸掛橡樹葉環。
[7] 617-636行是1月15日(羅馬標記法為G XVIII KAL. FEB. NP CAR[MENTALIA])。此行的Titan(提坦神)指老太陽神許珀里翁(Hyperion),因此借指太陽。
[8] “阿卡迪亞女神”原文是Parrhasiae deae(帕拉西亞女神),指前文提到的卡爾門塔。
[9] 奧維德認為,拉丁文“馬車”(carpentum)源於卡爾門塔(Carmenta),這是毫無語言學依據的。在羅馬圍攻維埃的戰役中,主將卡米盧斯發誓,若攻下此城,就將十分之一的戰利品獻給阿波羅,但在公元前396年奪下維埃後,卻發現錢不夠,羅馬婦女自願捐出金飾,解決了問題。元老院出於感激,授予她們乘馬車出行的權利。
[10] 公元前215年,《奧皮亞法》(Lex Oppia)廢除了羅馬婦女乘車出行的權利。
[11] 這個故事是奧維德的杜撰。根據李維的《羅馬史》(Ab Urbe Condita 34.1-8),公元前195年元老院討論是否廢除《奧皮亞法》時,羅馬婦女只是以和平的方式施壓,並未採用墮胎的激烈對抗方式。
[12] 在卡爾門塔的祭禮上,祭司會念到“波里瑪”(Porrima)和“波斯維爾塔”(Postverta)兩個名字,奧維德猜測她們或者是卡爾門塔的姐妹,或者是她流亡的同伴,並認為“波里瑪”源自“很久以前”(porro),“波斯維爾塔”源自“將要到來”(venturum postmodo)。“卡爾門塔”的原文是Maenali diva(邁納盧斯的女神),邁納盧斯是阿卡迪亞的山脈。
[13] 637-650行是1月16日(羅馬標記法為H XVII KAL. FEB. C)。公元10年1月16日,提比略向“和諧”(Concordia)女神敬獻了翻新的神廟。
[14] 莫奈塔(Moneta)是朱諾的稱號,廣場上的“和諧”神廟通過台階與卡皮托山上的朱諾神廟相連。
[15] 弗里烏斯即卡米盧斯(M. Furius Camillus),他攻下了維埃(埃特魯里亞的一個城邦)。
[16] 由於在選舉執政官的問題上與貴族發生爭執,部分羅馬平民退出了政治生活。通過獨裁官卡米盧斯的努力,第一位平民執政官L. Sextus成功當選,羅馬政壇才恢復“和諧”。
[17] “尊貴的君王”指提比略。
[18] “母后”指利維婭。Simpson(1991)認為,有足夠證據可以推斷,公元前7年1月16日,屋大維和利維婭可能啟動了“和諧”神廟的重建。
[19] “朱庇特”指屋大維。
[20] 651-652行是1月17日(羅馬標記法為A XVI KAL. FEB. C),後面的1月18日、19日、20日、21日和22日分別標記為B XV KAL. FEB. C、C XIV KAL. FEB. C、D XIII KAL. FEB. C、E XII KAL. FEB. C和F XI KAL. FEB. C。
[21] 1月17日,太陽離開摩羯座(Capricornus),進入水瓶座(Aquarius)。
[22] 653-654行是1月23日(羅馬標記法為G X KAL. FEB. C)。
[23] 655-704行是1月24日(羅馬標記法為H IX KAL. FEB. C),後面的1月25日、26日分別標記為A VIII KAL. FEB. C和B VII KAL. FEB. C。
[24] “雄獅”指獅子座(Leo),“胸中的火焰”指獅子座的一等星軒轅十四(Regulus)。
[25] 播種節(Sementiva dies)更通行的說法是Feriae Sementivae。
[26] 拉丁曆法中有部分節日(稱為feriae conceptivae)沒有固定日期,由祭司在年初宣布具體的時間。
[27] 這裡,奧維德明顯扮演了司儀的角色。
[28] 土地的凈化禮在拉丁文中叫lustratio agri 或ambarvalia,但奧維德在這裡多次重複“村莊”(pagus)一詞,或許是影射另一個節日——村莊節(Paganalia),關於村莊節,我們所知甚少。
[29] “素祭”的原文liba是農村的標準祭品,用奶酪、麵粉和雞蛋製成。
[30] 忒盧斯(Tellus,意為大地)女神在羅馬有多個名字,例如奧普斯(Ops)和“善良女神”(Bona Dea),大體上與古希臘神話中的蓋婭女神相當。
[31] “勞作”對應的拉丁文cultus也有“敬拜”的意思。
[32] 西方古人先用火烤去掉麥子的殼,再用火烤熟麥子做食物,所以是“兩回經受火燒”。
[33] 這裡三種農具的變化呈遞進關係:鋤頭只是終止了正常功能,鐵鍬稍加改裝就能變成長槍,耙子變成頭盔則需要放入爐中熔化,用其原料重新製造。
[34] 指屋大維(或日耳曼尼庫斯)。
[35] 705-708行是1月27日(羅馬標記法為C VI KAL. FEB. C),後面的28日和29日分別標記為D V KAL. FEB. C和E IV KAL. FEB. F。
[36] 指麗達和朱庇特的孿生子卡斯托爾和珀魯克斯,公元6年1月27日,提比略以自己和去世的弟弟德魯蘇的名義將重建的神廟獻給這兩位神。
[37] 指提比略和德魯蘇兄弟。
[38] 709-724行是1月30日(羅馬標記法為F III KAL. FEB. NP),後面的31日標記為G PR. KAL. FEB. C。公元前13年,屋大維從高盧和西班牙回來後,元老院決定為“奧古斯都和平”建造一座祭壇,就是和平祭壇(Ara Pacis Augustae),竣工敬獻之日在公元前9年1月30日。
[39] 在公元前31年的阿克提翁海戰中,屋大維決定性地擊敗了安東尼,這標誌着公元前1世紀羅馬內戰的結束和羅馬和平(Pax Romana)的開始。