奥维德《岁时记》第二卷1-100行

Ianus habet finem. Cum carmine crescit[1] et annus:
alter ut hic[2] mensis, sic liber alter eat.
Nunc primum velis, elegi, maioribus itis[3]:
exiguum, memini, nuper eratis opus.
5 Ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
cum lusit numeris prima iuventa suis.
Idem sacra cano signataque tempora fastis:
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
Haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
10 dextraque non omni munere nostra vacat.
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
nec bellatoris terga premuntur equi,
nec galea tegimur, nec acuto cingimur ense
(his habilis telis quilibet esse potest),
15 at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
Ergo ades et placido paulum mea munera voltu
respice, pacando si quid ab hoste vacas[4].
Februa Romani dixere piamina[5] patres:
20 nunc quoque dant verbo plurima signa fidem.
Pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
quis veterum lingua februa nomen erat,
quaeque capit lictor domibus purgamina certis[6],
torrida cum mica farra, vocantur idem;
25 nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
casta sacerdotum tempora fronde tegit.
Ipse ego flaminicam poscentem februa vidi;
februa poscenti pinea virga data est.
Denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
30 hoc apud intonsos nomen habebat avos.
Mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
omne solum lustrant idque piamen habent.
Aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
tum cum ferales praeteriere dies.
35 Omne nefas omnemque mali purgamina causam
credebant nostri tollere posse senes.
Graecia principium moris dedit: illa nocentes[7]
impia lustratos ponere facta putat.
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
40 caede per Haemonias solvit Acastus aquas;
vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
credulus immerita Phasida fovit ope:
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
‘solve nefas’ dixit, solvit et ille nefas.
45 A! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
fluminea tolli posse putatis aqua!
Sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
50 tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
Primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
qui sacer est imis manibus, imus erat.
postmodo creduntur spatio distantia longo
tempora bis quini continuasse viri.
55 Principio mensis Phrygiae contermina Matri
Sospita delubris dicitur aucta novis.
Nunc ubi sunt, illis quae sunt sacrata Kalendis
templa deae? longa procubuere die.
Cetera ne simili caderent labefacta ruina,
60 cavit sacrati provida cura ducis,
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
nec satis est homines, obligat ille deos.
Templorum positor, templorum sancte repostor,
sit superis, opto, mutua cura tui!
65 Dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
proque tua maneant in statione domo!
Tum quoque vicini lucus celebratur asyli[8],
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
Ad penetrale Numae Capitolinumque Tonantem
70 inque Iovis summa caeditur arce bidens.
Saepe graves pluvias adopertus nubibus aether
concitat, aut posita sub nive terra latet.
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
75 illa nocte aliquis, tollens ad sidera voltum
dicet ‘ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?’
Dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
in liquidas subito mersa notabit aquas.
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
80 is fugiet visus nocte sequente tuos,
seu fuit occultis felix in amoribus index,
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
Quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
carmine currentes ille tenebat aquas.
85 Saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
et stetit in saxo proxima cerva leae,
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
90 sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion,
tamquam fraternis obstipuisse modis.
Nomen Arionium Siculas impleverat urbes
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
95 inde domum repetens puppem conscendit Arion,
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
at tibi nave tua tutius aequor erat.
namque gubernator destricto constitit ense
100 ceteraque armata conscia turba manu.

[1] crescit=crescat
[2] hic=hinc
[3] itis=ite
[4] vacas=vacat
[5] piamina=piacula
[6] certis=tersis
[7] nocentes=nocentis
[8] asyli=Alerni=averni=asili

一月已结束,诗歌和年岁一起生长,[1]
让新的月份引来新的诗章。
哀歌体诗句,你们第一次扬起巨帆;
我记得,此前你们只乘坐小船[2]
5 是我让你们自如地操持情爱的事务,
当青涩的年华戏玩青春的格律[3]
现在我却在歌咏历法的圣礼与节庆,
谁信我的诗转向这样的路径?
这就是我的军旅,我能挥动的战具,
10 我的右手并不是全无用处。
我的确膂力羸弱,不能投掷长枪,
也无法驾驭战马,驰骋沙场,
既没有利剑防身,也没有盔甲护体
(任何人都可精通这些武器),
15 可是恺撒[4],我用热忱的心追随你,
沿征途历数你的名,你的功绩。
因此在平定外敌之余,请莅临此处,
温慈地浏览我献的这份礼物。
罗马先祖称赎罪祭礼为“费布鲁阿”[5]
20 现在,词义的线索也不缺乏:
大祭司向国王和专祭司[6]索要羊毛,其名
也是“费布鲁阿”,若遵循古称;
胥吏为不洁净人家所取的净化祭物,
烤过的麦渣和盐粒,也如此称呼;
25 同样的名字也用于圣树砍下的枝叶,
祭司纯洁的双鬓由它来覆遮;
我曾见专祭司的妻子叫人拿“费布鲁阿”,
递给她的是一根松树枝桠。
总之,净化我们身体的任何物品,
30 我们长发的祖先[7]都用此名。
二月名曰“净化月”,因为潘神的祭司
用羊皮净化乡野,视其为赎罪礼;[8]
或者因为本月有不少祭奠日,亡灵
既获安慰,时节就变得洁净。
35 我们的祖先相信,净化礼能够驱除
所有的灾祸源头,所有的咒诅。
习俗的肇始在希腊,人们相信净化礼
可助罪人摆脱恶行的反噬。
佩琉斯净化帕特洛克罗斯,海摩尼亚水
40 也曾洗净他杀死福科斯之罪;[9]
乘龙车穿越天空的帕西斯巫女,仿佛
已悔过,埃勾斯善待她却是错误;[10]
弑母的阿尔克迈昂请求阿刻罗俄斯,
“洗净我!”河神便洗去罪的痕迹。[11]
45 你们太天真,竟以为谋杀的阴森血垢
能够如此轻松被河水冲走!
然而,为免你不懂古历而犯错,告诉你,
一月和现在相仿,是一年开始,
如今的二月当初却排在月份的最后,[12]
50 特尔米努斯,你的祭典也压轴。[13]
一月属于雅努斯,因为人最先看见门,
最后的月份则对应最深的鬼魂。
据说,这相距甚远的两月聚到一起,
是因为后来十人团通过的决议。[14]
55 相传在本月开端,神母的庙宇旁边,[15]
守护者朱诺[16]获赠一座神殿。
在朔日献给女神的殿堂如今安在?
你或许会问——它早在时光中倾颓。
我们神圣的元首高瞻远瞩,决不许
60 其他庙宇也同样沦为废墟,
在他统治下,神殿都没有衰老的威胁:
不只人,就连神都享受恺撒恩泽。
庙宇建造者和神圣修复者,我祈求诸神,
用他们的热忱回报你的热忱。
65 你延了神庙寿数,愿神也延你寿数,
愿他们长驻,保佑你的家族。
此日,附近庇护地[17]的圣林也人头攒动,
远来的台伯河就在此汇入海中。
在努玛圣所[18]、卡皮托山的雷霆者神殿
70 和朱庇特的高堡[19],牺牲正在祭献。
墨云遮蔽的天空常催动滂沱大雨,
或者大地仍隐藏在积雪深处。
待到下一轮太阳快没入西方的涛波[20]
卸下紫骏马缀满宝石的衡轭,
75 当天晚上,若有人抬头望向星海,
他会问,“昨夜闪烁的天琴何在?”
当他寻找天琴时,也会注意到,突然,
雄狮的腰背[21]也已经沉没不见。
镶嵌星星的海豚一直吸引你观看[22]
80 在次夜也将逸出你的视线:
它或者是秘密爱情[23]的幸运使臣,或者
是莱斯博斯里拉琴和诗人的舟车[24]
哪片海、哪块大陆不曾听说阿里昂?
流水都凝住,聆听他的歌唱。
85 狼追逐羊羔,时常被他的声音定身,
羊躲避恶狼,时常忘记了逃遁;
猎犬和兔子时常躺在同一片树荫里,
岩石上肩并肩立着母鹿和雌狮;
聒噪的乌鸦和帕拉斯的圣鸟[25]安然共坐,
90 鸽子和苍鹰在一起,再无隔膜。
据说狄安娜[26]也时常陶醉于你的旋律,
阿里昂,仿佛它是兄长[27]的艺术。
西西里城市传遍阿里昂的大名,他的
里拉琴也让奥索尼亚心折。
95 乐师从那里登船,准备返家,满载
高超技艺为他赢得的资财。
不幸的人,或许你害怕风浪无眼,
然而大海却比你的船安全:
看,舵手拔出剑,已经逼近他身边,
100 其他人也手持武器,皆是共犯。

[1] 1-54行是本卷序诗。
[2] 哀歌体(elegiac couplets)通常用于爱情诗和其他非“高贵”的体裁,《岁时记》也用了哀歌体,但表现的却是帝国层面的宗教、政治、军事等题材,与奥维德此前的作品不同。
[3] 指《情诗集》(Amores)、《爱的艺术》(Ars Amatoria)等早期作品。
[4] 指日耳曼尼库斯。
[5] 古罗马的瓦罗认为,“费布鲁阿”(februa)这个词来自萨宾族的语言,它可能与ferveo(发热)有关,因为热可以起到“净化”的作用。
[6] 大祭司(pontifex)可以为各种神举行仪式,专祭司(flamen)只能为特定的神举行仪式。
[7] intonsos(不理发的)是罗马人形容祖先时常用的词,古罗马人直到公元前300年左右才有理发师。
[8] 拉丁文“二月”是Februarius。潘神的祭司叫做Luperci,此名很可能源于拉丁文的“狼”(lupus),因为潘神保护羊群不受狼的攻击。潘神的敬拜地叫做Lupercal,敬拜仪式叫做Lupercalia。潘神祭司只有腰间缠着山羊皮,赤身裸体在全城跑动,无论碰到谁,都以山羊皮带抽打。这一仪式直到公元6世纪才废除。
[9] “帕特洛克罗斯(Patroclus)”对应的原文是Actoriden(阿克托耳的孙子),他因为杀人逃离了父亲的国度,被阿喀琉斯的父亲佩琉斯收留,并与阿喀琉斯成了好友。“他”指佩琉斯,他曾误杀自己同父异母的弟弟福科斯(Phocus),逃到普提亚(Phthia),国王欧律提昂(Eurytion)用河水给他施行净化礼。海摩尼亚是帖撒利亚的古名,因为普提亚在帖撒利亚境内。
[10] “帕西斯巫女”指美狄亚(Medea),因为帕西斯(Phasis)是其故乡科尔基斯(Colchis)的一条河。美狄亚杀死科林斯公主和自己的孩子后,乘龙车逃到雅典,国王埃勾斯(Aegeus)与她结了婚。后来她多次试图暗害埃勾斯的儿子忒修斯(Theseus),事败后再次逃亡。
[11] “阿尔克迈昂(Alcmaeon)”的原文是Amphiareiades(安菲阿剌俄斯的儿子)。先知安菲阿剌俄斯(Amphiaraus)知道攻打忒拜必败,为了避免送死,他躲了起来。他的妻子厄里费勒(Eriphyle)被波吕尼刻斯(Polynices)用一条项链收买,出卖了他。临行前他要求儿子为自己报仇,阿尔克迈昂一听闻父亲的死讯,就杀死了母亲。后来河神阿刻罗俄斯(Achelous)帮他洗净了罪。
[12] 在古典作家中,只有奥维德提到,努玛在为一年增加两个月时,将雅努斯月(后来的一月)放在年初,将净化月(后来的二月)放在年尾。
[13] 特尔米努斯(Terminus)是边界神。
[14] “十人团(Decemviri)”的原文是bis quini viri(两倍五人),公元前451年罗马元老院派人去希腊考察历法,代表团回来后,一个选举出来的具有最高立法权的十人团决定将第十二个月挪到第二的位置。
[15] 55-72行是2月1日(罗马标记法为H KAL. FEB. N)。“神母”指库柏勒,原文是Phrygiae Matri(佛里吉亚的母亲),佛里吉亚是她的敬拜中心。
[16] “守护者朱诺”(Iuno Sospita)神庙在帕拉丁山上。
[17] 罗马首任国王罗慕路斯在台伯河附近的一处丛林设立了庇护地,任何有罪的人到此都可免受惩罚,以此迅速增加罗马的人口。
[18] “努玛住所”的原文是penetrale Numae,penetrale意为“圣所”,暗示努玛住在神庙里面,但奥维德之外的作家告诉我们,努玛的住所只是挨着维斯塔神庙。“雷霆者神殿”是屋大维建的Iuppiter Tonans神庙,在卡皮托山最低的山脊上。
[19] “朱庇特的高堡”指的卡皮托山巅更古老的朱庇特神庙。
[20] 73-78行是2月2日(罗马标记法为A IV NON. FEB. N)。
[21] 这里消失的应该是狮子座的后半部分。
[22] 79-118行是2月3日(罗马标记法为B III NON. FEB. N)。
[23] “秘密爱情”指涅普顿(Neptunus)与海仙安菲特里忒(Amphitrite)的爱情。
[24] 莱斯博斯岛是诗人、音乐家阿里昂(Arion)的故乡,这里的意思是海豚曾驮着阿里昂和他的里拉琴。
[25] “帕拉斯(密涅瓦)的圣鸟”是象征智慧的猫头鹰。
[26] “狄安娜”的原文是Cynthia(钦提娅),这是月神狄安娜的别名,因为她出生在钦图斯山(Cynthus)。
[27] “兄长”指阿波罗,他擅长艺术。